Ulûmu’l-Kur’ân Literatüründe Tecvid Konuları: es-Süyûtî’nin el-İtkân Örneği

Öz

Bu makalede, Celâleddîn es-Süyûtî’nin el-İtkân fî ulûmi’l-Kur’ân adlı eserinde tecvid konularının ele alınış biçimi incelecektir. Ulûmu’l-Kur’ân literatürü içerisinde önemli bir yere sahip olan el-İtkân, doğrudan bir tecvid kitabı olmamakla birlikte, tecvid ilmini Kur’an ilimleri bağlamında ele alan temel bir başvuru kaynağıdır. Çalışmada es-Süyûtî’nin vakf-ibtidâ, feth-imâle-beyne, idğâm-izhâr-ihfâ-iklâb, sâkin nûn ve tenvîn hükümleri ile med ve kasr gibi temel tecvid meselelerini hangi metodolojik çerçevede değerlendirdiği analiz edilmektedir. Vakf ve ibtidâ, anlamın korunması ve kıraatin sıhhati açısından temel bir unsur olarak değerlendirilmiş; tilâvetteki rolü ortaya konulmuştur. Meddin sebeplerinin lafzî ve manevî olmak üzere iki ana kategoride ele alınması, uzatma uygulamalarının fonetik olduğu kadar semantik boyutlara da sahip olduğunu göstermektedir. Hemzenin telaffuzu, feth-imâle-beyne uygulamaları Arap lehçeleri ve fonetik gerekçeler ışığında incelenmiş; harflerin mahreçleri konusunda on yedi mahreçli sistem tercih edilmiştir. Tecvid yalnızca teknik kurallar bütünü olarak değil, şifahi talim geleneği olan teorik ve pratik bir disiplin olarak değerlendirilmiştir. Bununla birlikte, harflerin sıfatları gibi bazı temel konuların sınırlı ele alınması, eserin tecvid açısından başlıca eksikliği olarak tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Ulûmu’l-Kur’ân
• Kıraat
• Tecvid
• es-Süyûtî
• el-İtḳān

Tajwīd Topics in the Qurʾānic Sciences Literature: The Case of al-Suyūṭī’s al-Itqān

Öz

This article examines the manner in which tajwīd-related topics are addressed in Jalal al-Dīn al-Suyūṭī’s al-Itqān fī ʿUlūm al-Qurʾān. Although al-Itqān, which occupies a prominent position in the literature of Qurʾanic sciences, is not a work devoted exclusively to tajwīd, it constitutes a fundamental reference that approaches tajwīd within the broader framework of the Qurʾanic disciplines. The study analyzes the methodological framework through which al-Suyūṭī discusses core tajwīd issues such as waqf and ibtidāʾ, fatḥ-imāla-bayna, idghām-iẓhār-ikhfāʾ-iqlāb, the rules concerning nūn sākinah and tanwīn, as well as madd and qaṣr. Waqf and ibtidāʾ are evaluated as fundamental elements for the preservation of meaning and the correctness of recitation, and their role in Qurʾanic recitation is highlighted. The classification of the causes of madd into phonetic (lafẓī) and semantic (maʿnawī) categories demonstrates that elongation practices possess not only phonetic but also semantic dimensions. The pronunciation of the hamzah and the practices of fatḥ, imāla, and bayna are examined in light of Arabic dialects and phonetic considerations, while a seventeen-point articulation system is adopted with regard to the points of articulation (makhārij). Tajwīd is thus approached not merely as a set of technical rules, but as a theoretical and practical discipline rooted in the oral tradition of instruction. Nevertheless, the limited treatment of certain fundamental topics, such as the characteristics of letters (ṣifāt al-ḥurūf), is identified as the main shortcoming of the work from the perspective of tajwīd.

Anahtar Kelimeler

• Qurʾānic Sciences
• Qirāʾāt
• Tajwīd
• al-Suyūṭī
• al-Itqān

Kaynakça

1. Abdüssabûr Şâhin. el-Kırââtü’l-Kur’âniyye fî dav’i ilmi’l-luğati’l-hadîs. Kahire: Mektebetü’l-hâncî, 2006.
2. Akdağ, Soner. Ârâu Ebî Hayyân el-Endelusî fî İlmi’s-Savtiyyâti’l-Arabiyye fî İtâri Kitâbihi İrtişâfu’d-Darab min Lisâni’l-Arab”, mine’l-Belâğa ile’ş-Şerhi ve’t-Te’vîl: Cuhûdü’l-karni’s-sâmin el-hicrî er-râbiʿ ʿaşer el-mîlâdî fî teʾsîsi’d-dirâsâti’l-lugaviyyeti’l-ʿArabiyye fî’l-ʿahdi’l-Memlûkî. ed. Şükran Fazlıoğlu - Mehdi Cengiz. İstanbul: IRCICA, 2025.
3. Akdemir, Mustafa Atilla. “Kıraat İlmi Eğitim-Öğretiminde Med Mertebeleri ve Ölçüleri Bağlamında Oluşan Ekoller”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 45/45 (30 Haziran 2018), 0-0.
4. Cevherî, Ebû Nasr İsmâîl b. Hammâd. Tâcü’l-luğa ve sıhâhu’l-ʿArabiyye. thk. Ahmed Abdülgafûr Attâr. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-‘ilmi li’l-melâyîn, 1987.
5. Dabbâ‘, Nûruddîn Alî b. Muhammed b. Hasen. el-İdâe fî beyâni usûli’l-kırâe bi’n-nisbe li’l-kurrâi’l-aşere. Kahire, 1938.
6. Dağ, Mehmet. Geleneksel Kıraat Algısına Eleştirel Bir Yaklaşım. İstanbul: İSAM Yayınları, 2011.
7. Dânî, Ebû Amr Osman b. Sâid. el-Mûdıh li-mezâhibi’l-kurrâʾ ve’htilâfihim fi’l-fethi ve’l-imâle. haz. Muhammed Şefaat Rabbanî. Medine: el-Câmiatü’l-İslâmiyye, Yüksek Lisans Tezi, 1990.
8. Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd. el-Muktefâ fi’l-vakfi ve’l-ibtidâʾ. thk. Yûsuf Abdurrahman el-Mar‘aşlî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1987.

9. Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd. et-Tahdîd fi’l-itkân ve’t-tecvîd. thk. Gânim Kaddûrî el-Hamed. Amman: Dâru Ammâr, 2000.
10. Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd. Kitâbu’l-idğâmi’l-kebîr. thk. Abdurrahmân Hasen el-Ârif. Kahire: Âlemü’l-Kütüb, 2003.
11. Enbârî, Ebû’l-Berekât Kemâlüddîn Abdurrahmân b. Muhammed b. Ubeydillâh. el-İnsâf fî mesâʾili’l-hilâf beyne’n-nahviyyîne’l-Basriyyîn ve’l-Kûfiyyîn. nşr. Muhammed Muhyiddin Abdülhamîd. 2 Cilt. el-Mektebetü’l-Asriyye, 2003.
12. Ferâhîdî, el-Halîl b. Ahmed. Kitâbu’l-Ayn. thk. Mehdî el-Mahzûmî - İbrâhim es-Sâmerrâî. 8 Cilt. Beyrût: Dâru ve Mektebetü’l-Hilâl, ts.
13. Hamed, Gânim Kaddûrî. İlmu’t-tecvîd: dirâse savtiyye muyessera. Amman: Dâru Ammâr, 2005.
14. Hüzelî, Ebü’l-Kâsım Yûsuf b. Alî b. Cübâre. Kitâbu’l-vakf ve’l-ibtidâ fî Kitâbillâh. thk. Ammâr Emîn ed-Dedev. Dımaşk: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1. Basım, 2010.
15. İbn Manzûr, Ebû’l-Fadl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem. Lisânu’l-Arab. Beyrut: Dâru Sâdır, 1993.
16. İbn Mihrân en-Nîsâbûrî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn. Kitâbu’l-Meddât. thk. Eymen Rüşdî Süveyd. İstanbul: Dâru’l-gavsânî li’d-dirâsâti’l-Kur’âniyye, 2018.
17. İbnu’l-Cezerî, Ebû’l-Hayr Şemsuddîn Muhammed b. Muhammed. el-Mukaddime fîmâ yecibu alâ kârii’l-Kur’âni en yaʿlemeh. thk. Gânim Kaddûrî el-Hamed. Cidde: Merkezü’d-Dirâsâti ve’l-Maʿlûmati’l-Kur’âniyye, 2015.
18. İbnu’l-Cezerî, Ebû’l-Hayr Şemsuddîn Muhammed b. Muhammed. et-Temhîd fî ilmi’t-tecvîd. thk. Gânim Kaddûrî el-Hamed. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
19. İbnu’l-Cezerî, Ebû’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed. en-Neşr fi’l-kırâʾâti’l-aşr. thk. Ali Muhammed ed-Dabbâ‘. 2 Cilt. Beyrut-Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-‎İlmiyye, 2009.
20. İbnu’l-Cezerî, Ebû’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed. Muncidü’l-mukriʾîn ve murşidü’t-tâlibîn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1999.
21. İbnu’l-Cezerî, Ebû’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed. Takrîbu’n-Neşr fi’l-kırâʾâti’l-aşr. thk. Âdil İbrâhim Muhammed Rufâî. Medine: Mücemmeu’l-Melik Fehd, 2011.
22. İbnu’l-Enbârî, Ebû Bekr Muhammed b. el-Kâsım b. Muhammed. Kitâbü Îzâhi’l-vakf ve’l-ibtidâʾ (fî Kitâbillâh). thk. Muhyiddin Abdurrahman Ramazan. Dımaşk: Matbûâtü Mecmai’l-Lugati’l-Arabiyye, 1971.
23. İbnu’l-Hâcib, Ebû Amr Cemâlüddîn. el-Îzâh fî şerhi’l-Mufassal. Bağdat: Vizâretü’l-Evkâf, 1982. Karaman, Hayreddin vd. Kur’an Yolu Meâli. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2016.
24. Kayhan, Veli. “Vakf ve İbtida İlmi ve Kur’an Tefsirindeki Yeri”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/2 (15 Aralık 2006), 293-336.
25. Koyuncu, Recep. “et-Tahdîd fi’l-İtkâni ve’t-Tecvîd, Ebû Amr b. Osman b. Said ed-Dânî (v. 444/1053)”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 43/43 (30 Haziran 2017), 87-102.
26. Mersafî, Abdulfettâh es-Seyyîd Acemî. Hidâyetü’l-kârî ilâ tecvîdi kelâmi’l-bârî. Medine: Mektebetü Taybe, 1978.
27. Nehhâs, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed b. İsmâîl. Kitâbu’l-katʿ ve’l-iʾtinâf. thk. Abdurrahman b. İbrâhim el-Matrûdî. el-Memleketü’l-Arabiyyetü’s-Suûdiyye: Dâru ‘âlemi’l-kütüb, 1992.
28. Özdemir, Sinan. Çağdaş Kur’an Fonetiği “el-Hamed Örneği”. Konya: Palet Yayınları, 2023.
29. Saçaklızâde, Muhammed b. Ebû Bekr el-Marʻaşî. Cuhdü’l-mukill. thk. Sâlim Kaddûrî el-Hamed. Amman: Dâru Ammâr, 2007.
30. Sarı, Mehmet Ali. “İmâle”. TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
31. Süyûtî, Ebû’l-Fadl Celâlüddîn Abdurrahmân B. Ebî Bekr B. Muhammed el-Hudayrî. el-İtkân fî ulûmi’l-Kurʾân. ed. Muhammed Sâlim Hâşim. Beyrut -Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 5. Basım, 2015.
32. Süyûtî, Ebû’l-Fadl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî. Hemʿu’l-hevâmiʿ fî şerhi Cemʿi’l-cevâmiʿ. thk. Abdülhamîd Hindâvî. Mısır: el-Mektebetü’t-Tevfîkıyye, ts.
33. Tetik, İbrahim. “Kur’ân Kıraatinde İmâle ve Feth’in Kitâbî Referansları”. İlahiyat Tetkikleri Dergisi 53 (Haziran 2020), 41-65.
34. Uşmûnî, Ahmed b. Muhammed. Menâru’l-hüdâ fî beyâni’l-vakf ve’l-ibtidâ. thk. Abdurrahîm et-Tarhûnî. Kahire: Dâru’l-hadîs, 2008.
35. Yıldız, Süleyman. Kur’an Kıraatinde İmâle -Arap Lehçeleriyle İlişkisi Bağlamında Bir İnceleme-. İstanbul: Ensar Yayınları, 2023.
36. Zemahşerî, Ebû’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer el-Hârizmî. Esâsü’l-belâğa. thk. Muhammed Bâsil Uyû es-Sûd. Beyrut-Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1998.