Fetih Öncesi Dönemde Bir Müfessir ve Tefsiri: Saferşah el-Hanefî er-Rûmî ve Tekâsür Sûresi Tefsiri: İnceleme Ve Tenkitli Neşir

Öz

Bu çalışma, Osmanlı’nın fetih öncesi dönemi müfessirlerinden Saferşah el-Hanefî er-Rûmî’ye ait Tekâsür Sûresi Tefsiri’ni tanıtmakta, incelemekte ve tenkitli neşrini sunmaktadır. Saferşah, Taşköprîzâde’nin eş-Şekāiku’n-nuʿmâniyye adlı eserinde Yıldırım Bayezid devri âlimleri arasında zikredilen, aklî ve naklî ilimlerde derin bir birikime sahip bir isimdir. Müellifin Molla Fenârî’yle olan ilmî yakınlığı hem de Kadızâde-i Rûmî’ye hocalığı, onun erken Osmanlı ilmî çevresi ile olan ilişkilerini göstermektedir. Saferşah’ın bu eseri Arapça kaleme alınmış müstakil en uzun Tekâsür sûresi tefsiridir. Saferşah, Tekâsür sûresini önce dirayet metoduna dayalı biçimde açıklamakta daha sonra idrak biçimlerini ele alarak “ilme’l-yakīn, ayne’l-yakīn, hakka’l-yakīn” kavramlarını felsefî ve tasavvufî idrak nazariyesi çerçevesinde yorumlamaktadır. Saferşah’ın Tekâsür Sûresi tefsiri Osmanlı düşüncesinde neredeyse artık temel yöneliş haline gelecek olan metafizik düşüncede naklî ve aklî bilgiyi irfânî bir düzeyde telif etme çabasının fetih öncesi dönemde tefsirde ilk örneklerinden biri olarak görülebilir. Eserin tenkitli neşri Köprülü Kütüphanesi, Fâzıl Ahmed Paşa nr. 1596’da bulunan tek nüshasından yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Saferşah el-Hanefi
• Tekâsür Sûresi
• Tahkik
• İdrak Türleri
• İlme’l-yakīn
• Ayne’l- yakīn
• Hakka’l- yakīn

A Pre-Conquest Period Exegete and His Tafsir: Safarshah al-Ḥanafī al-Rūmī and His Commentary on Sūrat al-Takāthur: A Study and Critical Edition

Öz

This study introduces, examines, and presents the critical edition of Saferşah al-Ḥanafī al-Rūmī’s Qurʾānic commentary on Sūrat al-Takāthur, one of the exegetes of the pre-conquest Ottoman period. The work represents the longest independent commentary on Sūrat al-Takāthur composed in Arabic. Saferşah first explicates the sūrah by employing a dirāya-based exegetical method; he then turns to modes of cognition, interpreting the concepts of ʿilm al-yaqīn, ʿayn al-yaqīn, and ḥaqq al-yaqīn within the framework of a philosophical and mystical theory of knowledge (naẓariyyat al-idrāk). Saferşah’s tafsīr may thus be regarded as one of the earliest examples—within the exegetical literature of the pre-Conquest Ottoman era—of the attempt to reconcile transmitted and rational knowledge on an mystical (ʿirfānī) plane, a tendency that would later become a defining orientation in Ottoman intellectual thought. The critical edition of the work was prepared from its unique manuscript, found in the Köprülü Library, Fâzıl Ahmed Pasha MS No. 1596.

Anahtar Kelimeler

• Tafsīr
• Safarshah al-Ḥanafī
• Sūrat al-Takāthur
• Critical Edition
• Types of Cognition
• Ilm a’l-yaqīn
• Ayn a’l- yaqīn
• Hakk a’l- yaqīn

Kaynakça

1. Bağdatlı İsmail Paşa. Hediyyetü’l-ʿârifîn ve esmâü’l-müellifîn. 2 Cilt. İstanbul: Müessesetü’t-Târîhi’l-ʿArabî, 1951.
2. Çalış, Halim. “ʿAyn al-Aʿyān: The First Prominent Qur’anic Commentary in Ottoman History”. Australian Journal of Islamic Studies 7/1 (2022), 29-53.
3. Çelebi, Hızır Bey. Yâsin-i Şerif Tefsiri. ed. Ayşe Hümeyra Arslantürk. İstanbul: Eksen Matbaası, 1997.
4. Çetin, Metin. “Tekâsür Sûresi Üzerine Bazı Mülahazalar”. Van İlahiyat Dergisi 10/17 (2022), 69-92.
5. Çiçek, Mehmet. Molla Fenari ve Fazlur Rahman’ın Kur’an’a Yaklaşımları. Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İlahiyat Ana Bilim Dalı, Tefsir Bilim Dalı, Doktora Tezi, 2009.
6. Demir, Ziya. Osmanlı Müfessirleri ve Tefsir Çalışmaları: Kuruluştan X/XVI. Asrın Sonuna Kadar. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2006.
7. Efendi, Mecdi. Ḥadāʾiku’ş-Şekāʾik. İstanbul: Dāru’t-Tıbaati’l-Âmire, 1269.
8. Fazlıoğlu, İhsan. “Kadızâde-i Rûmî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/98. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.

9. Fenârî, Molla. ʿAynü’l-Aʿyân. Dersaadet: Rıfat Bey Matbaası, 1325.
10. Gökkır, Bilal. “Tefsir Geleneğinde Zebih Kıssası ‘Taberî’den ibn Kesir’e Klasik Tefsir Kaynaklarına Dair Bir Oryantalist İddianın Değerlendirilmesi’”. EKEV Akademi Dergisi - Sosyal Bilimler - X/28 (2006), 163-178.
11. Görgün, Tahsin. “Molla Fenârî: Düşüncesi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 2005.
12. Güney, Ahmet Faruk. “Gaza Devrinde Kur’an’ı Yorumlamak: Fetih Öncesi Osmanlı Müfessirleri ve Tefsir Eserleri”. DİVAN İlmî Araştırmalar 18 (2005), 193-244.
13. İbn Âşûr, Muhammed Tâhir. et-Taḥrîr ve’t-Tenvîr. 30 Cilt. Beyrut: Müessesetü’t-Târîh, ts.
14. İbn Kesīr, Ebū’l-Fidāʾ. Tefsīru’l-Kurʾāni’l-ʿAẓīm. 4 Cilt. Beyrut: Dāru İbn Kesīr, 1415.
15. İbnü’l-İbrî. Târîhu Muḫtaṣari’d-Duvel. ed. Antûn Sâlihânî el-Yesûʿî. Beyrut: Dâru’r-Râʾidi’l-Lübnânī, 1994.
16. İnce, Eyüp. “Tekâsür Sûresinin İçerdiği Tasavvufî Manalar: Geçici Dünya Hayatının İzdüşümleri”. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 22/44 (2024), 150-166.
17. Kâtib Çelebi, Hacı Halife Mustafa b. Abdullah. Keşfü’z-zunūn ʿan esâmī’l-kütüb ve’l-fünūn. ed. Mehmet Şerefettin Yaltkaya - Kilisli Rifat Bilge. 2 Cilt. Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı, 1971.
18. Koca, Muhammet Ali. “Osmanlı Kuruluş Döneminde Kelâm ve Felsefe Alanında Neler Konuşuluyor? Molla Fenârî’nin Saferşah er-Rûmî’ye Yönelttiği Beş Soru”. Nizamiye Medreselerinden Günümüze İslam Dünyasında Felsefe ve Kelâm Uluslararası Sempozyumu (31 Ekim–2 Kasım 2024): Özetler Kitabı, 2024.
19. Konuk, Ahmed Avni. Fuṣûṣu’l-Ḥikem Tercüme ve Şerhi. ed. Mustafa Tahralı - Selçuk Eraydın. 4 Cilt. İstanbul: İFAV Yayınları, 3. Basım, 2002.
20. Kutluer, İlhan. İslâm’ın Klasik Çağında Felsefe Tasavvuru. İstanbul: İz Yayıncılık, 1996.
21. Monahoyuzâde Kâsım b. Ahmed er-Resmî. Tefsîru Sûreti’t-Tekâsür. Konya Yazma Eserler Bölge Müdürlüğü, Bölge Yazma Eserler, BY0000006853, 5 yk., 19 st.
22. Muhammed, Mustafa. Sûre-i Mülk Tefsiri. ed. Mustafa Özel. İzmir, 2005.
23. Mustafa b. Muhammed. Tefsîru Sûre-i Mülk. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölüm Kitaplığı, 3779.
24. Nüveyhid, Âdil. Muʿcemu’l-Müfessirīn min Ṣadri’l-İslām ḥattā’l-ʿAṣri’l-Ḥāḍir. Beyrut: Dāru’l-Fikr, ts.
25. Râzī, Fahreddīn er-. el-Erbaʿīn fī uṣūli’d-dīn. ed. Ahmed Hicâzī. Kahire: Mektebetu’l-Külliyâti’l-Ezher, ts.
26. Saferşah el-Hanefî er-Rûmî. Tefsiru Sûreti’t-Tekâsür. İstanbul: Köprülü Kütüphanesi, Fâzıl Ahmed Paşa Bölümü, 1596, 2b-15a.
27. Sâmi, Şemseddin. Kāmûsu’l-aʿlām. İstanbul: Mihran Matbaası, 1306.
28. Süleyman, Mukātil b. Tefsīru Mukātil b. Süleyman. 4 Cilt. Beyrut: Dāru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2002.
29. Taşköprizâde, Ahmed Efendi. eş-Şekâiku’n-nuʿmâniyye fî ʿulemâʾi’d-Devleti’l-ʿOsmâniyye. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-’Arabiyye, 1978.
30. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu Devletleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 5. Basım, 2003.
31. Yılmaz, Okan Kadir (ed.). İSAM Tahkikli Neşir Kılavuzu. Ankara: İSAM Yayınları, 2018.
32. Tefsir-i Sûre-i Tekâsür. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Gönenli Mehmed Efendi, 00092-014, 10b-11a yk., muhtelif st.
33. Tefsîru Sûreti’t-Tekâsür. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Ayasofya, 385-001, 1-4 yk., 13 st.