BURSA ARKEOLOJİ MÜZESİ’NDEN BİR GRUP AMPULLA

Öz

Çalışmamızda, Bursa Arkeoloji Müzesinde bulunan 17 adet pişmiş toprak ampullanın değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Müze koleksiyonundaki ampullalar boyutlarına ve formlarına göre iki ana gruba ayrılmıştır. İlk grup, gövde çapları 2.8 cm.den 4.9’a kadar, yükseklikleri 2.9 cm.den 7.1 cm.ye kadar değişen, gövdeleri üzerinde, omuz kenarında küçük birer delik biçiminde çift kulplu olan küçük boyutlu 10 adet ampulladan (Kat. No. 1-10, fig. 1-2) oluşmaktadır. Bu grup ampullalarında cidarlar kalındır. Bu grup Anadolu üretimleri olarak gösterilen gruba dahil edilebilecek örneklerdir. İkinci grupta ise gövde çapları 5.2 cm. den 6.3 cm. ye, yükseklikleri 7.2 cm. den 8.3 cm.ye kadar değişen, ilk gruba göre daha büyük olan 7 adet ampulla (Kat. Nro 11-17, fig. 2-3) tasniflenmiştir. Bu grup ampullalarında daha şişkin ve yuvarlak gövde ile omuzdan boyuna bağlanan, geniş kulplar mevcuttur ve bunlar ince cidarlıdır. Bu gruptaki eserler form açısından Anadolu dışındaki üretimlere daha yakındır. Tüm bu ampullalar ikonografik açıdan değerlendirildiğinde karşımıza çok kısıtlı bir dekorasyon çıkmaktadır. Ampulların hiçbirinde figür kullanılmamıştır. Süslemelerde ağırlıklı yer alan bezeme haç motifidir. Haç deseni bazen tek olarak (Kat. No. 4-6, fig. 1), bazen dalgalı çizgili (Kat. No. 11-14, fig. 2) veya nokta kabarmalı şeritlerle (Kat. No. 15, fig. 3), çerçeveli biçimde kullanılmıştır. Haç dışında bir ampullada çiçek deseni (Kat. No. 1, fig. 1), birinde istiridye deseni (Kat. No. 2, fig. 1), bir diğerinde hayat ağacı (Kat. No. 3, fig. 1) deseni mevcuttur. İlk grup Anadolu üretimlerine yakınlık gösterir, diğer grup ise Anadolu dışındaki üretimlere daha yakındır. Benzer örnekleri doğrultusunda, bu ampullaların 5. yüzyıl sonu ile 7. yüzyılın ilk yarısı arasına tarihlendirilmesi uygun görünmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Ampulla
• Hacı Matarası
• Hacılık
• Bizans
• Haç
• Bithynia
• Bursa

A GROUP OF PILGRIM FLASKS FROM THE BURSA ARCHAEOLOGICAL MUSEUM

Öz

Our study aims to examine 17 terracotta ampullae in the collection of Bursa Archaeology Museum. These ampullae have been divided into two main groups based on their size and form. The first group consists of 10 small ampullae (Cat. Nos. 1-10, fig. 1-2) with body diameters ranging from 2.8 cm to 4.9 cm and heights ranging from 2.9 cm to 7.1 cm, each with a small hole-like double handle on the shoulder edge. The ampullae in this group have thick walls. This group is examples of Anatolian productions. The second group consists of 7 ampullae (Cat. Nos. 11-17, Fig. 2-3), larger than the first group, with body diameters ranging from 5.2 to 6.3 cm and heights from 7.2 to 8.3 cm. The ampullae in this group have a globular body with wide handles attached from the shoulder to the neck, and these handles are thin walled. In terms of form, the pieces in this group are closer to production outside Anatolia. The decoration style of these pilgrim flasks is quite limited in terms of their iconographic features. No human or animal figures are used on any of the ampullae. The cross motif is the predominant decorative element in the ornamentations. The cross pattern is sometimes used alone (Cat. nos. 4-6, fig. 1), sometimes framed by wavy lines (Cat. no.11, 14, fig. 2) or dotted bands in relief (Cat. no.15, fig. 3). In addition to cross patterns, a floral pattern (Cat.no.1, fig. 1), an oyster pattern (Cat.no.2, fig. 1) and a tree / tree of life (Cat.no.3, fig. 1) are used in the decoration of these pilgrim flasks. Based on similar examples, it seems appropriate to date these pilgrim flasks to between the between the end of the 5th century and the first half of the 7th century.

Anahtar Kelimeler

• Ampullae
• Pilgrim Flask
• Pilgrimage
• Byzantine
• Cross
• Bithynia
• Bursa.

Kaynakça

1. Acara-Eser, M. (2010). Hıristiyanlıkta Haç Kültü ve Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi Koleksiyonunda Bulunan Bir Grup Haç. In S. Doğan, M. Kadiroğlu (Eds.), Bizans ve Çevre Kültürler, Prof. Dr. S. Yıldız Ötüken’e Armağan (pp. 27-43). Yapı Kredi Kültür ve Sanat Yayınları.
2. Akyürek, E. (2015). Myra, The City of St. Nicholas. In V. Gazeau, C. Guyon, C. Vincent (Eds.), En Orient et en Occident le culte de saint Nicolas en Europe (X-XXI Siècle) (pp. 21-41). Les Édutions de Cerf.
3. Aydın, A. (2013). Marmaris Müzesi’ndeki Ampullalar. OLBA, XXI, 437-456.
4. Aydın, A. (2015a). İzmir Arkeoloji Müzesi ile Tarih ve Sanat Müzesi’nde Bulunan Ampullalar. OLBA, XXIII, 487-513.
5. Aydın, A. (2015b). Aziz Konon Tasvirli Bir Menas Ampullası. ADALYA, XVIII, 289-302.
6. Bangert, S. (2006). Menas Ampullae, A Case Study of Longdistance Contacts. Reading Medieval Studies, XXXII, 27-33.
7. Belke, K. (2020). Bithynien und Hellespont. Tabula Imperii Byzantini 13. Österreichische Akademie der Wissenschaften, Wien.
8. Cameron, A. (1993). The Mediterranean World in Late Antiquity AD 395-600, London.

9. Crawford, J. S. (1990). The Byzantine Shops at Sardis. In G. M. A. Hanfmann, J.A.Scott (Eds.), Archaeological Exploration of Sardis, Monograph 9, Harvard University Press.
10. Çakmakçı, Z., Ünal, C., Öztürk, N. (2024). Early Byzantine Pilgrim Flasks (Ampullae) and Glass Unguentaria from Tralles. Byzantinische Zeitschrift, 117 (1), 35-60, Tafel I-VII.
11. Dalton, O. M. (1901). Catalogue of Early Christian Antiquities and Objects from the Christian East in the Department of the British and Medieval Antiquities and Ethnography of the British Museum. Oxford University Press.
12. Dictionnaire d'Archéologie Chrétienne et Liturgie (DACL) (1924). Ampoules (A Eulogies)”, In DACL, Dictionnaire d'Archéologie Chrétienne et Liturgie I.2 (1st ed., pp. 1722-1727).
13. Foss, C. (2002). Pilgrimage in Medieval Asia Minor. Dumbarton Oaks Papers, 56, 129–151.
14. Gayed, H. (2018). The Cross ‘Above Steps’ on the Byzantine Coins. In Proceedings of the 4th Biennial of Architectural and Urban Restoration (BRAU4), host of the Itinerant Congress “Hidden Cultural Heritage: Under Water, Under Ground and Within Buildings” (15-30 April 2018) (pp. 917-926), CICOP Italy.
15. Griffing, R. P. (1938). An Early Christian Ivory Plaque in Cyprus and Notes on the Asiatic Ampullae. The Art Bulletin 20 (3), 266-279.
16. Hazinedar-Coşkun, T. (2025). Bizans’ta Eulogia Olgusuna Manisa Müzesi Pişmiş Toprak Ampullalarıyla Bir Bakış. Sanat Tarihi Yıllığı 34, 261-276.
17. Kaya, T. (2023). An Overview of Land Routes in Byzantine Anatolia (ca. 4th-7th c. CE). Lycus, 8, 47-71.
18. Katsioti, A. (2009). Pelina Fialidia-Eulogies apo ta Dodekanesa. In A. Katsioti (Ed.), Deltion Tes Khristianikes Arkhaiologikes Etaireias L (pp.271-282). Christianike Archaiologike Etaireia.
19. Kaufmann, C. M. (1910). Zur Ikonographie der Menas-Ampullen mit besonderer Berücksichtigung der Funde in der Menasstadt nebst einem einführenden Kapitel über die neuentdeckten nubischen und äthiopischen Menastexte. Fink and Baylaender Succ.
20. Köroğlu, G. (2011). Yumuktepe Höyüğü Kazılarında Gün Işığına Çıkarılan Aziz Menas Tasvirli Hacı Şişesi. Seleucia I, 77-89.
21. Köroğlu, G. (2015). Anadolu’dan Erken Bizans Dönemi Hacı Ampullaları ve Smyrna Buluntular. In A. Ersoy, G. Şakar (Eds.), Smyrna/İzmir Kazı ve Araştırmaları, I. Çalıştay Bildirileri (pp. 155-168). Ege Yayınları.
22. Ladstätter, S. (2019). Ephesos from Late Antiquity until the Late Middle Ages. An Archaeological Introduction. In S. Ladstätter & P. Magdalino (Eds.), Ephesos from Late Antiquity until the Late Middle Ages (pp. 11-72). Osterreichisches Archaologisches Institut.
23. Ladstätter, S., Pülz, A. (2007). Ephesus in the Late Roman and Early Byzantine Period: Changes in its Urban Character from the Third to the Seventh Century AD. In A.G. Poulter (Ed.), The Transition to Late Antiquity on the Danube and Beyond, (pp. 391-433). British Academy.
24. Laflı, E., Buora, M., Çetingöz, A. (2024). Byzantine and Post-Byzantine liturgical and Devotional objects from Cilicia (southern Turkey). Studia Antiqua et Archaeologica 30 (2), 499-578.
25. Leo-Imperiale, M. (2016). “Sanctum oleum sume”, Le ampolle a eulogia di tipo microasiatico da Hierapolis di Frigia. In F. D’Andria, M.P. Caggia & T. Ismaelli (Eds.), Hierapolis di Frigia VIII, 1: Hierapolis di Frigia Le attività delle Campagne di Scavo e Restauro 2007-2011, (pp. 663-674). Ege Yayınları.
26. Maeir, A. M., Strauss, Y. (1995). A Pilgrim Flask of Anatolian Origin from Late Byzantine/Early Umayyad Jerusalem. Anatolian Studies 45, 237-241.
27. Metin, H. (2024). An Ampulla of Saint Menas from Dara (Anastasiopolis). Art-Sanat 23, 64-78.
28. Metzger, C. (1981). Les Ampoules à Eulogie du Musée du Louvre, Notes et Documents des Musées de France, 3. Éditions de la Réunion des Musées Nationaux.
29. Öz, C. (2023). A Late Roman Ampulla with the Depiction of Saint Menas from Andriake Church B. Cercetari Arheologice 30 (1), 237-246.
30. Öztaşkın, M. (2017). Olympos Kazısı Seramik Buluntuları. In S. Y. Uçkan (Ed.), Olympos I, 2000–2014 Araştırma Sonuçları, (pp. 209-223). Akmed, Koç University.
31. Rahmani, L. Y. (1966). Two Christian Ampullae. Israel Exploration Journal 6 (1), 71-74.
32. Reygers, L. (1937). Ampulle. In O.Schmitt (Ed.) Reallexikon zur Deutschen Kunstgeschichte I (pp.658-661). Baubetrieb.
33. Sachs, H., E. Badstübner & H. Neumann (2005). Wörterbuch der Christlichen Ikonographie. Schnell & Steiner.
34. Şimşek, C., Duman, B. (2007). Laodikeia’da Bulunan Ampullalar. OLBA XV, 1-29.
35. Tosun, M. (2022). Mardin Müzesi’nden İki Pişmiş Toprak Ampulla. Humanitas 10 (19), 297-317.
36. Witt, J. (2000). Werke der Alltagskultur, Tl.1: Menasampullen. Cellestria.