TÜRK HALK KÜLTÜRÜNDE DOĞUM ÂDETLERİ BAĞLAMINDA DÜŞÜKTEN KORUNMA YÖNTEMLERİ: RİZE YÖRESİ SAHA ARAŞTIRMASI

Öz

Türkiye’de geçmişten bu yana düşükten korunmak için çok sayıda pratik geliştirilmiştir. Bu pratikler, çocuğun anne karnına düşmesi öncesinden başlayarak doğum sonrasını kapsayan bir genişlikte uygulanmaktadır. Geçiş dönemleri içerisinde değerlendirilen doğum öncesi süreç, çocuğun dünyaya sağlıklı bir şekilde getirilmesi için oldukça kritik bir dönemi kapsamaktadır. Bu süreçte hayata sağlıklı bireyler getirebilmek için türbe ziyaretlerinde bulunma, hocalara başvurma, dua etme, bazı yiyecekleri tüketmekten kaçınma, bele ip veya taş bağlama gibi çok sayıda yönteme başvurmuştur. Uygulamaların birçoğunun kadının düşük yapma korkusuyla baş etmesini kolaylaştıran, ona toplumsal destek ve aidiyet hissi sağlayan çok sayıda işlevi vardır. Bu uygulamalar, yörelere göre çeşitlilik arz etmektedir. Bu çalışmada Türk halk kültüründe ve Rize’de düşükten korunmak için toplumun ne gibi yöntemler uyguladığının tespit edilmesi amaçlanmıştır. Doküman analizi yöntemi kullanılarak konu kapsamında yer alan kitap, tez ve makalelerin taranmasıyla yörelerde uygulanan pratiklere dair veriler elde edilmiştir. Bu bağlamda yalnızca Türkiye sahası üzerine yapılan çalışmalar dikkate alınmıştır. Literatür taramalarının yanı sıra sahada derleme yöntemine de çalışma içerisinde başvurulmuştur. Bu kapsamda sahada derleme yöntemi Rize ili ve ilçelerini kapsayacak şekilde yapılmıştır. Yapılan derlemelerde görüşme ve gözlem tekniğinden yararlanılmıştır. Verilerin analizi sırasında günümüzde uygulanan pratiklerin eski Türk inançlarıyla ilişkisi üzerinde durulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Halk bilimi
• geçiş dönemleri
• doğum
• Rize
• düşükten korunma yöntemleri

METHODS OF MISCARRIAGE PREVENTION IN THE CONTEXT OF BIRTH TRADITIONS IN TURKISH FOLK CULTURE: RIZE REGION FIELD RESEARCH

Öz

In Türkiye, many practices have been developed to prevent miscarriage since the past. These practices are applied in a wide range starting from before the child enters the womb and extending to the postnatal period. The prenatal period, which we consider as a transitional period, covers a very critical period for bringing a healthy child into the world. In this process, people have resorted to many methods such as visiting shrines, applying to teachers, praying, avoiding certain foods, tying ropes or stones around the waist in order to bring healthy individuals into the world. Many of these practices have multiple functions that facilitate women's coping with the fear of miscarriage and provide them with social support and a sense of belonging. These practices vary according to regions. In this study, it is aimed to determine what methods society use to protect themselves from miscarriage in Turkish folk culture and in Rize. Using the document analysis method, data on the practices applied in the regions were obtained by scanning the books, theses and articles on the subject. In this context, only the studies on the field in Türkiye were taken into consideration. In addition to literature reviews, the field compilation method was also used in the study. In this context, the field compilation method was carried out to cover Rize province and its districts. Interviews and observation techniques were utilized in the reviews. Interview and observation techniques were utilized in the compilation. Data analysis focused on the relationship between current practices and ancient Turkish beliefs.

Anahtar Kelimeler

• folklore
• transitional periods
• birth
• Rize
• methods of preventing miscarriage.

Kaynakça

1. Acıpayamlı, O. (1974). Türkiye’de doğumla ilgili âdet ve inanmaların etnolojik etüdü. Atatürk Üniversitesi Yayınları.
2. Akçay, S. & Koca, E. (2024). Nitel araştırmalarda veri doygunluğu. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 24 (3), 829-848. https://doi.org/10.18037/ausbd.1423415
3. Akçiçek, E. & Baysal, N. (2022). Türk halk inanışında ve hekimliğinde akrep. Akrepler: Yaşayan Fosiller içinde (ss. 97-110). Ege Üniversitesi Yayınları.
4. Alptekin, M. & Öz, Z. D. (2024). Kilis halk kültüründe doğum adetleri. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 23 (1), 91-114. https://doi.org/10.21547/jss.1379639
5. Araz, R. (1995). Harput’ta eski Türk inançları ve halk hekimliği. Atatürk Kültür Merkezi Yayını.
6. Artun, E. (2005). Türk halkbilimi. Kitabevi Yayınları.
7. Baysal Yurdakul, N. (2023). Türk halk hekimliğinde hayvan sembolizmi. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi. 23 (1), 187-200. https://doi.org/10.32449/egetdid.1280860
8. Biçer, M. (1991). Eskişehir ilinde doğumla ilgili âdet ve inançlar. Türk Halk Kültüründen Derlemeler içinde (ss. 1-14). Kültür Bakanlığı Halk Kültürünü Araştırma Dairesi Yayınları.

9. Bolçay, E. (2011). Erzurum’da doğum öncesi, doğum sonrası ve çocukluk dönemiyle alâkalı gelenekler. Kastamonu Eğitim Dergisi. 19 (2), 587-600.
10. Çete, B. (1955). Mersin’in Tepe köyünde Dodu. Türk Folklor Araştırmaları. 3 (67), 1068.
11. Çetin, Ş. (2023). Giresun Dereli ilçesindeki halk hekimliği ile ilgili inanış ve uygulamaların geçmişten bugüne yansımaları [Yüksek Lisans Tezi]. Ardahan Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
12. Çoruhlu, Y. (2000). Türk mitolojisinin anahatları. Kabalcı Yayınevi.
13. Deveci, R. (2021). Amasya yöresi geçiş dönemi takvim ve bereket ritüelleri [Doktora Tezi]. Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
14. Durgun, F. (2024). Yozgat Boğazlıyan’da geçiş dönemleri [Yüksek Lisans Tezi]. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
15. Duymuş Florioti, H. H. (2014). Eski kültürlerde köpeğin algılanışı: “eski Mezopotamya örneği”. Tarih Araştırmaları Dergisi. 33 (55), 45-70. https://doi.org/10.1501/Tarar_0000000564
16. Ekici, M. (2018). Halk bilgisi (folklor) derleme ve inceleme yöntemleri. Geleneksel Yayıncılık.
17. Erdoğan Aksu, H. (2017). Eller havaya eller şifaya: uluslararası Manisa mesir festivali üzerine bir inceleme. Milli Folklor. 115, 91-105.
18. Ergun, P. (2004). Türk kültüründe ağaç kültü. Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
19. Fidan, S. (2019). Kütahya yöresi çocuk folkloru üzerine derlemeler ve incelemeler [Yüksek Lisans Tezi]. Kütahya Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
20. Göngör, E. (2021). Bozkır Türk kültüründe mitolojik demir ve kutsal efendileri (demirciler). Ortaçağ Araştırmaları Dergisi IV (II). 235-243. https://doi.org/10.48120/oad.1019992
21. Güleç Düzgün, F. (2019). Türk kültür tarihi açısından Taşova’da doğum, evlenme ve ölüm gelenekleri [Yüksek Lisans Tezi]. Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
22. Güvenç, A. Ö. (2009). Kırk sayısının halk edebiyatı ürünlerinde kullanımı üzerine bir inceleme. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi. 41, 85-97.
23. Kalafat, Y. (2009). Halk inanışlarından mitolojiye-1 Türk kültürlü halklarda halk inanışları. Berikan Yayınevi.
24. Karabulut, G. (2023). Sivas Kangal ilçesi halk kültüründe geçiş dönemleri (doğum- evlenme- ölüm) [Yüksek Lisans Tezi]. Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
25. Karakelle. A & Kayabaşı, N. (2018). Hatay/Reyhanlı kilimlerinde bulunan yaşam ile ilgili motifler. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Özel Sayı 3, 2633-2646.
26. Kolot, B. (2017). Geçiş Dönemi âdetlerinde mitolojik unsurlar / demirci (trabzon-akçaabat) köyü örneği [Yüksek Lisans Tezi]. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
27. Korkusuz, G. (2019). Alaşehir yöresi doğum gelenekleri ve çocuk folkloru ürünleri [Yüksek Lisans Tezi]. Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
28. Kuzuoğlu, R. (2016). Eski Asur kaynaklarında tanrıça İshara ve akrep sembolü. Archıvum Anatolıcum. 10 (1), 29-54.
29. Morgan, H. (2022). Conducting a qualitative document analysis. The Qualitative Report. 27 (1) 64-77.
30. Örnek, S. V. (1979). Geleneksel kültürümüzde çocuk. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
31. Örnek, S. V. (2014). Türk halkbilimi. BilgeSu Yayınları.
32. Özdemir, F. (2022). İskilip halk kültüründe geçiş dönemleri (doğum-evlenme-ölüm) [Yüksek Lisans Tezi]. Akdeniz Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
33. Öztürk, D. (2019). Ereğli (Zonguldak) ilçesinde geçiş dönemleri (doğum, evlenme, ölüm) [Yüksek Lisans Tezi]. Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
34. Saygı, E. (2017). İnebolu halk kültüründe doğum adetleri. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi. 10 (20), 263-276.
35. Sayıcı Haklı, E. (2023). İskenderun geçiş dönemleri üzerine halk bilimsel bir inceleme [Yüksek Lisans Tezi]. Iğdır Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
36. Sinoğlu, S. (2017). Rize ilinde geleneksel halk hekimliği uygulamaları [Yüksek Lisans Tezi]. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
37. Sol, S. (2024). Tekirdağ ili Saray ilçesi geçiş dönemleri ve halk bilgisi [Yüksek Lisans Tezi]. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
38. Tali, A. (2023). Kars/Sarıkamış halk hekimliği halk baytarlığı ve halk inanışları [Yüksek Lisans Tezi]. Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
39. Tanrıkulu, İ. (2017). Diyarbakır’ın Terkan yöresi geçiş dönemleri (doğum, sünnet, evlenme, ölüm) âdet ve inanışları [Yüksek Lisans Tezi]. Ardahan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
40. Tanyıldızı, E. (2015). Elazığ halk kültüründe doğum âdetleri. Turkish Studies. 10 (12), 1067-1084.
41. Tanyu, H. (1968). Türklerde taşla ilgili inançlar. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları.
42. Tarhan, A. (2024). Türk halk inanışları bağlamında Ankara Kahramankazan geçiş dönemi adet ve uygulamaları [Yüksek Lisans Tezi]. Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
43. Taş, S. (2019). Tunceli’de geçiş törenleri: doğum, evlenme ve ölüm [Yüksek Lisans Tezi]. Elazığ Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
44. Taşdelen, D. (2022). Seydişehir çocuk folkloru [Yüksek Lisans Tezi]. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
45. Tikbaş Apak, F. (2024). Türk halk anlatı, inanç ve uygulamalarında ip. Hikmet. 10 (21), 409-427. 10.28981/hikmet.1525426
46. Tiken, S. (2008). Sezai Karakoç’un şiirlerinde kültürel bir sembol: Akrep. A.Ü. Türkiyat Enstitüsü Dergisi. 37, 159-172.
47. Topal, E. vd. (2020). Bal mumunun yapısı, kullanım alanları ve bazı temel sorunları (structure, usage areas and main problems of bees wax). Uludağ Arıcılık Dergisi. 20 (2), 209-220.
48. Tüdeş, G. (2024). Yenice (Mersin) halk kültüründe geçiş dönemleri [Yüksek Lisans Tezi]. Mersin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
49. Türbedar, Ö. (2011). Düzce halk kültüründe geçiş dönemleri (doğum-evlenme-ölüm) [Yüksek Lisans Tezi]. Eskişehir Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
50. Türk, H. (2023). Türkiye’de türbe inancı. Hars Akademi. 6 (2), 206-216.
51. Türkeri Baltacı, Z. (2015). Türk kültüründe köpek (inanış, uygulama ve anlatılar) [Yüksek Lisans Tezi]. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
52. Uçak, S. (2007). Ergani’de eski Türk inançlarının izleri ve halk hekimliği [Yüksek Lisans Tezi]. Kütahya Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
53. Yücesan, K. (2022). Alanya folklorunda geçiş dönemleri (doğum- evlilik -ölüm adetleri) [Yüksek Lisans Tezi]. Akdeniz Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.