TRACES OF THE TOMB OF HACI BEKTAŞ VELİ AND BALIM SULTAN İN TRACE OF THE ANCİENT KURGAN TRADİTİONS

Öz

In central Anatolia lies a historical complex dating back to the 1290s, visited by more than 300,000 people annually. This site contains numerous remarkable material culture elements that are rare examples of Turkish cultural history. It bears a strong resemblance to the sacred mausoleums of saints (evliya ata türbesi) in Turkistan. This is the complex housing the tomb of Hacı Bektaş Veli, which also served as a dervish lodge (dergâh). Amidst the Mongol invasion and pressure, Hacı Bektaş Veli migrated from Nishapur in Turkistan to what is now the district of Hacıbektaş. After his death, his tomb became a place of pilgrimage and was converted into a mausoleum and lodge in 1385. The continuity of Hacı Bektaş Veli's teachings to the present day, alongside the preservation of most structures and artifacts within the complex, has been invaluable to this study. The fact that the complex functions as an open-air museum has further facilitated our research. This study is based on observations and the examination of material cultural elements within the complex. Observations have revealed traditions rooted in Turkistan that have persisted in this site. The structures within the complex are among the rare examples of Turkish civilization. The transformation of burial structures from kurgans to tombs, as well as the symbols found on the buildings, have been analyzed. Selected artifacts in the museum, particularly those originating from steppe culture, were examined. Moreover, this work aims to serve as a resource for future studies in the field of Turkish cultural history.

Anahtar Kelimeler

• Kurgan
• Tomb
• Tradition
• Haci Bektash Veli
• Balım Sultan.

ESKİ KURGAN GELENEKLERİ İZİNDE HACI BEKTAŞ VELİ VE BALIM SULTAN TÜRBELERİ

Öz

Anadolu’nun ortasında tarihi 1290 yıllara kadar giden bir yapı kompleksi, her yıl üç yüz binden fazla insanın ziyaret ettiği bu mekânda nadir görülen Türk kültür tarihine ait dikkat çekici birçok maddi kültür unsuru bulunmaktadır. Burası adeta Türkistan’da bulunan evliya ata türbelerini andırmaktadır. Hacı Bektaş Velinin türbesinin bulunduğu külliyeye aynı zamanda dergâh denmektedir. Moğol istilası ve baskısı ile Türkistan Nişabur’dan gelen Hacı Bektaş Veli günümüzde Hacıbektaş ilçesine yerleşmiştir. Ölümünden sonra mezarı ziyaretgâha dönüşmüş 1385 yılında Türbe ve dergâh yapılmıştır. Hacı Bektaş Velinin öğretilerinin günümüze kadar sürmesi ve külliyenin içerisindeki eserler yapıların büyük çoğunluğunun korunması çalışmamız için son derece kıymetli olmuştur. Külliyenin açık müze olması çalışmamızı kolaylaştırmıştır. Çalışmamız külliyede gözlem ve maddi kültür unsurları incelemeye dayanmaktadır. Burada yapılan gözlemler sonucu kökü Türkistan’a dayanan gelenekler gözlemlenmiştir. Külliye içindeki yapılar Türk medeniyetinin nadir örnekleri arasındadır ve yapılardaki kurgandan Türbeye dönüşüm ile birlikte yapılar üzerindeki simgeler incelenmiştir. Külliye müzesindeki nadide eserlerden Bozkır kültürü orjinli olanlar seçilip incelenmiştir. Ayrıca bu çalışma Türk kültür tarihi alanında yapılacak çalışmalara kaynak teşkil edecektir.

Anahtar Kelimeler

• Kurgan
• Türbe
• Gelenek
• Hacı Bektaş Veli
• Balım Sultan.

Destekleyen Kurum

Bu makale, Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi (NEVÜ), Bilimsel Araştırma Projeleri (BAP) birimi tarafından desteklenmiş olan “Eski Kurgan Gelenekleri İzinde Hacı Bektaş Veli ve Balım Sultan Türbesi Gelenekleri Araştırması” Projesi (BAP Proje No: HDP24S13) kapsamında elde edilen verilerden hareketle hazırlanmıştır.

Kaynakça

1. Aslanapa, O. (1991). Türk Sanatı. Ankara: Remzi Kitapevi.
2. Aşıkpaşaoğlu. (1970). (Hazırlayan: H. Nihal ATSIZ). İstanbul: Millî Eğitim Basımevi.
3. Ayhan, G., & Göçer, D. (2016). Hacıbektaş Veli Müzesi’ndeki Sancak Âlemleri. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi. Güz. Sayı 79. , 171-195.
4. BahaTanman, M., & Parlak, S. (2024, Eylül 30). https://islamansiklopedisi.org.tr/tekke#2-mimari. İslam Ansiklopedisi: https://islamansiklopedisi.org.tr/tekke#2-mimari. adresinden alındı
5. Çoruhlu, Y. (2014). Türk Sanatında Hayvan Sembolizmi. Konya: Kömen Yayınları.
6. Çoruhlu, Y. (2016). Eski Türklerin Kutsal Mezarları. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
7. Çoruhlu, Y. (2021). Türk Mimarisinin Kısa Tarihi. istanbul: Alfa Yayınları.
8. Çoruhlu, Y. (2024). Bir Türk İkonu Böri. İstanbul: Ötüken Neşriyat.

9. Esin, E. (1978). islamiyetten Önceki Türk Kültür Tarihi Ve İslama Giriş. İstanbul: Edebiyat Fakültesi Matbaası .
10. Esin, E. (2004). Türk Sanatında İkonografik Motifler. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
11. Esin, E. (2006). Türklerde Maddi Kültürün Oluşumu. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
12. Esin, E. (2024, Kasım 20). Ahmed Yesevi Külliyesi. https://islamansiklopedisi.org.tr/ahmed-yesevi-kulliyesi: https://islamansiklopedisi.org.tr/ahmed-yesevi-kulliyesi adresinden alındı
13. Gökalp, Z. ( 2007). Kitaplar I, Yayına Hazırlayan: M. Sabri KOZ. Yapı Kredi Yayınları.
14. Gülyüz, B. G. (2020). Tasavvufi Bir Çalgı Olarak Nefirin İkonografik Evrilimi. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, Kış/Sayı 96, 55-80.
15. Günay, Ü., & Güngör, H. (1998). Türk din Tarihi. Kayseri: Laçin Yayınları.
16. Gürbey, H., Gül, M., & Taşğın, H. (2022). Tekke Ve Zaviyelerini Kapatılmasının Ardından Hacı Bektaş Veli Dergâhındaki Eşyaların Durumu. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, Bahar/ Sayı 101, 421-440.
17. Karakaya, F. (2024, Aralık 1). Nefir. https://islamansiklopedisi.org.tr: https://islamansiklopedisi.org.tr/nefir--alet adresinden alındı
18. Kaya, S. (2008). Elbistan Ve Maraşta Dulkadir Oğulları Hükümeti. Y. Alparslan, M. Karataş, & S. Yakar içinde, Dulkadir Beyliği Araştırmaları İçinde (s. 15-68). Kahramanmaraş: UKDE Kitaplığı.
19. Koca, S. (2019). Türk Kültürünün Temelleri. Ankara : Berikan Yayınevi.
20. Koçak, K. (2019a). Bozkır Kültürünün Kaynakları. Konya: Kömen.
21. Koçak, K. (2019b). Eski Türklerde Devlet Gelenekleri ve Törenleri. Ankara: Berikan Yayınevi.
22. Koşay, H. Z. (1967). Bektaşilik Ve Hacı Bektaş Tekkes. Türk Etnografya Dergisi., s. Sayı: 60/ s. 19-26.
23. Mandaloğlu, M. (2013). Türk Mitolojisinden Anadolu'ya Taşınan Kültür: Geyik Motifi. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi. Cilt: 6/Sayı 27, s. 382-391.
24. Mélıkoff, İ. (2009). Hacı Bektaş Efsaneden Gerçeğe, (Terc. Turan ALPTEKİN). İstanbul.: Cumhuriyet Yayınları.
25. Ocak, A. Y. (2012). Türk Sufȋliğine Bakışlar. İstanbul: İletişim Yayınları.
26. Ocak, A. Y. (2024, Eylül 30). https://islamansiklopedisi.org.tr/balim-sultan. https://islamansiklopedisi.org.tr/: https://islamansiklopedisi.org.tr/balim-sultan adresinden alındı
27. Ögel, B. (2000). Türk Kültür Tarihine Giriş. Cilt 8. Kültür Bakanlığı Yayınları . Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları .
28. Ögel, B. (2003). Türk Mitolojisi, Cilt I. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
29. Özdemir, A. R. (2021). Hünkar Hacı Bektaş Veli. İstanbul: Efsus Yayınları.
30. Öztürk, M. (2012). Kültürel Doğu’nun Ortak Mirası. İstanbul: İlk Harf Yayınevi.
31. Öztürk, M. (2020). Anadolu Erenlerinin Kaynağı Horasan. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları.
32. Roux, J. P. (2003). Orta Asya'da Kutsal Bitkiler Ve Hayvanlar, (Terc.Aykut KAZANCIGİL-Lale ARSLAN). Dergah Yayınları.
33. Tanman, M. B. (2024, Eylül 30). https://islamansiklopedisi.org.tr/haci-bektas-i-veli-kulliyesi. https: islamansiklopedisi. org.tr.: https://islamansiklopedisi.org.tr/haci-bektas-i-veli-kulliyesi adresinden alındı
34. Taşağıl, A. (2014). Kök Tengri'nin Çocukları . İstanbul : Bilge Kültür Sanat Yayınları.
35. Taşağıl, A. (2020). Hunlar. İstanbul: Yeditepe Yayınları.
36. Tryjarski, E. (2012). Türkler ve Ölüm. İstanbul: Pinhan Yayıncılık.
37. Turan, O. (2010). Selçuklular Tarihi. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
38. Turan, Ş. (2000). Türk Kültür Tarihi. Ankara: Bilgi Yayınevi.
39. Uzunkaya, U. (2020). Eskİ Türkçede Koku, Tütsü Ve Buhurdan. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Sayı 34, s. 164-205.
40. Vilâyet-Nâme. (1995). (Manâkıb-ı Hünkâr Hacı Bektâş-ı Veli). (Haz. Abdülbâki GÖLPINARLI). İstanbul: İnkılâp Kitapevi.
41. Yıldırım, A. R. (2019). Hacı Bektaş Veli’den Balım Sultan’a Bektaşiliğin Doğuşu. İstanbul: İletişim Yayınları.
42. Yıldırım, E. (2020). Andronova Kültürü (Türk Bozkır Kültürünün Doğuşu). istanbul: Ötüken Neşriyat.
43. Yıldız, H. (2021). Hacı Bektaş Veli Sonrasında Bektaşiliğin Oluşum Ve Gelişimi. DEUİFD Türk Kültürünü Mayalayanlar Özel Sayısı, 491-510.