Kelimelerin Anlamsal Dönüşümlerindeki Etkisi Boyutuyla Mahreç-Sıfat Olgusu

Öz

Kur’an’ın i῾caz yönlerinden birini de Hz. Cibrîl ile Hz. Peygamber arasındaki vahyî iletişimde temelleri atılan ve günümüze dek devam edegelen “arz-sema” metoduyla muhafaza edilmiş kıraati/tilaveti teşkil etmektedir. Bu tilavetin temel unsuru ve nirengi noktası harflerin, kendisiyle kaim olduğu mahreç-sıfat olgusu ise mezkûr i῾cazın ana dinamiği olarak öne çıkmaktadır. Zira bu olgu temelinde kılleti tetebbudan naşi tezahür edecek eksiklik ve zafiyetin, harflerle birlikte Kur’an kelimelerinin anlamlarında da tebdil ve tağyire sebebiyet vereceği, ayrıca namaz gibi kimi ibadetlerin sıhhatini tartışmaya açacağı gerçeği kritik önemdedir. Bu ve benzeri bağlayıcılığıyla ehemmiyet kesp ettiği aşikâr olan mahreç-sıfat konusunun, tabi şekilde akademik ilgiye de mazhar olduğu görülmektedir. Şu kadar var ki bu yazının; konunun, kelimelerin anlamlarında yol açtığı tebdil-tağyir boyutuna yoğunlaşarak bu noktada ortaya koyduğu önemli kritikleri ihtiva etmesi cihetiyle özgün bir çalışma değeri taşıdığı ifade edilmelidir. Makalemiz, Kur’an Kursları, İmam-Hatip Okulları ve İlahiyat Fakültelerinde yürütülen özellikle Kur’an merkezli öğrenim faaliyetlerine ve tecvid eserlerinde yer alan mahreç-sıfat bölümlerinin söz konusu boyutuyla itmamına mütevazı bir katkı sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kıraat
• Tecvid
• Mahreç-Sıfat
• Kelime
• Anlam
• İ'caz

The Makhārij-Sifāt Phenomenon in Terms of Its Effect on the Semantic Transformations of Words

Öz

One of the aspects of the Qur'an's iʿcāz lies in the preservation of its recitation and tilāwa, which was established through the revelatory communication between the Prophet Muhammad and the Angel Jibrīl, and which has continued to the present day through the method known as ʿarḍ and samāʿ. The cornerstone of this mode of tilāwa is the phonetic principle of makhārij and ṣifāt of the Arabic letters, which serves as the main dynamic of the aforementioned iʿcāz. This is of critical importance, as any shortcomings in the pronunciation of these sounds due to insufficient care or devotion could lead not only to distortions in the meanings of Qur’anic words but also raise questions about the validity of certain acts of worship, such as prayer. For this reason, it is observed that the topic of makhārij-sifāt has naturally attracted academic interest. This study distinguishes itself through its critical engagement with the semantic shifts (tebdīl and taġyīr) introduced by the subject matter, particularly in relation to the transformation of key terms and concepts. It seeks to offer a modest yet meaningful contribution to Qur’an-centered educational practices as implemented in Qur’an Courses, Imam-Hatip Schools, and Faculties of Theology. In particular, it aims to supplement the articulation (makhārij) and phonetic features (ṣifāt) sections commonly found in classical tajwīd literature by addressing them through this analytical lens.

Anahtar Kelimeler

• Recitation
• Tajweed
• makhārij-Sifāt
• Word
• Meaning
• Miraculousness

Kaynakça

1. Aklan, Kenan. İbâzıyye’de Kıraat Tasavvuru. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2025.
2. Arslan, Durmuş. “Ebû Müzahim Musa b. Ubeydullah el-Hakanî ve Kasîdetür-Râiyye’sinin Tecvid Tarihindeki Yeri”. Journal of Turkish Studies 13/25 (01 Ocak 2018), 19-40. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.14614
3. Aslan, Ömer. “Kur’ân Tilâvetinde Tecvîd’in Gerekliliği ve Lahn (Okuyuş Hataları)”. Cumhuriyet Ünv. İlahiyat Fak. Dergisi 7/1 (2003), 357-372.
4. Atar, Fahrettin. “Teşrîk”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/575-576. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
5. Ateşyürek, Remzi. “Dâd Harfinin Okunuş Özelliği Muhammed Mer’âşî (Saçaklızâde)’nin Hayatı ve Eserleri”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 20-21 (2005), 237-252.
6. Ateşyürek, Remzi. “Kur’ân Tilâvetinde Yaygın Hatalar (Sâd, Dâd, Tâ ve Zâ Örneği)”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 31 (2011), 157-175.
7. Aygün, Abdullah - Güneş, Ahmet Yaşar. “Bikâî’nin Hurûf-ı Mukattaayı Mahreç ve Sıfatlarına Göre Yorumlaması”. Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 24 (2023), 145-177. https://doi.org/10.51553/bozifder.1357337
8. Bakkal, Ali. “Katre (Kur’ân’ın İcâzı Sayısı)”. İstanbul İlim ve Kültür Vakfı 2 (2016), 94-123.

9. Beyoğlu, Ömer. Osmanlı’da Dört Risâle Bağlamında Dâd Harfine Dair Tartışmalar. İstanbul: Sabahattin Zaim Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
10. Bulut, Ali - Saleh, Alaaddin. “Hemze’nin İlmu Resmi’l-Mesâhif ve Kıraâtteki Yeri”. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 37 (2016), 77-104.
11. Bühûtî, Mansûr b. Yûnus. er-Ravdu’l-mürbi’ şerhu Zâdi’l-Müstakni’. Riyad-Beyrut: Dâru’l-Müeyyed-Müessesetü’r-Risâle, 1996.
12. Cevherî, İsmâil b. Hammâd. es-Sıhâh Tâcü’l-lüğa ve sıhâhü’l-ʽArabiyye. thk. Ahmed Abdulgafûr Attâr. Beyrut: Dâru’l-Meârif, 2008.
13. Coşkun, Muhammed. “Kur’an’ı İndirildiği Gibi Okumak: Tilâvet Üslûbunun Aslî Kaynağı Üzerine”. Diyanet İlmi Dergi 59/3 (2023), 781-816. https://doi.org/10.61304/did.1287836
14. Çatak, İsmail Oğuz. Hamdullah b. Hayreddin’in ’Umdetü’l-’İrfân fî Vasfi Hurûfi’l-Kur’ân İsimli Eseri Çerçevesinde Harflerin Mahreçleri ve Sıfatları. Adana: Çukurova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
15. Çetin, Abdurrahman. Kur’an Okuma Esasları. Bursa: Emin Yayınları, 9. Basım, 2011.
16. Çetin, Abdurrahman. “Lahn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 27/55-56. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
17. Çetin, Abdurrahman. “Tecvid”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/253-254. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
18. Çiftçi, Ali. “Hicri İlk Dört Asrın Önde Gelen Arap Dilbilimcileri Perspektifinden Harflerin Mahreçleri ve Sıfatlarının Değerlendirilmesi”. Bilimname 31/2 (2016), 131-177. http://dx.doi.org/10.21646/bilimname.2016.5
19. Çiftçi, Ali. “İlk Dönem Dil Bilimcileri Endülüslü ilk Tecvid Müelliflerinin Harflerin Mahreçleri ve Sıfatlarının Yorumunda Muhammed b. Cezerî Üzerindeki Etkileri”. Uluslararası İbnü’l-Cezerî Sempozyumu. 213-244. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2021.
20. Dağdeviren, Alican. “Kur’an Kıraatinin Ana Dinamiği: Harfler”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17 (2008), 47-81.
21. Dânî, Ebû Amr Osman b. Sâid b. Osman. et-Tahdîd fi’l-itkân ve’t-tecvîd. thk. Gânim Kaddûrî el-Hamed. Amman: Daru Ammâr, 2000.
22. Demirci, Muhsin. “Kur’ân’ın Nüzül Sürecinde Tedricilik”. Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi, 175-198.
23. Fahru’l-İslâm, Muhammed b. Ahmed b. el-Huseyn b. Ömer. Hilyetü’l-ulemâ fî ma’rifeti mezâhibi’l-fukahâ. 3 Cilt. Beyrut-Umman: Müessesetü’r-Risâle-Dâru’l-Erkâm, 1980.
24. Ferâhidî, Ebû ‘Abdirrahmân el-Halîl b. Ahmed. Kitâbü’l-Ayn. thk. Mehdî el-Mahzûmî - İbrahim es-Sâmurâî. 8 Cilt. y.y.: Dâru Mektebeti’l-Hilal, ts.
25. Gel, Mehmet. “III. Ahmed Devrinde Osmanlı Kur’an Kıraatı Geleneğine Bir Hicaz Pratiğini Dahil Etme Teşebbüsü: ‘Harf-İ Dâd’ Yahut ‘Velâ’d-Dâllîn’ Tartışması”. Dîvân 25/49 (2020), 57-97. https://doi.org/10.20519/divan.811950
26. Gökdemir, Ahmet. “Osmanlı’da Dâd Harfi Tartışmaları Bağlamında Ali b. Süleyman el-Mansûrî’nin Yeri”. Bülent Ecevit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/2 (2017), 245-257.
27. Güneş, Kadir. el-Mucem. İstanbul: Mektep Yayınları, 2015.
28. Güngör, Mevlüt. “Kur’ân’ın Peyderpey İndirilmesindeki Hikmetler”. Diyanet Dergisi 24/3 (1988), 3-23.
29. Hâkânî, Ebû Müzâhim Musa b. Ubeydillah (Abdillah) b. Yahyâ. el-Kasîdetü’l-Hâkâniyye. y.y.: Mektebetü Evlâdi’ş-Şeyh li’t-Türâs, ts.
30. Hamed, Gânim Kaddûrî. ed-Dirâsâtu’s-savtiyye inde ulemâi’t-tecvîd. Amman: Daru Ammâr, 2007.
31. Hamîtû, Abdülhâdî. Kırâatü’l-İmam Nâfi’ ʽinde’l-Mağâribe min rivâyeti Ebî Saîd Verş. 7 Cilt. Rabat: Menşûrâtü Vizârâti’l-Evkâf, 2003.
32. Hüzelî, Ebü’l-Kasım Yusuf b. Ali b. Muhammed b. Ukayl. el-Kâmil fi’l-kırââti’l-aşr ve’l-Erbeîne’z-zâidete aleyhâ. thk. Cemal b. es-Seyyid b. Rufâî eş-Şâyib. y.y.: Müessesetü Sema, 1. Basım, 2007.
33. İbn Cinnî, Ebu’l-Feth Osmân. Sırru sınâʿati’l-iʿrâb. thk. Hasan Hindlâvî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2000.
34. İbn Dureyd. Cemhera fi’l-luğa. 3 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1932.
35. İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. 15 Cilt. Beyrut: Dâr-u Sâdır, 3. Basım, 1993.
36. İbn-i Âbidin, Muhammed Emin. Reddü’l-muhtâr alâ’d-Dürri’l-Muhtâr şerhu Tenvîri’l-Ebsâr. 13 Cilt. Dâru Alemi’l-Kütüb, 2003.
37. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî b. Yûsuf. el-Mukaddimetu’l-Cezeriyye. çev. Eymen Rüşdî Suveyd. Cidde: Dâru Nûri’l-Mektebât, 2006.
38. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî b. Yûsuf. en-Neşr fi’l-kırââti’l-ʿaşr. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l- Kütübi’l-ʿİlmiyye, ts.
39. İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasen Ali b. Ebi’l-Kerem Muhammed b. Muhammed b. Abdulkerîm b. Abdulvâhid eş-Şeybânî. en-Nihâye fî ğarîbi’l-hadîs ve’l-eser. 5 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-İlmiyye, 1979.
40. İbnü’l-Lahhâm, Ebü’l-Hasen Ali b. Muhammed b. Abbâs. el-Muhtasar fî Usûli’l-Fıkh alâ mezhebi İmam Ahmed b. Hanbel. Mekke: Câmiatü el-Melik Abdülazîz, 2010.
41. İbnü’t-Tahhân, Ebü’l-Asbağ es-Sümâtî el-İşbîlî. Mehâricü’l-hurûfi ve sıfâtühâ. thk. Muhammed Yakub Türkistânî. y.y.: Resâilü mine’t-Türâs, 1. Basım, 1984.
42. Kaplan, Salih Zeki. Kur’an Tilavetinde Okuyucu Hataları (Zelletü’l-Kârî). Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
43. Kara, Ömer. “Dad Harfinin Seslendirilmesi Tartışmasına Davud el-Karsi Katkısı -el Fethiyye fi Beyani Dadi’l-Katiyye-”. Uluslararası Dâvûd-î Karsî Sempozyumu. ed. Bünyamin Çalık. 104-129. Kars: y.y., 2017.
44. Karaçam, İsmail. Kur’ân-ı Kerîm’in Faziletleri ve Okunma Kâideleri. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 10. Basım, 2004.
45. Kâsânî, Ebû Bekr b. Mesûd. Bedâiu’ş-sanâi’ fî tertîbi’ş-şerâi’. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, ts.
46. Kılıç, Mustafa. “Kur’ân-ı Kerîm Harfleri Bağlamında Bir İhtilaf Alanı (Lakap, Mahreç, Sıfat Eksenli Bir Değerlendirme)”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 5/1 (2021), 247-277. https://doi.org/10.31121/tader.846562
47. Koçak, A. Yaşar. “Hemze (Arap Dilinde)”. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Şarkiyat Mecmuası 18 (2011), 83-89.
48. Küçük, Cemil. Kıraat İlminde Dâd Harfi. Van: Yüzüncüyıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2015.
49. Küçük, Cemil. “Kur’ân Harflerinin Mahrec ve Sıfatları -I-”. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 27 (2014), 63-76
50. Küçük, Cemil. “Kur’ân Harflerinin Mahrec ve Sıfatları -II-”. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7 (2014), 63-76.
51. Macit, Ali. Kur’an Harflerinin Sıfatları Yaygın Uygulama Hataları ve Çözüm Önerileri. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
52. Mehdevî, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Ammâr. Şerhu’l-Hidâye. thk. Hâzim Saîd Haydar. 2 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Ruşd, 1991.
53. Mehmed Zihni. Ni’meti İslâm. İstanbul: Huzur Yayınevi, 2012.
54. Mekkî, Ebû Muhammed b. Ebî Tâlib el-Kaysî. er-Riʽâye li-tecvîdi’l-kırâe ve tahkîki lafzi’t-tilâve. thk. Ahmed Hasan Ferhât. Amman: Daru Ammâr, 1996.
55. Mekkî, Muhammed Nasr. Nihâyetü’l-kavli’l-müfîd fî ilmi tecvîdi’l-Kur’âni’l-azîm. nşr. Ali Hasan. Kahire: Mektebetü’s-Safa, 1. Basım, 1999.
56. Mevsılî, Abdullah b. Mahmud b. Mevdûd. el-İhtiyâr li ta’lîli’l-Muhtâr. 5 Cilt. Kahire: Matbaatü’l-Halebî, 1937.
57. Mısırlı, Fatma Yasemin. “Kur’an Tilaveti Esnasında Harflerin Mahreçlerinde, Sıfatlarında ve Tecvid Uygulamaları Hususunda Ülkemiz ile Sair İslam Ülkeleri Arasında Görülen Telaffuz Farklılıkları ve Bu Farklılıkların Değerlendirilmesi”. Tarihten Günümüze Kıraat İlmi. Ankara: DİB Yayınları, 2021.
58. Mustafa, İbrahim. el-Muʿcemü’l-vasît. Kahire: Mecmeʽu’l-Luğati’l-Arabiyye, 2. Basım, 1972.
59. Müberred, Ebû’l-Abbas. el-Muktedab. thk. Muhammed Abdülhâlik Udayme. 4 Cilt. Beyrut: ʽÂlemü’l-Kütüb, ts.
60. Okumuş, Mesut. “Kur’an’ın Tedrici Nüzûl Süreci Bağlamında Mekkî ve Medenî Ayetler Üzerine”. Eskiyeni 27 (2013), 7-21.
61. Orhan, Davut. Yazıtlar Işığında Arap Yazısı. Ankara: Serüven Yayınevi, 1. Basım, 2024.
62. Öge, Ali - Dokgöz, Fatih. “Saçaklızâde’nin Mahreç ve Sıfatlar Konusundaki Tartışmalara Yaklaşımı”. Dilbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 22/1 (2022), 339-365. https://doi.org/10.33415/daad.932556
63. Önder, Mustafa Kemal. Tecvîd İlminin Temel Kaynakları Bağlamında Harflerin Mahreç ve Sıfatları. Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2020.
64. Özdemir, Sinan. Çağdaş Kur’an Fonetiği (el-Hamed Örneği). Konya: Palet Yayınları, 2023.
65. Öztürk, Hayrettin. “Kur’ân-ı Kerîm Kıraatinde Dâd Harfi: Mahreci ve Sıfatları”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 44 (2018), 41-67.
66. Râgıb el-Isfehânî, Ebu’l-Kâsım Huseyin b. Muhammed b. el-Mufaddal. el-Müfredâtü fî ğarîbi’l-Kur’ân. Dimeşk-Beyrut: Dâru’l-Kalem-ed-Dâru’ş-Şamiyye, 1991.
67. Saçaklızâde, Muhammed b. Ebu Bekr el-Marʻaşî. Cühdü’l-mukill. thk. Sâlim Kaddûrî el-Hamed. Amman: Daru Ammâr, 2. Basım, 2008.
68. Salihoğlu, Alaaddin. “Ses Anlam İlişkisi Bağlamında Kur’an Tilâvetinde Tenğîm (Tonlama) Olgusu”. Journal of Eskişehir Osman Gazi University Faculty of Theology 12/1 (2025), 115-140. https://doi.org/10.51702/esoguifd.1559758
69. Salihoğlu, Alaaddin. “Ses Anlam İlişkisi Bağlamında Tecvid Kaidelerinin Fonetik Yapısı”. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 21 (2022), 211-230.
70. Salihoğlu, Alaaddin. Zabtu’l-Mushaf: Kur’ân’ın Noktalanması ve Harekelenmesinin Kavramsal Çerçevesi, Tarihçesi, Ekolleri ve Günümüz Uygulamaları. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2025.
71. Sîbeveyhî, Ebû Bişr ‘Amr b. Osman b. Kanber. el-Kitâb. thk. Abdusselâm Muhammed Harun. 4 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 3. Basım, 1988.
72. Süyûtî, Celâlüddîn. el-İtkân fî ulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed İbrahim Ebü’l-Fadl. 4 Cilt. Mısır: el-Hey’etü’l-Mısriyye, 1. Basım, 1974.
73. Şan, Lokman. “Hz. Osman Mushaflarında ‘Za’ ve ‘Dad’ Harfleri (Molla Halîl Siirdî’nin Yaklaşımı Çerçevesinde)”. Artuklu Akademi: Mardin Artuklu Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi [Artuklu Akademi: Mardin Artuklu Üniversitesi İlahiyat Bilimleri Fakültesi Dergisi] 7/1 (2020), 125-146.
74. Tahtâvî, Ahmed b. Muhammed b. İsmâîl. Hâşiyetü’t-Tahtâvî alâ Merâkı’l-Felâh Şerhi Nûru’l-Îzâh. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
75. Taşköprîzâde, Ahmed b. Mustafa. Şerh-u Cezerî Taşköprîzâde. İstanbul: Âsitane Kitabevi, ts.
76. Tetik, İbrahim. “Lafız, Anlam ve Amel Boyutlarıyla Hz. Peygamber’in Kur’ân Tilaveti”. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 19 (2021), 136-164. https://doi.org/10.32950/rteuifd.900594
77. Tuncel, Emrullah. “İlk Dönem Tecvid Eserlerinin Teşekkülünde Lahn Olgusunun Etkisi”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 59 (2020), 105-129.
78. Yemenî, Nişvân b. Saîd el-Humeyrî. Şemsü’l-’ulûm ve devâü kelâmi’l- Arabi mine’l-külûm. 11 Cilt. Beyrut-Dımaşk: Dâru’l-Fikri’l-Muâsır-Dâru’l-fikr, 1999.
79. Zebîdî, Muhammed Murteza el-Huseynî. Tâcü’l-ʽarûs min cevâhiri’l-kâmûs. 40 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Hidâye-Dâru İhyâi’t-Türâs, 1965.
80. Zürkânî, Muhammed Abdulazîm. Menâhilü’l-irfân fî ulûmi’l-Kur’ân. 2 Cilt. Matbaatü İsa el-Bâbî el-Halebî, 3. Basım, ts.