İRAN TARİH YAZICILIĞINDA SÂMÂNOĞULLARINA DAİR ARAŞTIRMALAR

Öz

Türklerin İslamlaşmasında ve Orta Asya’nın Türkleşmesinde önemli rol oynayan Sâmânoğulları, Mâverâünnehir ve Horasan bölgesinde hüküm sürmüş menşei ihtilaflı bir devlettir. Bu devlete İran’da, Tacikistan’da, Özbekistan’da, Amerika’da ve Türkiye’de yapılmış çalışmalarda farklı bakış açılarıyla yaklaşılmıştır. İran tarih yazıcılığında, İran coğrafyasında hüküm süren farklı siyasî teşekküller, İran tarihinin sürekliliği içerisinde değerlendirilmiş ve İranî unsurlarla ilişkilendirilmiştir. Sâmânoğulları da İranlı araştırmacılar tarafından genellikle Farîsî bir devlet olarak görülmüştür. Bu devlet, İran tarih yazıcılığında İslam sonrası dönemde İran’da istikrarın sağlanması, bilim ve edebiyatın teşvik edilmesi bakımından önemli bir yere sahiptir. Dolayısıyla araştırmalarda, Sâmânoğullarının İran tarihinin ve kültürünün gelişimindeki önemli rolü her zaman vurgulanmıştır. Araştırmacılar tarafından Sâmânoğullarının Fars dilinin gelişmesine büyük katkı sağladıkları ve İranî kimliği daima öne çıkardıkları iddia edilmiştir. Bu makalenin amacı, kendisinden sonraki devletlerin teşkilatlarına model olmuş Sâmânoğullarına dair İran’da yapılmış araştırmaları tanıtmak ve bu araştırmalardaki genel bakış açısını ortaya koymaktır. Ayrıca bu araştırmaları tanıtarak, alana dair çalışmalar yürüteceklere İran’daki araştırmalara erişimlerini kolaylaştırmak da amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• İran
• Fars
• Sâsânîler
• Abbâsîler
• Sâmânoğulları

RESEARCH ON THE SAMANIDS IN IRANIAN HISTORIOGRAPHY

Öz

The Samanids, who played a significant role in the Islamization of the Turks and the Turkification of Central Asia, were a state of disputed origin that ruled the Transoxiana and Khorasan regions. This state has been approached from different perspectives in studies conducted in Iran, Tajikistan, Uzbekistan, America, and Turkey. In Iranian historiography, various political entities that ruled the Iranian geography have been evaluated within the continuity of Iranian history and associated with Iranian elements. The Samanids have generally been viewed by Iranian researchers as a Persian state. This state holds an important place in Iranian historiography in terms of ensuring stability in Iran in the post-Islamic period and promoting science and literature. Therefore, the significant role of the Samanids in the development of Iranian history and culture has always been emphasized in research. Researchers have claimed that the Samanids made a great contribution to the development of the Persian language and always highlighted their Iranian identity. The aim of this article is to introduce research conducted in Iran on the Samanid dynasty, which served as a model for the organizational structures of subsequent states, and to present the general perspective of this research. Furthermore, the article aims to facilitate access to research conducted in Iran for scholars working in this field.

Anahtar Kelimeler

• Iran
• Persia
• Sassanids
• Abbasids
• Samanids

Kaynakça

1. Abbâsî, A., & Şâdpûr, H., & Salîm, M. N. (1401 hş.). Raftâr-i siyasî-yi Sâmânîyân bâ conbeşhâ-yi esteqlâl-talebâne-yi İran. Neşriyye-yi Târîh, 17(65), 59–73. [https://elmnet.ir/doc/2687577-91218?elm\_num=46]()
2. Abdollâhî, F. (1403 hş.). Câygâh-i şehr-i Rey der münâsebât-i siyasî ve nizâmî-yi Sâmânî ve Âl-e Bûye. Pejûheş-i Târîh, (36), 27–41. [https://www.magiran.com/paper/2113122/]()
3. Abdollâh-yûf, S. (1378 hş.). Emîr İsmail Sâmânî. [https://www.gisoom.com/book/1155620/]()
4. Ahmed, M. M. (1381 hş.). Asr-i Sâmânîyân, Devrân-i porbâr-i goftugû-yi temeddonhâ. İran-Şinâsî, (55), 628–633. Erişim tarihi: 18.09.2024. https://ensani.ir/fa/article/
5. Ahravî, S., & Heravî, C. (1399 hş.). Şâhnâme tebellor-i niyâz ictimâ’î ve siyasî-yi asr-i Sâmânîyân. Faslnâme-yi İlmî-Pejûheşî-yi Pejûheşnâme-yi Târîh, (58), 21–44. [https://ensani.ir/fa/article/548036/]()
6. Aliâbâdî, A. (1400 hş.). Erteş der zamân-i Sâmânîyân (Hicrî-yi Kamerî 279–389). Neşriyye-yi Sarbâz, 42(290), 25–27. [https://elmnet.ir/doc/2304235-12102?elm\_num=114]()
7. Amîrî, A., & Razavî, S. A., & Hosrobağî, H., & Nûrûzî, J. (1401 hş.). Emniyet-i siyasî ve revnak-i iktisadî-yi Mâverâünnehir der asr-i Sâmânîyân. Faslnâme-yi İlmî-yi Mutâla’ât-i Târîh-i İntizâmî, 9(34), 29–52. [https://www.sid.ir/paper/1039391/en]()
8. Âzer, A. T., & Nazariyânî, A., & Pasandîde, S. (1397 hş.). Seyr-i târîhî-yi ulûm-i pezeşkî der esâtir-i İran-i bâstân ba rûykerd be devre-yi Sâmânîyân. Neşriyye Pezeşkî-yi Urmiyye, (10), 756–762. [https://elmnet.ir/doc/1981749-42802?elm\_num=224]()

9. Âzer, P. T., & Mahmûdî, F. (1392 hş.). Naqş-i müessir-i ‘ulemâ-yi dîn der sâhtar-i hukûmet-i Sâmânî. Faslnâme-yi İlmî-Pejûheşî-yi Târîh, Ferheng ve Temeddon-i İslamî, 4(11), 7–20. [https://www.magiran.com/paper/1213955/]()
10. Azîzî, H. (1383 hş.). Târîh-i ferhengî-yi İran-zemîn hâstgâh Sâmânîyân. Târîh ve Ferheng, (16), 22–25. [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/330983/]()
11. Bahranipour, A. (1393 hş.). Naqş-i mevkı’iyyet ve coğrafya-yi iktisadî-yi Horasan ve Mâverâünnehir der iktisadî ahd-i Sâmânîyân. Barrâsîhâ-yi Novîn Târîhi, (1), 49–60. [https://elmnet.ir/doc/552666-22901?elm\_num=402]()
12. Bahtiyârî, B. M. (1386 hş.). Bername-rîzî-yi zebân-i Farsî der asr-i Sâmânîyân. Nâme-yi Ferhengîstan, (36), 213–225. [http://ensani.ir/fa/article/99154/]()
13. Barâbadî, M. (1391 hş.). Emîr İsmail Sâmânî. İntişârât-i Mü’essese-yi Ferhengî-yi Medrese-yi Burhân. [https://elmnet.ir/doc/30532719-32622?elm\_num=459]()
14. Bargian, A. (1383 hş.). Ezvâ-i iktisadî ve ticarî-yi Sâmânîyân. Târîh-i Pejûhî, (19), 51–65. [https://ensani.ir/fa/article/178780/]()
15. Barzegar, F. H. (1389 hş.). Gencîne-yi târîh-i İran: Silsile-yi Sâmânîyân (Sâmânîyân ez zuhûr tâ sükût). İntişârât-i Pol. [https://elmnet.ir/doc/30380799-1288?elm\_num=528]()
16. Bastânî Râd, H. (1390 hş.). Mobâdelât-i pulî ve sikkehânehâ-yi Sâmânîyân. Pejûheşnâme-yi Horâsân-i Bozorg, (2), 15–30. [https://elmnet.ir/doc/1084411-68123?elm\_num=490]()
17. Bayât, A. (1353 hş.). Çegûnegî-yi teşkîl-i silsile-yi Sâmânîyân. Barrâsîhâ-yi Târîhî, (1), 241–260.
18. Bayât, A. (1353 hş.). Evzâ-i idarî-yi Sâmânîyân. Barrâsîhâ-yi Târîhi, (5), 137–158. [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/266042/]()
19. Bayât, A. (1353 hş.). Ezvâ-i iktisadî-yi Mâverâünnehir ve Horasan der zamân-i hükümet Sâmânîyân. Barrâsîhâ-yi Târîhî, (2), 65–80. [https://www.sid.ir/paper/428319/fa]()
20. Bayât, A. (1354 hş.). Vüzerâ-yı nâmî-yi silsile-yi Sâmânî hânedân-ı Bel’amîyan. Barrâsîhâ-yi Târîhî, (3), 95–116. [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/292746/]()
21. Bazrmanesh, S. H., & Bahranipour, A. (1394 hş.). Câygâh ve naqş-i gulâman ve berdegân Türk der hükümet-i Sâmânîyân. Faslnâme-yi Cündişâpûr, Dânişkede Shahid Chamran, (3), 1–22. [https://ensani.ir/fa/article/349950/]()
22. Behnâmî, M. A. A. (1392 hş.). Sâmânîyân. İntişârât-i Abrishmifar. [https://elmnet.ir/doc/30598829-21502?elm\_num=416]()
23. Beîgî, M. A. K. (1389 hş.). Sâmânîyân ve noqabâ-yi Hoseynî-yi Nişâbûr. Mutâle’ât İslamî: Târîh ve Ferheng, (84), 39–66. [https://civilica.com/doc/542508/]()
24. Berîsâm, Z., & Behbodî, H., & Arab, M. V. (1396 hş.). Barrassî-yi evzâ’-i mezheb ve aqalliyyathâ-yi mezhebî der devre-yi Sâmânîyân. Târîhnâme-yi Hârezmî, (17), 1–12. [https://ensani.ir/fa/article/373860/]()
25. Bosworth, C. E. (1383 hş.). Sefâret-i mensûb be imparatorî-yi Çîn, nezd-i emîr Nâsır b. Ahmed Sâmânî: Medhalî ber târîh-i nizâmî-yi Sâmânîyân. (M. Khalifeh, Çev.). Kitâbhâ-yi Târîh ve Coğrafya, (80), 26–31. [https://ensani.ir/fa/article/253281/]()
26. Caf’erî, M. A., & Secâdî, A. M. (1392 hş.). İrtibât-ı dûsûye-yi hâkimiyet ve endîşe der devrân-i Sâmânî ve Gaznevî. Mecelle-i Târîh- Edebiyyât, 3(72), 5–16. [https://hlit.sbu.ac.ir/article\_98766\_3591a6b49ed2cfabb8dbab206d596788.pdf]()
27. Celîlî, R. (1402 hş.). Remz-goşâyî-yi nukûş-ı tezyînî-yi zarf-ı sofâlî asr-i Sâmânîyân mehzûz der muze-i honer Şikago. Mutâle’ât Honer İslamî, (50), 147–165. [https://www.magiran.com/paper/2672615/]()
28. Dalîr, N. (1397 hş.). Barrâsî ve tahlîl-i râhberdhâ-yi nizâmî-yi cenghâ-yi Sâmânîyân ve Saffâriyân. Mutâle’ât Târîh-i Ceng, (3), 31–52. [https://www.magiran.com/paper/1850815/]()
29. Danadost, R. (1395 hş.). Ez silsile-yi Sâmânîyân çe mîdânîm? İntişârât-i Avâze-yi Abrishamî. [https://elmnet.ir/doc/30842047-3521?elm\_num=279]()
30. Dehmorde, B. (1384 hş.). Târîh-i siyasî, ictimâ’î, iktisadî ve ferhengî-yi İran der devre-yi Sâmâniyân, Deylemiyân ve Gaznevîyân. Tahran. [https://mahdroo.ir/shop/product/book-1494886-rkmc7h?utm\_source]()
31. Delirish, B. (1387 hş.). Tesbît-i emniyyet der şarq-i İran ve tovse’e ferhengî der devre-yi emîran İsmail ve Nasr Sâmânî. Ferheng, Vîje-yi Târîh, (67), 157–180. [https://library.tebyan.net/fa/45932/]()
32. Eskandarî-Nasab, M., & Yeganeh, M. R. J., & Taghîpour, A. (1399 hş.). Barrâsî-yi tedâvom-i endîşe İranşehrî der sâhtâr siyasî hükümetha-i İranî nijâd kurûn evveliye İslamî (Mutâle’a-yi hükümetha-i Sâmânîyân ve Âl-e Bûye). Faslnâme-yi İlmî-Pejûheşî Pejûheşnâme-yi Târîh, (58), 133–155. [https://ensani.ir/fa/article/548035/]()
33. Fathî V. (1400 hş.). Râhberdhâ-yi Sâmânîyân der muvâcehe be kodrethâ-i zemân der sâlhâ-i pâyânî hükümet. Faslnâme-yi İlmî Sohen Târîh, 15(33), 63–84. [https://doi.org/10.22034/skh.2021.10881.1207]()
34. Forouzani, Seyyid Abol-Ghasem (2021). Sâmânoğulları Devleti’nin yükselişi ve düşüşü hakkında düşünceler. (Y. Ellik, Çev.). USAD, (14), 61–80. [https://doi.org/10.23897/usad.961217]()
35. Fürûzânî, Ebu’l-Kâsım (1404 hş.). Pâygâh-ı siyasî, ictimâ’î ve ferhengî-yi zenân der devrân-i Sâmânîyân. Mecelle-yi Pejûheşhâ-yi Târîh-i Dânişgâh-ı Sistan ve Belucistan, (37), 135–148. [https://www.magiran.com/paper/682721]()
36. Fürûzânî, Ebu’l-Kâsım (1395 hş.). Sâmânîyân ez âgâz tâ fercâm. İntişârât-i Kitâb-ı Hemrâh. [https://fidibo.com/book/62767-]()
37. Fürûzânî, Ebu’l-Kâsım (1381 hş.). Simcûriyân: Nuhustîn dûdmân-ı kudretmend-i Türk der İran, Tahran: Âsmâne Ketâb. [https://asmaneketab.ir/product/]()
38. Fürûzânî, Ebu’l-Kâsım (1381 hş.). Târîh-i tehavvülât-ı siyasî, ictimâ’î, iktisadî ve ferhengî-yi İran der devre-yi Sâmânîyân. [https://samt.ac.ir/fa/book/1637/]()
39. Fürûzânî, Ebu’l-Kâsım (1399 hş.). Te’emmulâtî der bâb-i ferâz ve furûd hükümet-i Sâmânîyân. İran Nâmag, 5(1), 91–107. [https://www.irannamag.com/article/]()
40. Fürûzânî, Ebu’l-Kâsım (1384 hş.). Zerûrathâ ve hedefhâ-yi tervîc-i ferhengî-yi İranî der ahd-i Sâmânîyân. Âmûziş-i Târîh, (2), 21–25. [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/198635/]()
41. Gholamrezaei, A. (1401 hş.) Barrâsî-yi amelkerd-i hânedân-ı Ceyhânî der devre-yi Sâmânîyân. Mâhnâme-yi Sarbâz, (306). 46–47.
42. Golpaygani, M. A. G. (1377 hş.). Sonnethâ-yi bâstânî İran der edebiyât ahd-i Sâmânîyan. Horasan Pejuheşî, (2).
43. Golshânî, S. A. (1401 hş.). Revişhâ-yi âmûziş-i pezeşkî-yi pezeşkân-i Mâverâünnehir der devre-yi Sâmânîyân (M. 874–1004). Mecelle-yi Merkez-i Mutâle’ât ve Tovse’e Âmûziş Ulûm-i Pezeşkî, 17(3), 224–235. [https://www.sid.ir/paper/1087291/fa]()
44. Gorbânnejâd, P. (1389 hş.). Barrâsî-yi ilel-i umde-i huzur ve tovse’e-i nehzet İsmâîlî der Horasan ve Mâverâünnehir (Devre-yi Sâmânîyân). Pejûheşnâme-yi Târîh, (20), 133–157. [https://journals.iau.ir/article\_517714.html]()
45. Hakîkî, M. D. R., & Sepehrî, M. (1399 hş.). Târîh nigârî devre-yi Sâmânîyân. Pejûheşnâme-yi İntikâdî Mutûn ve Bernâme-yi Ulûm-i İnsânî, (1), 101–113. Erişim tarihi: 18.09.2024. [https://ensani.ir/fa/article/430512]()
46. Heravî, C. (2018). Âl-i ‘Irâk (Hârezm’de Sâmânoğullarına tâbi yüz yıllık bir iktidar hakkında yeni bir araştırma). (A. Özbayraktar, Çev.). Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2(4), 61–73. [https://dergipark.org.tr/tr/pub/asobid/issue/41422/487009]()
47. Heravî, C. (1391 hş.). Âl-i ‘Irâk (Pejûheşî tâze der yek kurn-ı hâkimiyet-i tâbi’-i Sâmânîyân ber Hârezm). Târîh-i Temeddon-i İslamî, 45(2), 107–116. [https://ensani.ir/fa/article/385550/]()
48. Heravî, C. (1393 hş.). Çehâl dâstân ez târîh-i Sâmânîyân. İntişârât-i Emîr-i Kebîr. [https://elmnet.ir/doc/30683660-44171?elm\_num=374]()
49. Heravî, C. (1389 hş.). Devlet-i Sâmânîyân der arse siyâset-i hâricî. Pejûheşgâh-i Ulûm-i İnsânî ve Mutâle’ât-i Ferhengî, (2), 119–133. [https://www.academia.edu/38410825/]()
50. Heravî, C. Deylemân ve emîran-ı Deylemî der rûzgâr-ı iktidar-i Sâmânîyân. Pejûheşnâme-yi Târîh, 135–147. [https://www.academia.edu/38410823/]()
51. Heravî, C. (1387 hş.). Evâmil-i siyasî-yi furûpâşî-yi devlet-i Sâmânîyân der târîh-i İran. Pejûheşnâme-yi Târîh, (12), 159–174. [https://ensani.ir/fa/article/228720/]()
52. Heravî, C. (1399a hş.). Naqş-i Sâmânîyân der teherrukat siyasî-nizâmî-yi Taberistan. Pejûheşnâme-yi Târîhhâ-yi Mahallî-yi İran, (2), 31–44. [https://localhistories.journals.pnu.ac.ir/article\_7046\_15f7155f0c77e5ec3a369117b9eeef71.pdf]()
53. Heravî, C. (1386 hş.). Pejûheşhâ-yi pîrâmûn asr-i Sâmânîyân. İntişârât-i Pejûheş Toos. [https://elmnet.ir/doc/31159849-44142?elm\_num=622]()
54. Heravî, C. (1399b hş.). Sâmânîyân ve nîm kurn hâkimiyet ber Kazvin. Pejûheşnâme-yi Târîh Temeddon-i İslamî, (1), 117–133. [https://doi.org/10.22059/JHIC.2020.289299.654065]()
55. Heravî, C. (1385 hş.). Şâhnâme-yi Firdevsî bâztâb-ı gûyâ-yî ez rûzgâr-ı Sâmânîyân. Pejûheşnâme-yi Târîh, (4), 126–136. [https://www.academia.edu/38410826/]()
56. Heravî, C. (1382 hş.). Târîh-i Sâmânîyân (Asr-i tılâyî-yi İran ba’d ez İslam). İntişârât-i Emîr-i Kebîr. [https://asmaneketab.ir/product/]()
57. Heravî, C. (1399c hş.). Tehâcomat-i Karahaniyân be Buhara ve sükût-i devlet-i Sâmânîyân. Mutâle’ât-i Târîh-i Ceng, Neşriyye-yi İlmî; Makale-yi İlmî-Pejûheşî, (2), 117–135. [https://doi.org/10.52547/HSOW.4.2.117]()
58. Heravî, C. (1398 hş.). Vakâvî rûykerd-i târîh-i pejûhân muasır Tacikistan be hükümet Sâmânîyân. Do Faslnâme-yi Târîhi Nigârî ve Târîhi Nigârî-yi Dânişgâh Al-Zahrâ, (24), 257–279. [https://ensani.ir/fa/article/438633/]()
59. Hojjat, R. (1384 hş.). Buhara kocâ est? Seyrî der coğrafya-yi târîhi ve ferhengî-yi Horasan-ı bozorg der ahd-i Sâmânîyân hemegâm bâ İbn Sînâ. İntişârât-i Neşr-i Âmîn Dej. [https://elmnet.ir/doc/31022566-91102?elm\_num=656]()
60. İzâdî, H., & Hosseinî, S. M. (1394 hş.). Buhara ve naqş-i Sâmânîyân der şukûfâ-yi ân. Pejûheş Târîh-i İslam, (2), 115–139. [https://ensani.ir/fa/article/345198/]()
61. Jafartiyari, A., & Attari, A. K. A., & Masoomzadeh, F. (1402 hş.). Mutâle’a-yi tetbîkî nukûş ketîbehâ ve perendegân sifâlha-î devre-yi Sâmânî (Nişâbûr, kurn kameri 3–4) Bâ sifâl devre-yi tang der Çin (Changsha, kurn miladi 7–10) Ber esas nezeriyye geştalt. Honerhâ-î Zibâ- Honerhâ-î Tecessumî, (1), 45–55. [https://doi.org/10.22059/jfava.2022.348645.666977]()
62. Kâdikaliyâî, H. S., & Marathi, M. (1397 hş.). Mutâle’a-yi nukûş sifâl ve mensûcât devre-yi Sâmânî ve Âl-e Bûye der tetbîk bâ honer Sâsânî. Honerha-yî Zîbâ-Honerha-yî Tecessumî, (1), 73–82. [https://ensani.ir/fa/article/524301/]()
63. Kamal, H., & Alavi, B. (Farsça’ya çev.) (1377 hş.). Sâmânîyân ve ihya-yi temeddon-i Farsî Taciki. Farhang Nyakan Yayınevi. [https://persianpdf.com/book/]()
64. Kazemi Abiazani, T., & Safa Kish, H., & Ahmadinasab, N. (1401 hş.). Naqş-i vüzera ve dânişmendân der sâht ve teçhîz-i kitâbhânehâ der asr-i Sâmânî (261–395 H. K. / 874–1004 M.). Câme’e-şinâsî-yi Siyâsî-yi İran, 5(3), 7. [https://jou.spsiran.ir]()
65. Khalatbari, A., & Delrish, B. (1385 hş.). İlel-i be kârgîrî ve huzur-i gosterde-yi gulâman der nizâm-ı siyasî Sâmânîyân. Faslnâme-yi İlmî- Pejûheş Ulûm-i İnsani Dânişgâh Al-Zahra, (59), 129–143. [https://ensani.ir/fa/article/145043/]()
66. Khodadadi, E. (1397 hş.). Tehlîl câme şinâhti evzâ ictimâ’î, ferhengî, siyasî ve dinî devre Sâmânîyân. Faslnâme-yi Tovse’e İctimâ’î (Tovse’e İnsani Sâbik), (2), 163–194. [https://www.magiran.com/paper/1945802/]()
67. Khosrandish, A. R. (1381 hş.). Ber âmeden devlet-i Sâmânîyân ez merzdâri-yi İranî-İslamî. 111–119. [https://journals.ut.ac.ir/article\_10986.html]()
68. Kohan, F. (1393a hş.). Barrâsî-yi naqş-i nihâdeha-yi âmûzîş der gosteriş ilm ve dâniş der devlet-i emîran-i Sâmânî (Horasan-ı bozorg). Mutâle’ât Ferhengî-yi İctimâ’î Horasan, (1), 95–129. [https://ensani.ir/fa/article/579908/]()
69. Kohan, F. (1394b hş.). Gune şinâsî akşâr ictimâ’î asr-i Sâmânîyân (Bâ tekye ber pûşâk ânhâ). Mutâle’ât-i Ferhengî-yi İctimâ’î Horasan, (1), 119–152. [https://civilica.com/doc/1370330/]()
70. Kohan, F. (1394a hş.). Ketâbhâne ve ketâbdâri der İran asr-i Sâmânî. Faslnâme-yi Mutâle’ât-i Kitabdari ve Sazmandahi İttilâât, (4), 110–122. [https://www.sid.ir/paper/521094/fa]()
71. Kohan, F. (1393b hş.). Şeklgîrî rönesans ferhengî der devlet-i Sâmânîyân evâmil-i te’sîr gozâr ber îcâd ve tovse’e ulûm ve dâniş der kalemrov-i Sâmânîyân (Horasan-ı bozorg ve Mâverâünnehir). Scientific Quarterly of Social-Cultural Studies of Khorasan, 8(2), 99–130. [https://ensani.ir/fa/article/579886/]()
72. Loloei, K. (1378 hş.). Âl-i Sâmân: Nuhustîn fermânrevâ-yi muselmân-i Mâverâünnehir goftâr der bab-i diyânet, evzâ ve siyâset mezhebî Sâmânîyân’. Horasan Pejûhî, (1), 33–44. [https://ensani.ir/fa/article/283149/]()
73. Lombard, M. (1983). İlk zafer yıllarında İslam (N. Uzel, Çev.). Pınar Yayınları.
74. Macit, A. (2025).İran Havzası’nda tarih yazıcılığı. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (25), 144–164. [https://doi.org/10.34085/buifd.1631430]()
75. Mahdavian, M. (1385 hş.). Zemineha-yi gosteriş felsefe ve kelâm der rûzgâr-i Sâmânîyân. Târîh ve Temeddon-i İslamî, (3), 17–50. [https://elmnet.ir/doc/1277989-91729?elm\_num=636]()
76. Mahjob, H. Z., & Rudgar, K. A. (1394 hş.). Ticaret-i hâricî Mâverâünnehir der devre-yi Sâmânîyân. Mecelle-yi Pejûheşhâ-yi Târîh-i İran ve İslam, (16), 77–102. [https://www.magiran.com/paper/1552710]()
77. Mahmoudi, F. (1396 hş.). Te’sîr-i honer-i filizkârî-yi Sâmânîyân ber Vikinghâ be vâsıte-yi revâbit-i ticarî do mintaka der mesîr câdde-î hez. Pejûheşha-yî Bâstân Şinâsî İran, (14), 141–160. [https://www.magiran.com/paper/1781211/]()
78. Mahmudî Âlemî, A. (1380 hş.). Teşkilât-ı idarî-yi nizâmî-yi Sâmâniyân. Tahran.
79. Mahni, Z. E., & Gorji, Z. S. (1403 hş.). Tahlil-i te’sîr-i şehrgerayî hükümet-i Sâmânîyân ve ber revend-i gosteriş ulûm-i tebî’î ber mebnâ-yi nezeriyye-yi Umrân İbn Haldun. Temeddon-i İslamî ve Din Pejûheş, 5(16), 10–42. [https://ensani.ir/fa/article/596063/]()
80. Maleki, Y. (1393 hş.). Şukûfâyi ulûm der devre-yi hükümet-i Sâmânîyân. İntişârât-i Darya-yi Sokhan. [https://elmnet.ir/doc/30699608-64871?elm\_num=373]()
81. Masoomzadeh Jozdani, F., & Pourmand, H., & Khazaei, M. (1394 hş.) Zebân-i basari-ye neveştâr-e Sâmâniyân der pertov usûl hat şinâsî. Neşriyye Negreh, 10(36), 38–59. [https://www.virascience.com/article/76328/?utm\_source]()
82. Mehr, R. M. (1378 hş.). Fezâ-yi fikrî ve ferhengî-yi devre-yi Sâmânî ber pâye-yi şehr-i ân devre. Nâme-yi Pârsî, (13), 5–24. [https://ensani.ir/fa/article/241740]()
83. Mehrîn, A. (1352 hş.). Târîh-i zebân ve edebiyât-i İran der asr-i Sâmânîyân ve Gaznevîyân. İntişârât-i Mâni. [https://www.karaketab.com/download/literary1/5746-dl-tarikh-z-a]()
84. Meisami, J. S. (1391 hş.). Târîh nigârî Farsî (Sâmânîyân, Gaznevîyân, Selcukîyân) (M. Dehghani, Çev.). İntişârât-i Neşr-i Mâhî. [https://elmnet.ir/doc/32204777-11389?elm\_num=37]()
85. Mirhosseini, S. A. N. (1390 hş.). Nufûz-i İsmâîliyân der devlet-i Sâmâniyân. Kevser-i Ma’ârif, (19), 103–150.
86. Miri, W. (1386 hş.). Ebû Alî Bel’amî ve naqş-i ân der devlet-i Sâmânîyân. Târîh-i Pejûhî, (28–29), 91–106. [https://elmnet.ir/doc/1231065-41722?elm\_num=631]()
87. Mirzaei, B., & Moradkhani, A. (1398 hş.). Bâztâb mihrpersetî der naqş-i sifâlha-yî Nişâbûr der devre-yi Sâmânîyân. Rehpuye Honer / Honerhâ-î Tecessumî, (1), 47–57. [https://ensani.ir/fa/article]()
88. Moosavi, S. A., & Qolipour, F. (1390 hş.). Barrâsî-yi vaz’ zebân ve edeb Farsî der se kurn nuhust hicrî (Tâhiriyan, Sâffâriyan, Sâmânîyân). Pejûheş der Târîh, (4), 29–44. [https://journals.ut.ac.ir/article\_70653.html]()
89. Moosavi, S., & Ghofrani, A. (1401 hş.). Barrâsî-yi amelkerd iktisadî-yi devlet-i Sâmânîyân der hovze-yi ilm ve dâniş. İlmî İlm ve Temeddon der İslam, (14), 69–94. [https://mag.mpte.ir/article\_167819.html?lang=fa]()
90. Muîn, M. (1337 hş.). Bergozîde-yi nesr-i Fârsî: Devrehâ-yi Sâmânîyân ve Âl-e Bûye. Kitabfuruşî Zuvâr, Tahran. [https://ketabnak.com/book/129159/]()
91. Mursalpour, M. (1396 hş.). Barrâsî-yi sipâh ve sipehsâlârî der devre-yi Sâmânîyân. Faslnâme-yi İlmî-Tervîc-i Mutâle’ât Târîh İntizâmî, (12), 25–44. [https://sid.ir/paper/369849/fa]()
92. Nâcî, M. R. (1378 hş.). Hânedânhâ ve âdâb ve âyineha-yi İranî ve cenbeha-i ez zindegi ictimâ’î der kalemrov-i Sâmânîyân. Mekâlât ve Barrâsîha, (65), 183–197. Erişim tarihi: 18.09.2024. [https://ensani.ir/fa/article/159331/]()
93. Nâcî, M. R. (1390 hş.). Meşruiyet ve pâygâh ictimâ’î Sâmânîyân. Kitab Mâh Târîh ve Coğrafya, (157), 13–20. [https://elmnet.ir/doc/815116-97158?elm\_num=515]()
94. Nâcî, M. R. (1384 hş.). Sâmânîyân: Devre-yi şikûfa-yi İranî-İslamî. Defter Pejûheşhâ-yi Ferhengî. [https://elmnet.ir/doc/31001783-74223?elm\_num=655]()
95. Nâcî, M. R. (1387 hş.). Sâmânîyân ve Gaznevîyân. İntişârât-i Qoqnûs. [https://elmnet.ir/doc/31194408-32721?elm\_num=604]()
96. Nâcî, M. R. (1378 hş.). Târîh ve temeddon-i İslamî der kalemrov-i Sâmânîyân. Mecma’-ı İlmî-yi Temeddon, Târîh ve Ferheng-i Sâmânîyân, [https://ensani.ir/fa/article/252794/]()
97. Necefi, M., & Shadpour, H., & Esmaili, M. (1402 hş.). Zemineha-yi revatdârî Sâmânîyân ve İsmâîliyân. Neşriyye-i Târîh, 18(69) 105–120. [https://elmnet.ir/doc/2523709-44114?elm\_num=20]()
98. Nezami, G. (1388 hş.). Sâmâniyân ve temeddon-i cihânî. Ketâb Mâh-i Târîh ve Coğrafya, (140), 106–107.
99. Nopasand, S. M., & İsavi, H. (1392 hş.). Siyâsethâ-yi iktisadî nizamha-i hükümet-i Sâmânî ve Gaznevî. Pejûheşnâme-yi Târîh İctimâ’î ve İktisadî, Pejûheşgâh İlmi İnsanî Mutâle’ât Ferhengî, (2), 99–120. [https://ensani.ir/fa/article/324941/]()
100. Nûrî, J. (1397 hş.). Te’emmul-i ber nagş-i sipehsâlâran der tez’îf ve sükût hükümet-i Sâmânîyân. Journal of Historical Researches, 10(40), 99–113. [https://www.magiran.com/paper/1924156/?lang=en]()
101. Orouji, F., & Borojni, A. A. C. (1396 hş.). Vakf der Horasan ve Mâverâünnehir; Peydâyiş Sâmânîyân tâ pâyân Gaznevîyân. Faslnâme-yi İlmî-Pejûheşî-yi Târîh İslam, (4), 77–114. [https://ensani.ir/fa/article/385448/]()
102. Pahlavan, K., & Sadri, A. (1396 hş.). Sâmâniyân ve naqş-i ânhâ der i’tilâ-yi temeddon ve ferheng-i İran-zemîn. Tahran: Ârûn. [https://mahdroo.ir/shop/product/book-613648-n3z6ae?utm\_source]()
103. Pargârî, S. (1380 hş.). Pâreî ez evâmil-i tekvîn-i sâhtâr-ı iktidar der hükümet-i Sâmânîyân. Pejûheşnâme-yi Ulûm-i İnsani, (32), 129–143. [https://ensani.ir/fa/article/143408/]()
104. Qaedan, A., & Garmroudi, S. Z. R., & Khosravi, H., & Sepehrî, M. (1397 hş.). Câygâh-i Ebu Ali Çağânî der te’âmulât nizâmî ve siyasî-yi devlet-i Sâmânî. Pejûheşnâme-yi Târîh-i İslam, (31), 5–26. [https://journal.isihistory.ir/article-1-735-fa.pdf]()
105. Rafai, A. E. (1388 hş.). Şikûfe-yi Horasan bozorg der asr-i Sâmânîyân (Emîr-i nuhustîn). Târîh-i Pejûhân, (17). Erişim tarihi: 03.04.2024. [https://ensani.ir/fa/article/55651/]()
106. Rafiei, A. T., & Seifi, F. (1390 hş.). Naqş-i emîr İsmail Sâmânî der çegûnegî-yi teşkîl-i devlet-i Sâmânîyân. Faslnâme-yi İlmî Pejûheş Târîh, (20), 126–145. [https://sid.ir/paper/184891/fa]()
107. Rahmati, M. (1394 hş.). Münâsebât-i siyasî Sâmânîyân bâ hilafet-i Abbâsî ve evâmil mu’essir ber an. Pejûheş Târîh-i İslam ve İran Dânişgâh, (27), 65–98. [https://ensani.ir/fa/article/352293/]()
108. Rahmati, M. (1394 hş.). Sâmânîyân ve ihyâ-yi şâhenşâhî İranî. Cüstârhâ-yi Târîhî, Pejûheşgâh Ulûm-i İnsani ve Mutâle’ât-i Ferhengî, (1), 47–72. [https://www.academia.edu/37568558/]()
109. Rahmati, M. (1397 hş.). Teşeyyu’ imâmî der Mâverâünnehir der Sâmânîyân. Faslnâme-yi İlmî-Pejûheşî-yi Şî’e Şinâsî, 16(4), 25–52. [https://alefbalib.com/Metadata/654752/]()
110. Rahpimasrostani, R. (1392 hş.). Faik-i Hâsse serdâr-i Sâmânî ve münâsebât-i vey bâ Âl-i Simcûr. Roşd-i Âmûziş Târîh, 4, 26–31. [https://www.roshdmag.ir/Roshdmag\_content/media/Magazine2/fa/2012/6/648.pdf?utm\_source]()
111. Raigani, İ., & Saadatmehr, M. E. (1398 hş.). Pejûheşî ber sikkehâ-yi şâhs ez Nasr b. Ahmed Sâmânî (Zerbşode be sâl K. 301 der Semerkand), Bâ hevânîşî nevâz târîh-i siyasî ân devre. Pejûheşî Ulûm Târîhî, (1), 73–92. [https://jhss.ut.ac.ir/article\_72913.html]()
112. Ramezanpour, H., & Imanpour, M. T., & Abbâsî, C. (1403 hş.). Nagş-i Sâmânîyân der ticaret berde der Horasan ve Mâverâünnehir. Pejûheşhâ-yi Târîhi İran ve İslam, (34), 89–114. [https://elmnet.ir/doc/2869405-71801?elm\_num=18]()
113. Râmtîn, İ. (1389 hş.). Sâmânîyân ve Gaznevîyân hâmiyân-ı ferheng ve edeb-i İran. İntişârât-i Âyin-i Tarbiyat. [https://elmnet.ir/doc/30449097-61361?elm\_num=529]()
114. Reftâr, M. D. (1397 hş.). Ticaret ve iktisadî der rûzgâr-i Sâmânîyân ve Gaznevîyân. Pejûheşnâme-yi Târîh, 14(53). [https://elmnet.ir/doc/2108208-14361?elm\_num=222]()
115. Reis’ul Sadat, S. H. (1379 hş.). Nufûz ve tesir-i tenzîh girâyan İsmâili ber derbâr-ı Nasr b. Ahmed Sâmânî. Horasan Pejûhî, (1), 21–32. [https://ensani.ir/fa/article/283178/]()
116. Rızâî, A. (1378 hş.). Târîh-i do hezâr sâle-i İran. 2. İntişârât-i İkbâl. [https://asmaneketab.ir/product/]()
117. Roosta, J. (1388 hş.). Umerâ-i mahallî-yi Çağânî. Peyk-i Nûr-Ulûm-i İnsânî, 7(2), 131–144. [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1498298/]()
118. Roosta, J., & Mahmoudabadi, M. (1391 hş.). Hânedân-i Bânû İlyâs der Kirman ve münâsebât-i anha bâ Sâmânîyân ve Âl-e Bûye (K. 317–357). Do Faslnâme-yi Pejûheşnâme-yi Târîhha-î Mahallî-yi İran, (1), 34–44. https://ensani.ir/fa/article/
119. Rûhânî, R., & Ramshe, A. S. (2021–2022). Barrâsî-yi zemînehâ-yi roşd-i hodkâmegî der medâyih-i Farsî (Ez devre Sâmânîyân tâ devre Selcûkiyân). Classical Persian Literature, Institute for Humanities and Cultural Studies (IHCS) Biannual Journal, 12(2), 209–237. [https://www.sid.ir/paper/964832/en]()
120. Rûhânî, S. K. (1347 hş.). Vezâret ve vüzerâ-yı Sâmânîyân (2). Vahîd, (62–63), 54–59. [https://ensani.ir/fa/article/196322/]()
121. Rûhânî, S. K. (1348 hş.). Vezâret ve vüzerâ-yı Sâmânîyân (3). Vahîd, (65), 407–411. [https://ensani.ir/fa/article/196357/]()
122. Rûhânî, S. K. (1348 hş.). Vezâret ve vüzerâ-yı Sâmânîyân (4). Vahîd, (66), 491–493.
123. Saadetmehr, M. E., & Andrazî, H. K., & Zarrajabad, H. H., & Cozi, Z. (1399 hş.). Âgâz-i imâret-i İshak b. Ahmed Sâmânî (301) der Semerkand bâ istinâd ber şevâhid sikke şinâsî. Faslnâme-yi İlmî-Pejûheşha-yi Bâstân Şinâsî İran, (27), 173–188. [https://www.sid.ir/paper/385424/fa]()
124. Sâheb, M. (1387 hş.). Dîvân-ı resâil der devrân-i Sâmânî ve Gaznevî. Târîh Pejûheş, (26–27), 19–32. [https://ensani.ir/fa/article/178834/]()
125. Sâlimî, H. (1386 hş.). Harâc ve şebeke-yi âbyârî der kalemrov-i Sâmânîyân. Barrâsîhâ-yi Novîn Târîh-i, (3), 5–16. [https://elmnet.ir/doc/578093-48301?elm\_num=619]()
126. Sâmârî, İ. Z. (1395 hş.). Hayât-i ilmî der rûzgâr-i Sâmânîyân: Târîh-i ferhengî-yi Horasan der kurn-i sevvom ve çehârom hicrî (J. Ashrafi, Çev.). İntişârât-i İlmî ve Ferhengî. [https://elmnet.ir/doc/30859368-80264?elm\_num=275]()
127. Sâmârî, İ. Z. (1400 hş.). Hayât-i ilmî der rûzgâr-i Sâmânîyân (J. Ashrafi, Çev.). İntişârât-i İlmî ve Ferhengî. [https://www.iranketab.ir/book/39008-scientific-life-in-samanid-era]()
128. Sâmârî, İ. Z. (1393 hş.). İlmî der asr-i Sâmânî: Târîh-i ferhengî-yi Horasan ve Mâverâünnehir der kurn-ı sevvom ve çehârom-i hicrî-yi kamerî (A. H. Matraqiç, Çev.). İntişârât-i İlmî ve Ferhengî. [https://noorlib.ir/book/info/140712/]()
129. Sanaei, H., & Hazâveh, A. B. (1391 hş.). Rûyârûy-yi e’yân Horasan ve Mâverâünnehir bâ siyâsethâ-yi malî Sâmânîyân ve Gaznevîyân ve bâ tekid ber siyâsethâ-yi malî îşân der Nîşâbur. Târîh ve Ferheng, (8), 9–26. [https://doi.org/10.22067/history.v0i0.12927]()
130. Sangingabâdî, N. (1397 hş.). Teşkîlât-i nizâmî-yi Sâmânîyân ve nagş ân der gosteriş ve devam in hükümet. Mâhnâme-yi Âfâk-i ʿUlûm-i İnsânî, (23), 13–23. [https://www.magiran.com/paper/1968443]()
131. Satârî, R., & İsmâîlî, M. (1391 hş.). Barrâsî-yi naqş-i veziran-i İranî der ihya’ ve gosteriş huviyyet-i millî (Der devrân-i hükümeti Abbâsîyan, Sâmânîyân, Gaznevîyân ve Selcukîyân). Mutâle’ât-i Millî, (1), 163–187. [https://www.rjnsq.ir/article\_99250.html]()
132. Satârîan, S., & Hasroubeigi, H., & Norouzi, J., & Qureshi, S. H. (1396 hş.). Mîrâs-i idâre-yi Sâsânîyân der İran-i devre-yi Sâmânî. Mecelle-yi Pejûheşhâ-yi Târîh-i İran ve İslam, (20), 81–108. [https://journals.usb.ac.ir/article\_3691.html]()
133. Savagheb, J. (1378 hş.). Sâmânîyân ve nizâm-i hilafet-i Abbâsî. Keyhân-i Endîşe, (83). Erişim tarihi: 18.09.2024. [http://ensani.ir/fa/article/107536/]()
134. Savagheb, J., & Karamali, A. (1397 hş.). Bâstân girâyî der ferhengî ve edebiyât devrân-i Sâmânî. Târîh-i İran-i İslamî, (2), 69–75. [https://www.magiran.com/paper/2468863/]()
135. Semnani, P. (1375 hş.). Emîr İsmail Sâmânî: Fermânrevâ-yi bozorg ve âdil. Neşr-i Nedâ. [https://asmaneketab.ir/product/]()
136. Sepehrî, C. (1393 hş.). Bâzargânî deryâ-yi İranîyan bâ orupa der devrân-i Sâmânîyân. Peyâm-i Deryâ, (228), 46–47. [https://elmnet.ir/doc/1091105-38821?elm\_num=401]()
137. Sepehrî, C. (1397 hş.). Bâzargânî İranîyan der devre-yi Sâmânîyân. Neşriyye-yi Sefer, (71), 66–69. [https://elmnet.ir/doc/1882109-9981?elm\_num=223]()
138. Seyed-Moradi, A. (1388 hş.). Ferheng ve honar İranî der Semerkand ve Buhara. Neşir: Ferheng Sebz. [https://www.ketabnak.com/book/]()
139. Shahîdî-Pak, M. R. (1397 hş.). Ferâzmendî peydâyîş divân sâlârî İranî der temeddon-i İslamî bâ tekye ber tabaka İranî debîr, ez Sâmânîyân ve Selcûkiyân. Mecelle Destâverdha-i Nevîn der Mutâle’ât Ulûm-i İnsani, (9), 60–66. [https://ensani.ir/fa/article/444013/]()
140. Shahîdî-Pak, M. R. (1390 hş.). İnkilâb-ı idarî-yi Sâmânîyân. Kitab Mâh Târîh ve Coğrafya, (157), 21–23. [https://elmnet.ir/doc/817009-99052?elm\_num=514]()
141. Soghari, M., & Cemâlî, M. K. Y. (1391 hş.). Barrâsî-yi evâmil-i tekvîn-i târîh nigârî-yi İran der devrân-i Sâmânîyân. Faslnâme-yi İlmî-Pejûheşî-yi Târîh, (14), 107–132. [https://journals.iau.ir/article\_540146.html]()
142. Şahin, S. (2020). Mâverâünnehir’in sosyal ve idarî yapısı (VIII.-XII. Yüzyıllar). Selenge Yayınları.
143. Talebi, T. (1393 hş.). Revâbet-i Sâmâniyân bâ Saffâriyân. Roşd-i Âmûziş-i Târîh, 16(56), 16–20. [https://www.roshdmag.ir/]()
144. Talkhdash, R. R. (1388 hş.). Barrâsî-yi nemâd anahita der sofâlîneha-i Sâmânîyân. Do Faslnâme-yi İlmî-Pejûheşî-yi Honerhâ-yi Tecessumî Mâye, (4), 45–52. [https://ensani.ir/fa/article/292883/]()
145. Tavassolî, H. R. (1393 hş.). Kavâ’id ve vîjegîha-yi mu’arrifî şehirhâ der mutûn kohen mutâle’ movrid: şehirhâ-yi Sâmânîyân. Faslnâme-yi İlmi, Pejûheş Merkez Pejûheş-i Honer-i Mimârî ve Şehrsâzî-yi Nazar, 11(28), 39–46. [https://ensani.ir/fa/article/324534/]()
146. Torsanzâd, N. (1377 hş.). Şehirhâ-yi Mâverâünnehir der devrân-i Sâmânîyân. Horasan Pejûhî, (2), 143–168. [https://www.sid.ir/paper/432520/fa]()
147. Turan, O. (2002). Türkler ve İslamiyet. Türkler, 4, 290–304.
148. Waez, N. (1387 hş.). Sâmânîyân sipihr endîşgân nuhbe gerây kurn sevvom ve çehârom hicrî. Ferheng Isfahan, (39), 56–73. [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/342066/]()
149. Zahed, F., & Fakhravar, K. (1396 hş.). Barrassî-yi ilel zuhûr ve gosteriş-i zebân ve edebiyât-i Fârsî der asr-i Sâmânî. Tahran: Farhangiyân. [https://mahdroo.ir/shop/product/book-472363-y3d0vf?utm\_source]()
150. Zerrînkûb, A. (1377 hş.). Târîh-i merdüm-i İran. 2. İntişârât-i Emîr-i Kebîr.
151. Ziyâî, M. A., & Azîzî, M. (1319 hş.). İlel-i gosteriş fıkh-ı Hanefî der Mâverâünnehir tâ payan-ı asr-i Sâmânîyân. Faslnâme-yi İlmi-Pejûheş-i Pejûheşnâme-yi Târîh-i İslam, (7), 31–57. https://ensani.ir/fa/article/431429/