The Contribution of ʿAbdullāh b. ʿAbbās to the Qurʾānic Sciences: A Study in the Context of the Reports Attributed to Ibn ʿAbbās within the Isnād-Based Tradition
Öz
ʿAbdullāh b. ʿAbbās, who distinguished himself across virtually all branches of the Islamic sciences and attained particular authority in the discipline of tafsīr, exerted an influence that was not confined to the formative period of exegetical activity in which he lived. Rather, the material transmitted on his authority (mā nuqila ʿanhu) served as both a foundational source and a paradigmatic model for subsequent scholarly endeavors. In this respect, a critical examination of Ibn ʿAbbās’s scholarly persona, along with an analysis of his multifaceted intellectual characteristics, fills a significant lacuna in understanding the core issues of the Islamic sciences. In particular, reconstructing his exegetical methodology is of paramount importance. For although Ibn ʿAbbās is regarded as an authoritative proof (ḥujja) across the Islamic sciences, he occupies a privileged position in tafsīr, not least due to the Prophet’s supplication on his behalf. Proceeding from this premise, the primary aim of this article is to elucidate the contribution of Imām al-mufassirīn ʿAbdullāh b. ʿAbbās to the Qurʾānic sciences, given his distinctive status as both a source and a model within an isnād-based scholarly tradition. The study is characterized by its focus on early exegetical reports attributed to Ibn ʿAbbās (riwāyāt al-tafsīr al-mansūba ilayhi), examined specifically from the perspective of the Qurʾānic sciences, thereby offering an original contribution to the field. The article analyzes Ibn ʿAbbās’s exegetical reports as preserved in early compilations, foremost among them the Ṣaḥīfa of ʿAlī b. Abī Ṭalḥa—one of the earliest extant corpora of transmitted material—as well as in works such as Kitāb Gharīb al-Qurʾān and Masāʾil Nāfiʿ b. al-Azraq, wherein these reports are systematically gathered. Through an examination of these transmissions, the study explores Ibn ʿAbbās’s contribution to the development of the Qurʾānic sciences. The findings indicate that, despite belonging to the earliest generation of scholars, Ibn ʿAbbās made substantial contributions that helped shape the Qurʾānic perspective of later exegetes. In this context, it is observed that he articulated significant methodological principles for understanding reports concerning the occasions of revelation (asbāb al-nuzūl), and that he engaged with practices inherited from the Jāhilī period—such as the contextual grounding of pre-Islamic Arabic poetry—which in turn served as precedents for the formulation of asbāb al-nuzūl discourse and the early structuring of the Qurʾānic sciences. Moreover, the corpus of reports attributed to Ibn ʿAbbās exhibits a systematic character that, through its inclusion of various aspects of the Qurʾānic sciences, functioned as both a source and a model for later scholarly works. Methodologically, this study adopts a qualitative research design; given the nature of the subject, it primarily relies on a descriptive-analytical approach, while occasionally employing comparative analysis where appropriate.
Anahtar Kelimeler
Abdullah b. Abbas’ın Kur’ân İlimlerine Katkısı: İbn Abbas’a Nispet Edilen Rivâyetler Bağlamında Bir İnceleme
Öz
İslâmî ilimlerin tüm alanlarında ön plana çıkıp özellikle tefsir ilminde otorite olan Abdullah b. Abbas’ın etkisi yalnız yaşadığı tefsir ilminin başlangıç dönemiyle sınırlı kalmamış, kendisinden nakledilen bilgilerle sonraki dönem faaliyetleri için kaynak ve model teşkil etmiştir. Bu yönüyle İbn Abbas’ın ilmî karakterinin irdelenmesi ve çok yönlü özelliklerinin incelenmesi İslamî ilimlerin meselelerinin anlaşılması noktasında çok önemli bir boşluğu doldurmaktadır. Özellikle onun tefsir anlayışının ortaya çıkarılması son derece önemlidir. Zira İbn Abbas, her ne kadar İslamî ilimlerin tüm alanlarında hüccet olsa da özellikle tefsirde Hz. Peygamber’in de duasına mazhar olması hasebiyle ayrıcalıklı bir konuma ulaşmıştır. Bu hedeften hareketle bu makalenin temel amacı, kaynaklığı ve örnekliği yönüyle ayrıcalıklı bir konumda olan İmamu’l-müfessirîn Abdullah b. Abbas’ın Kur’ân ilimlerine yaptığı katkıyı ortaya çıkarmaktır. Makale erken döneme ait olan İbn Abbas’ın tefsir rivâyetlerini, Kur’ân ilimleri açısından incelemesi yönüyle özgün bir nitelik arz etmektedir. Makalede ilk dönem rivâyetlerini içeren ve alanın ilk örneklerinden olan Ali b. Ebû Talha Sahîfesi başta olmak üzere, Kitâbu garîbi’l-Kur’ân ve Mesâʾilü Nâfiʿ b. el-Ezraḳ isimli eserlerde cem edilen İbn Abbas’ın tefsir rivâyetleri özelinde onun Kur’ân ilimlerine katkısı konu edinilmektedir. Makalede, İbn Abbas’ın Kur’ân ilimleri noktasında -erken dönem âlimlerinden olmasına rağmen- sonraki müfessirlerin Kur’ân perspektifini oluşturmada önemli katkılar ortaya koyduğu tespit edilmiştir. Bu bağlamda onun nüzûl rivâyetlerini anlamada ciddi kaideler inşa ettiği, kadim Arap şiirinin söyleniş gerekçesi gibi cahiliye döneminden tevarüs edip sebeb-i nuzül bilgisinin oluşmasına örneklik teşkil eden bazı uygulamalara ve Kur’ân ilimlerinin ilk dönem örneklerine değindiği saptanmıştır. İbn Abbas rivâyetlerinin, içerdiği Kur’ân ilimleriyle sonraki dönem eserleri için kaynak ve örnek teşkil eden bir yapı arz ettiği görülmüştür. Çalışma nitel bir araştırma olup konunun yapısı gereği ağırlıklı olarak tasviri bir okuma temel alınmıştır. Ayrıca zaman zaman mukayeseli tahlil yöntemine başvurulmuştur.
Anahtar Kelimeler
