Tefsir Geleneğinde Muḳâtil b. Süleymân’a Yöneltilen Eleştirilerin Tahlili

Öz

Günümüze eksiksiz halde ulaşan ve Kur’ân-ı Kerim’i Fâtiha’dan Nâs’a kadar tefsir eden ilk eser Muḳâtil b. Süleymân’ın tefsiridir. Muḳâtil b. Süleymân ve tefsiri üzerine birçok araştırma yapılmış olmakla birlikte, bunların önemli bir kısmında Muḳâtil’in hayatını ve tefsirin kaleme alındığı dönemin ilmî ve fikrî arka planı yeterince dikkate alınmadan değerlendirmelerde bulunulduğu görülmektedir. Yine bu çalışmalarda Muḳâtil b. Süleymân’ın çeşitli açılardan eleştirilmesine sebep olan rivâyetleri, kendisinin uydurduğu ve kendisinden önce kimsenin kullanmadığı gibi bir anlayış hakimdir. Bu sebeple çalışmada, Muḳâtil b. Süleymân’ın isnad kullanmadığı, rivâyet uydurduğu, İsrailiyat kaynaklı kimi bilgileri tefsire taşıdığı, Müşebbihî/Mücessimî veya Zeydî/Şiî eğilimler taşıdığı, “metrûku’l-hadîs” ya da “uydurmacı” olduğuna yönelik eleştiriler, bunlara sebep olan rivâyetlerin kaynaklarının tespiti esas alınarak tahlil edilmektedir. Bu doğrultuda çalışmanın amacı, et-Tefsîrü’l-Kebîr özelinde Muḳâtil b. Süleymân’a yöneltilen eleştirilerin dayandığı rivâyetlerin kaynaklarını tespit ederek bu iddiaların tarihsel zeminini sorgulamak ve daha sağlıklı bir değerlendirme ortaya koymaktır. Netice olarak tefsirde nakledilen rivâyet ve yorumların Muḳâtil tarafından uydurulmayıp dönemin tefsir nakil anlayışı çerçevesinde kendisine ulaşan bütün rivâyetlere eserinde yer verdiği sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Muḳâtil b. Süleymân
• et-Tefsiru’l-Kebîr
• Kaynak
• Eleştiri

An Analysis of Criticisms Directed at Muqātil b. Sulaymān in the Tafsīr Tradition

Öz

The earliest exegetical work to have survived in its entirety and to offer a continuous commentary on the Qurʾān from al-Fātiḥa to al-Nās is the tafsīr of Muqātil b. Sulaymān. Although numerous studies have been conducted on Muqātil b. Sulaymān and his commentary, a significant portion of this scholarship has produced evaluations without sufficiently taking into account Muqātil’s biography or the intellectual and scholarly context in which his tafsīr was composed. Moreover, much of the existing literature is dominated by the assumption that the reports which led to criticisms of Muqātil b. Sulaymān from various perspectives were fabricated by him and that such materials had not been employed by any earlier authorities. Against this backdrop, the present study examines the major criticisms directed at Muqātil b. Sulaymān—namely, that he did not employ isnād, fabricated reports, incorporated Isrāʾīliyyāt material into his exegesis, held Mushabbihī/Mujassimī or Zaydī/Shīʿī tendencies, and was therefore regarded as matrūk al-ḥadīth or a fabricator—by identifying and analysing the sources of the narrations upon which these accusations are based. Accordingly, the aim of this study is to investigate the historical foundations of these claims by tracing the provenance of the reports underlying the criticisms levelled against Muqātil b. Sulaymān, with particular reference to al-Tafsīr al-Kabīr, and to offer a more balanced and methodologically sound assessment. The study concludes that the narrations and interpretations transmitted in Muqātil’s tafsīr were not fabricated by Muqātil himself; rather, they reflect the exegetical transmission practices of his time, in that he incorporated into his work the full range of reports that had reached him within the prevailing framework of early tafsīr transmission.

Anahtar Kelimeler

• Tafsīr
• Muqātil b. Sulaymān
• al-Tafsīr al-Kabīr
• Sources
• Criticism

Kaynakça

1. Arpaguş, Hatice K. “Haşvi Temayülün İzdüşümü: Muḳâtil b. Süleymân Örneği”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 43 (2012/2), 65-106.
2. Aydemir, Mehmet. Mukâtil b. Süleymân’ın Tefsirinin Kaynakları. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
3. Cemâluddîn el-Mizzî, Ebû'l-Ḥaccâc Yûsuf b. ʿAbdurraḥmân b. Yûsuf el-Kelbî. Tehzîbu’l-kemâl fî esmâi’r-ricâl. Beyrût: Muessesetu’r-Risâle, 1400/1980.
4. Cerrahoğlu, İsmail. “Tefsîrde Muḳâtil b. Süleymân ve Eserleri” Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 21 (1976) 1-35.
5. Coşkun, Muhammed. Tefsîrin İlk Çağları, İstanbul: İFAV Yayınları, 2019.
6. Çelik, Ersin. “Muḳâtil b. Süleymân’ın, Şiî/Zeydî Olduğu İddiası ve Şiî Kaynaklardaki Muḳâtil Rivâyetleri” Hitit İlahiyat Dergisi 21/1 (Haziran/June 2022), 451-478.
7. Çelik, İbrahim. “Ḳur’ân’da Haberî Sıfatlar ve Muḳâtil b. Süleymân’a İsnad Edilen Teşbih Fikri” Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/2 (1987/2), 151-159.
8. Çelik, İbrahim. Muḳâtil b. Süleymân ve Tefsîrdeki Metodu, Bursa: y.y., 2000.

9. ed-Dâreḳuṭnî, Ebû'l-Hasen ʿAlî b. ʿOmer el-Bağdâdî. eḍ-Ḍuʿafâʾ ve'l-metrûkîn. Medine: Mecelletu’l-Câmiʿati’l-İslâmiyye, 1403.
10. Dinç, Ömer. Erken Dönem Tefsîr Geleneğinde Nakil Anlayışı. İstanbul: İsam Yayınları, 2022.
11. Ebû Zehre, Muḥammed. el-İmâm Zeyd ḥayatuhu ve ‘asruhu-ârâuhu ve fıkhuhu. Beyrût: Dâru’l-Fikri’l-‘Arabî, ts.
12. Efe, Seyfullah. Muḳâtil b. Süleymân Tefsîrinde Esbâb-ı Nüzûl. Ankara: Otorite Yayınları, 2024.
13. el-Eşʿarî, Ebû’l-Ḥasen ʿAlî b. İsmâʿîl. Maḳâlâtu’l-İslâmiyyîn ve iḫtilâfu'l-muṡallîn. b.y.: el-Mektebetu’l-ʿAsriyye, 1426/2005.
14. Ess, Josef Van. Theologie und Gesellchaft im 2. Und 3. Jahrhunder Hidschra Band II. Berlin: Walter de Gruyter, 1992.
15. Goldzıher, Ignaz. Mezâhibu’t-Tefsîri’l-İslâm. çev. Abdulhalim en-Neccâr. Mısır: Mektebetu’l-Hâncî, 1374-1955.
16. Hâdî Ma‘rifet. et-Tefsîr ve’l-müfessirûn fî sevbihi’l-kaşîb. Meşhed: el-Câmi’atu er-Radaviyyetu li’l-’Ulûmi’l-İslâmiyye, 1428.
17. Hamurcu, Fevzi. Muḳâtil b. Süleymân ve İlk Fıkhî Tefsîri. Ankara: Fecr Yayınevi, 2009.
18. Ḥasanzâde, Mehdî - Rauf,Seyid Hamid Rıza. “Tecsim Muḳâtil b. Süleymân der Terâzûvî Nakd” Biannual Journal of Theology 4/6 (Spring & Summer 2017), 71-92.
19. el-Ḫaṭîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Aḥmed b. ʿAlî. Târîḫu Bağdâd. Beyrût: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1422/2002.
20. İbn ʿAdiyy, Ebû Aḥmed ʿAbdullâh el-Curcânî. el-Kâmil fî ḍuʿafâʾi'r-ricâl. Beyrût: el-Kutubu’l-ʿİlmiyye, 1418/1997.
21. İbn ʿAsâkir, Ebû’l-Ḳâsım ʿAlî b. el-Hasen. Târîḫu Dimeşḳ. b.y: Dâru’l-Fikr, 1415/1995.
22. İbn Batta, Ebû ʿAbdullâh b. Muḥammed b. Muḥammed el-ʿUḳberî. el-İbânetu'l-kubrâ. Riyâd: el-Mektebu'l-İslâmî, 2005.
23. İbn Dureyd, Ebû Bekr Muḥammed b. el-Ḥasen el-Ezdî. Cemheretu’l-luğa. Beyrût: Dâru’l-ʿİlm li’l-Melâyîn, 1408/1987.
24. İbn Dureyd, Ebû Bekr Muḥammed b. el-Ḥasen el-Ezdî. el-İştiḳâḳ. Beyrût: Dâru’l-Cîl, 1411/1991.
25. İbn Ebî Ḥâtim, Ebû Muḥammed ʿAbdurraḥman b. Muḥammed er-Râzî. el-Cerḥ ve’t-taʿdîl. Haydarâbâd-Beyrût: Tabʿatu Meclisi Dâîreti’l-Maʿârifi’l-ʿOsmâniyye, Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-ʿArabî, 1371/1952.
26. İbn Ebî Yaʿlâ, Ebû'l-Huseyn Muḥammed b. Muḥammed. Tabakâtu'l-Hanâbile. Beyrût: Dâru'l-Maʿrife, ts..
27. İbn Ḥacer el-ʿAsḳalânî, Ebû’l-Faḍl Aḥmed b. ʿAlî. Tehzîbu’t-tehzîb. Hindistan: Dâiretu’l-Maʿârifi’n-Nizâmiyye, 1326/1908.
28. İbn Ḫallikân, Ebû’l-ʿAbbâs Aḥmed b. Muḥammed b. İbrâhîm b. Ebî Bekr el-İrbilî. Vefiyâtu’l-aʿyân ve enbâu ebnâi’z-zamân. Beyrût: Dâru Sâdir, 1318/1900.
29. İbn Ḥibbân, Ebû Ḥâtim Muḥammed b. Ḥibbân el-Bustî. el-Mecrûḥîn mine’l-muḥaddisîn ve’ḍ-ḍuʿafâ ve’l-metrûkîn. Haleb: Dâru’l-Vaʿy, 1396/1976.
30. İbn Ḥibbân, Ebû Ḥâtim Muḥammed b. Ḥibbân el-Bustî. eŝ-Ŝiḳât. Hindistan: Dâiretü’l-Maʿârifi’l-ʿOsmâniyye, 1393/1973.
31. İbn Saʿd, Ebû ʿAbdullâh Muḥammed b. Menîʿ. eṭ-Ṭabaḳâtu’l-kubrâ. Beyrût: y.y., 1410/1990.
32. İbnu’n-Nedîm, Ebû’l-Ferec Muḥammed b. İshâḳ b. Muḥammed el-Verrâḳ el-Bağdâdî. el-Fihrist. Beyrût: Dâru’l-Maʿrife, 1417/1997.
33. İbn Teymiyye, Ebu’l-ʿAbbâs Taḳiyyuddîn Aḥmed b. ʿAbdilḥalîm el-Ḥarrânî. Minhâcu’s-sunneti’n-nebeviyye fî naḳḍi kelâmi’ş-Şîʿa ve’l-Ḳaderiyye. b.y.: Câmiʿatu’l-İmâm Muḥammed b. Suʿûd el-İslâmiyye, 1406/ 1986.
34. İsmâ‘îl b. Muḥammed, Emin Mîr Selim el-Bâbânî el-Bağdâdî. Hediyetu’l-’ârifîn esmâu’l-müellifin ve âsaru’l-musannifin. İstanbul: Vekâletu’l-Me‘ârifi’l-Celîleti, 1951.
35. Karataş, Ali. Tefsîr Geleneğinde Rivâyet Ankara: Fecr Yayınları, 2021.
36. Kaya, Süleymân. Erken Dönemde Kitap Tasavvuru -Tefsîr-. İstanbul: İFAV Yayınları, 2023.
37. el-Keşşî, Muḥammed b. Ömer. İhtiyâru ma’rifeti’r-ricâl el-ma’rûf bi ricâli’l-Keşşî. Tahran: Dânişgâh-ı Meşhed, 1348.
38. Koç, M. Akif. Tefsîrde Bir Kaynak İncelemesi. Ankara: Kitâbiyât Yayınları, 2005.
39. el-Kuleynî, Ebû Caʿfer Muḥammed b. Yaʿkûb. el-Furûʿu'l-kâfî. Tahran: Dâru'l-Kutubi'l-İslâmiyye, 1388.
40. Kutlu, Sönmez. “Mürcie”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 32/41-45. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
41. Leemhuis, Fred. “Tefsîr geleneğinin Kökleri ve İlk Dönemlerdeki Gelişimi”. çev. İhsan Kahveci Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3/2001, 435-452.
42. Masignoun, Louis. Recueil de textes inedits concernant l’historie de la mystiguque en pays d’Islam. Paris: Libraire Orientaliste Paul Geuthner, 1929.
43. el-Minhâcî, Muḥammed b. Aḥmed b. ʿAlî b. ʿAbdulhâlik el-ʾAsyûtî eş-Şâfiʿî. İtḥâfu’l-eḥissâ bi fedâʾili’l-Mescidi’l-Aksâ. b.y.: y.y., 1982-1984.
44. Muḳâtil b Süleymân, et-Tefsîru’l-Kebîr. Bursa: İnebey Kütüphanesi, Hüseyin Çelebi, 27, 282.
45. Muḳâtil b. Suleymân, Ebû’l-Hasen el-Belḫî Tefsîru Muḳâtil b. Suleymân. thk. Abdullah Mahmûd Şehhâte. Beyrût: Müessesetu Târihi’l-Arabî, 1423/2002.
46. Müsâ‘id, Müslim Abdullah Ali Cafer. Gelişme Döneminde Tefsîr. çev. Muhammed Çelik. İzmir: Yeni Akademi Yayınları, 2006.
47. eŝ-Ŝaʿlebî, Ebû İshâḳ Aḥmed b. Muḥammed b. İbrâhîm. el-Keşf ve’l-Beyân. Cidde: y.y., 1436/2015.
48. Sawwaf, M. M. Muqatıl ıbn Suleyman an early Zaıdı theologian, with special refeerence to this Tafsır al-Khamsmi’at Aya. Oxford: y.y., 1968.
49. Sezgin, Fuat. Târîḫu’t-Turâsi’l-’Arabî. b.y.: y.y., ts.
50. Sinai, Nicolai. “The Qur’anic Commentary of Muqâtil b. Suleyman and the Evolution of Early Tafsir Literature”. Tafsir and Islamic Intellectual History. ed. Andreas Görke vd. (b.y.: Oxford University Press, 2014), 113-143.
51. Sinanoğlu, Mustafa. “Muattıla”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 30/329-330. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
52. Sirry, Munʿim. “Muqātil b. Sulaymān and Anthropomorphism”. Studia Islamica, 107 (2012), 38–64.
53. eş-Şehristânî, Ebû’l-Feth Muḥammed b. ʿAbdulkerîm. el-Milel ve’n-nihal. Beyrût: Dâru’l-Maʿrife, 1404.
54. eṭ-Ṭaberî, Ebû Caʿfer Muḥammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmilî. Târîḫu’r-rusul ve’l-mulûk. Beyrût: Dâru’t-Turâs, 1387/1967.
55. eṭ-Ṭaberî, Ebû Caʿfer Muḥammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmilî. Câmiʿu’l-beyân fî teʾvîli ʾÂyi’l-Ḳur’ân. b.y.: Muʾessesetu’r-Risâle, 1420/2000.
56. Tözluyurt, Mehmet. “Muḳâtil b. Süleymân’ın Zeydî ve Mürciî Oluşu Meselesi”. Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 14/14 (2018), 275-299.
57. et-Ṭûsî, Ebû Ca‘fer. Ricâlü’t-Ṭûsî. Kum: Müessesetü’n-Neşri’l-İs¬lâmî, 1373.
58. Türker, Ömer. Erken Dönem Tefsîrlerinde Te’vil Sorunu. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2017.
59. Türkoğlu, Hamdi. Muḳâtil b. Süleymân ve Rivâyetlerinin Değerlendirilmesi. Bayburt: Bayburt Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
60. Versteegh, Kees. Landmarks in Linguistic Thought III: The Arabic Linguistic Tradition, London: Routledge 1997.
61. Yaḥyâ b. Maʿîn, Ebû Zekeriyyâ. Târîḫu İbn Maʿîn- Rivâyetu’d-Dûrî. Mekke: Merkezu’l-Bahsi’l-ʿİlmî, 1399/1979.
62. Yılmaz, Orhan. “Muḳâtil B. Süleymân’ın (Ö. 150/767) Hadîs Anlayışı”. Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 14/14 (December 2018), 335-361.
63. Yörükan, Yusuf Ziya. “İslam Akait Sisteminde Gelişmeler ve İmam Âzam Ebu Hanife” Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4 (1952), 71-87.
64. Zahitoğlu, İrfan. Muḳâtil b. Süleymân’ın Tefsîr-i Kebir’indeki Hadîslerin Tahrici ve Değerlendirilmesi. Kahramanmaraş: Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
65. eẑ-Ẑehebî, Hüseyin. el-İsrâiliyât fî’t-tefsîr ve’l-hadîs. Kâhire: Mektebetu’l-Vehbe, 1990.
66. eẑ-Ẑehebî, Hüseyin. et-Tefsîr ve’l-müfessirûn. Kâhire: Meketebetu Vehbe, ts.
67. eẑ-Ẑehebî, Şemsüddîn Ebû ʿAbdullâh Muḥammed b. Aḥmed b. ʿOŝmân b. Ḳâymâz. Mîzânu’l-iʿtidâl fî naḳdi’r-ricâl. Beyrût: Dâru’l-Maʿrife, 1382/1963.
68. eẑ-Ẑehebî, Şemsüddîn Ebû ʿAbdullâh Muḥammed b. Aḥmed b. ʿOŝmân b. Ḳâymâz. Târîḫu’l-İslâm ve vefayâtu’l-meşâhîri’l-aʿlâm. Beyrût: Dâru’l-Kitâbi’l-ʿArabî, 1413/1993.
69. eẑ-Ẑehebî, Şemsüddîn Ebû ʿAbdullâh Muḥammed b. Aḥmed b. ʿOŝmân b. Ḳâymâz. Teẑkiretu’l-ḥuffâẓ. Beyrût: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1419/1998.
70. eẑ-Ẑehebî, Şemsüddîn Ebû ʿAbdullâh Muḥammed b. Aḥmed b. ʿOŝmân b. Ḳâymâz. Siyeru aʿlâmi’n-nubelâ. b.y.: Muʾessesetu’r-Risale, 1405/1985.