FEZÂYÎ DİVANINDA KARŞIT TİPLER: RAKİP, AĞYAR VE DÜŞMAN

Öz

Fezayi, 15. asrın ikinci yarısında yaşamış ve hakkında kaynaklarda pek bir bilgi bulunmayan bir divan şairidir. Şairin bugün için elde sadece büyük bir çoğunluğu gazellerden oluşan divanı ile dini-tasavvufi mahiyette kaleme aldığı dört mesnevisi bulunmaktadır. Şiirlerinde kendisini Şeyhi muakkibi olarak gösteren ve divanında da lakabı “derviş” olarak geçen şairin, şiirleri çoğunlukla âşıkâne ve rindâne mahiyettedir. Divan şiiri geleneği ile mazmun dünyasını iyi bildiği anlaşılan Fezayi’nin şiir tekniğine de oldukça hakim olduğu anlaşılmaktadır. Şairin divanı baştan sona okunduğunda görülen en dikkat çekici hususlardan birisi âşığın/şairin karşıt unsurlarından olan rakip, ağyar ve düşman kavramlarına şiirlerinde çok sık yer vermesidir. Bu çalışmada âşığın daima kötülüğünü isteyip onun sevgiliye kavuşmasını engelleyen üç karşıt tip olan rakip, ağyar ve düşmanın Fezayi divanında hangi düşünce ve tasavvurlar çerçevesinde ele alındığı, bu şahsiyetlerin ne tür vasıflara sahip olduğu ve onların hangi unsurlara benzetildiği divandaki beyit örneklerinden hareketle araştırılıp incelenecektir.

Anahtar Kelimeler

• Fezayi
• Divan
• rakip
• ağyar
• düşman.

OPPOSING TYPES IN THE FEZAYI’S DIVAN: THE RIVAL, THE STRANGERS AND THE ENEMY

Öz

Fezayi is a divan poet who lived in the second half of the 15th century, for whom little information is available in the sources. Only his divan, consisting primarily of ghazals, and four mesnevis of a religious and mystical nature, exist today. The poet, who presents himself as a follower of Şeyhi in his poems and is referred to as “dervish” in his divan, mostly writes poems of a romantic and bohemian style. It is clear that Fezayi, who is well versed in the tradition of divan poetry and the world of metaphors, also possesses a strong capacity for poetic technique. One of the most striking aspects when reading the poet’s divan from beginning to end is the frequent use of the concepts of the rival, the strangers, and the enemy, which are the opposing elements of the lover/poet in divan poetry. In this study, the three opposing types, the rival, the strangers and the enemy, who always wish evil for the lover and prevent him from reuniting with his beloved, will be investigated and examined in the framework of thoughts and imaginations in Fezayi’s divan, what kind of qualities these characters have and what elements they are likened to, based on the couplet examples in the divan.

Anahtar Kelimeler

• Fezayi
• Divan
• the rival
• the strangers
• the enemy

Kaynakça

1. Ahmet Vefik Paşa (2000). Lehce-i Osmânî. hzl. Recep Toparlı, Ankara: AKM Yayınları.
2. Akün, Ö. F. (1994). Divan Edebiyatı. İslam Ansiklopedisi, 9, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. 389-427. https://cdn2.islamansiklopedisi.org.tr/dosya/9/C09003520.pdf.
3. Alptekin Sarıoğlu, L. (2025). Nef‘î’nin Türkçe Gazellerinde “Vâsûht” Tarzı Aşk Üzerine. Külliyat Osmanlı Araştırmaları Dergisi, 27, 197-208. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4718142.
4. Altınbilek, H. R. (2018). Lügat-ı Remzi. hzl. Ali Birinci, 1-2, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
5. Aydın, A. (2018). Divan Şiirinde Rakip Portresi. İstanbul: Kitabevi Yayınları.
6. Babacan, İ. (2010). Şeyh Gâlip’in gazellerinde vasuht tarzı aşkın izleri. Türklük Bilimi Araştırmaları Dergisi, 28, 57-68.
7. Cebecioğlu, E. (2020). Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. Ankara: Otto Yayınları.
8. Çavuşoğlu, M. (1981). Divanlar Arasında. Ankara: Ümran Yayınları.

9. Diyanet İşleri Başkanlığı (2011). Kur’an-ı Kerim Meâli. hzl. Halil Altuntaş ve Muzaffer Şahin, Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
10. Ebuzziya Mehmed Tevfik (1306). Lugat-ı Ebuzziyâ. İstanbul: Matbaa-i Ebuzziyâ. https://muhaddis.org, (Erişim Tarihi: 06/12/2025).
11. İbrahim Cûdî (1332). Lugat-ı Cudi. Trabzon: Kitaphâne-i Hamdi.
12. Kuzu, F. (2023). Hoca Dehhânî’nin “İdem” Redifli Gazelinde “Vâsûht Tarzı Aşk” veya Geleneğin Sorgulanması. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 37, 841-851. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/3603402
13. Mehmed Bahaeddin (t.y.). Yeni Türkçe Lugat, 2. basım, İstanbul: Evkaf-ı İslamiye Matbaası.
14. Mehmed Salahi (2019). Kâmûs-ı Osmânî (İnceleme-Tıpkıbasım). hzl. Ali Birinci, İstanbul: Türkiye Yazma Eser Kurumu Başkanlığı Yayınları.
15. Muallim Naci (1322). Lugat-ı Naci. İstanbul: Asr Matbaası.
16. Mütercim Âsım Efendi (2013). el-Okyânûsu’l-Basît fî Tercemeti’l-Kâmûsu’l-Muhît, hzl. Mustafa Koç ve Eyyüp Tanrıverdi, C. 1, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
17. Öbek, A. İ. (2009). “Habis bir Tür Yılan” ve “Karşıt Yıldız” olarak Rakip. Gazi Türkiyat, 1(5), 271-302. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/76669.
18. Redhouse, J. W. (1890). A Turkish and English Lexicon Shewing in English The Significations of The Turkish Terms. Beyrut: Librairie du Liban.
19. Şemseddin Sami (2004). Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: Kapı Yayınları.
20. Şenödeyici, Ö. (2024). Divan Şiirinde Âşığın Rakiple İyi Geçinmesi: “Müdara” ve Arka Planı. Hikmet-Akademik Edebiyat Dergisi [Journal of Academic Literature], 10(21), 1-17. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4038946.
21. Şenödeyici, Ö. ve Koşik, H. S. (2022). Fezayi Divanı (15. Yüzyıl). Çorum: Kut Yayınları.
22. Şenödeyici, Ö. ve Kuyma, E. (2022). XV. Yüzyıl Şairi Fezayi ve Mesnevileri. İstanbul: Kesit Yayınları.
23. Şentürk, A. A. (1995). Klasik Osmanlı Edebiyatı Tiplerinden Rakîb’e Dair. İstanbul: Enderun Kitabevi.
24. Şentürk, A. A. (2021). Osmanlı Şiiri Kılavuzu. 5. İstanbul: DBY Yayınları.
25. Şuûrî Hasan Efendi (2019). Lisânu’l-Acem Ferheng-i Şuûrî, hzl. Ozan Yılmaz, 2, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
26. Taştan, E. (2019). Nedim’in şiirlerinde vâsûht tarzı aşkın izleri. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 16, 445-459. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/805959.
27. Türk Dil Kurumu (2005). Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
28. Uludağ, S. (2001). Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayınları.
29. Yıldırım, A. (2009). Mesihi Divanında Rakibe Yönelik Sövgü ve Beddua. Lânet Kitabı. ed. Emine Gürsoy Naskali, İstanbul: Kitabevi, 375-388.
30. Ziya Şükun (1944): Farsça-Türkçe Lûgat Gencine-i Güftar Ferhengi Ziya. İstanbul: Maarif Matbaası.