AN EVALUATION OF STUDIES ON ISPARTA DIALECTS

Öz

The beginnings of studies on Anatolian dialects, related to the historical trajectory of Turkology, date back to a recent date, the second half of the 19th century. Over the past approximately 150 years, we have encountered voluminous studies in the form of books and theses, as well as articles and papers, written on the dialects of many Anatolian provinces. The subject of this article is the identification and evaluation of studies on Isparta dialects. We utilized Google, DergiPark, Academia.edu, ResearchGate, and the Ulusal Tez Merkezi identify these studies. The identified studies were classified according to their types (papers, articles, theses, etc.) and topics (compilations, phonetic studies, lexicological studies, etc.). The evaluation of the studies was based on criteria such as determining the study field, selecting source individuals, compilation methods, and the transcription of the compiled material. The study aims to reveal the quantity and quality of studies on Isparta dialects. In this context, a total of 54 studies were obtained. It was observed that all district dialects of Isparta have been studied at an academic level. Studies have concentrated on compilation, and the established evaluation criteria have been met to varying degrees.

Anahtar Kelimeler

• Dialects of Isparta province
• dialectology
• dialect research
• bibliography studies
• methodological problems.

ISPARTA AĞIZLARI ÜZERİNE YAPILAN ÇALIŞMALARLA İLGİLİ BİR DEĞERLENDİRME

Öz

Türkolojinin tarihsel çizgisiyle ilişkili olarak Anadolu ağızları üzerine yapılan çalışmaların başlangıcı da yakın bir tarihe, 19. yüzyılın ikinci yarısına dayanmaktadır. Geçen yaklaşık 150 yıl içinde, bugün gelinen aşamada Anadolu’daki pek çok ilin ağızları üzerine yazılmış makale, bildiri gibi yazıların yanı sıra kitap ve tez boyutundaki hacimli çalışmalarla karşılaşılmaktadır. Bu yazının konusunu Isparta ağızları üzerine yapılmış çalışmaların tespiti ve tespit edilen çalışmaların değerlendirmesi oluşturmaktadır. Söz konusu çalışmaların tespiti için Google, DergiPark, Academia.edu, ResearchGate ve Ulusal Tez Merkezi’nden faydalanılmıştır. Tespit edilen çalışmalar türlerine (bildiri, makale, tez vs.) ve konularına (derleme çalışmaları, ses bilgisi çalışmaları, şekil bilgisi çalışmaları vs.) göre tasnif edilmiştir. Çalışmaların değerlendirilmesinde çalışma alanının belirlenmesi, kaynak kişilerin seçimi, derleme yöntemleri, derlenen malzemenin çeviri yazıya aktarımı ve işlenişi gibi ölçütler esas alınmıştır. Çalışmanın sonunda Isparta ağızları üzerine yapılan çalışmaların nicelik ve niteliğinin ortaya koyulması amaçlanmıştır. Bu bağlamda toplam 54 çalışma tespit edilmiştir. Isparta’nın tüm ilçe ağızlarının akademik düzeyde çalışıldığı görülmüştür. Çalışmaların derleme çalışması noktasında yoğunlaştığı, belirlenen değerlendirme ölçütlerinin ise farklı derecelerde sağlandığı tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Isparta ili ağızları
• diyalektoloji
• ağız araştırmaları
• bibliyografya çalışmaları
• yöntem sorunları.

Kaynakça

1. Acar, T. (1972). Artvin ve yöresi ağızları [Yayımlanmamış doktora tezi]. Atatürk Üniversitesi.
2. Adıgüzel, A. (2013). Dünyada ve Türkiye Türkçesinde ağız çalışmaları ve yöntemler. Turkish Studies, 8 (9), 387-401. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.4919
3. Akar, A. (2006). Ağız araştırmalarında yöntem sorunları. Journal of Turkish Studies, 1 (2), 37-53. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.15
4. Akca, H. (2017). Ağız çalışmalarında derleme konuları ve kaynak kişilere yöneltilecek sorular. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (27), 61-84. https://doi.org/10.20427/turkiyat.1437567
5. Aksoy, Ö. A. (1945a). Gaziantep ağzı I. İstanbul: Türk Dil Kurumu Yayınları.
6. Aksoy, Ö. A. (1945b). Gaziantep ağzı II. İstanbul: Türk Dil Kurumu Yayınları.
7. Aksoy, Ö. A. (1946). Gaziantep ağzı III. İstanbul: Türk Dil Kurumu Yayınları.
8. Alkaya, E. (2017, Aralık 25-27). Gaziantep ağzı ve bu ağızla ilgili yapılan çalışmalar üzerine bir değerlendirme [Tam Metin]. Uluslararası Gaziantep Tarihi Sempozyumu, Gaziantep, Gaziantep Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, 1361-1384.

9. Arslan, D. (2018). Eğirdir ve yöresi ağızlarından derleme sözlüğüne katkılar. TÜRÜK Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halk Bilimi Araştırmaları Dergisi, 1 (15), 358-363.
10. Atasoy, F. O. (2024). Isparta ağzından atasözleri sözlüğüne katkılar. E. Çetin (Ed.), Yapı, anlam ve kullanım özellikleri bakımından Türk atasözleri içinde (s. 203-206). Paradigma Akademi Yayınları.
11. Ay, A. (2018). Türkiye Türkçesinin Batı Grubu ağızlarındaki Arapça alıntı kelimelerde görülen ses olayları [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Gazi Üniversitesi.
12. Aygün, T. (2019). Gönen ağzı (inceleme-metin-sözlük) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Süleyman Demirel Üniversitesi.
13. Besli, E., Yalkın, A. O. (2014, Mayıs 23-25). Eski Türkçe kelimelerin Atabey ağzındaki görünümü [Tam Metin]. II. Uluslararası Türk Dili ve Edebiyatı Kongresi, Saraybosna, International Burch University, s. 255-273.
14. Beysanoğlu, Ş. (1966). Diyarbakır ağzı. Ankara: Diyarbakır Halkevi Yayınları.
15. Borazan, Ş. (2022). Isparta ili ağızlarında damak uyumu. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 9 (4), 1830-1852. https://doi.org/10.46868/atdd.174
16. Boz, E. (2008). Ağız atlasları. Turkish Studies, 3 (3), 152-166. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.354
17. Boz, E. (2017). Türkiye’nin ilk dil atlası: Eskişehir ili dil atlası. Türk Dili, 789, 80- 92.
18. Buluç, S. (1942). Anadolu ağızları bibliyografyası. Journal of Turkology, 7, 327-333.
19. Buran, A. (1996). Anadolu ağızlarında isim çekim (hâl ekleri). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
20. Caferoğlu, A. (1994a). Anadolu dialektolojisi üzerine malzeme I. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
21. Caferoğlu, A. (1994b). Anadolu dialektolojisi üzerine malzeme II. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
22. Çakmak, C. (2015, Mart 04-06). Antalya, Isparta ve Burdur ağızlarında görülen arkaik kelimeler [Tam Metin]. I. Teke Yöresi Sempozyumu, Burdur, Asude Ofset Matbaa Hizmetleri, s. 55-59.
23. Çıracı, K. (2019). Konya ili ağızlarına dair bir bibliyografya denemesi. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 4 (1), 176-201. https://doi.org/10.32321/cutad.544939
24. Dağlıoğlu, H. T. (1934). Ispartada söylenilen atasözleri. Halk Bilgisi Haberleri, (40), 78-80.
25. Dağlıoğlu, H. T. (1937). Ispartada kullanılan «ata» sözleri. Halk Bilgisi Haberleri, (64), 109-112.
26. Dağlıoğlu, H. T. (1939a). Ispartada kullanılan tabirler. Halk Bilgisi Haberleri, (93), 190-192.
27. Dağlıoğlu, H. T. (1939b). Ispartada derlenmiş ata sözleri. Halk Bilgisi Haberleri, (98), 42-43.
28. Demir, N. (1997, Mayıs 9). Ağız araştırmalarında derleme teknikleri [Tam Metin]. Ağız Araştırmaları Bilgi Şöleni, Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları, s. 78-87.
29. Demir, N. (1998). Ağız araştırmalarında kaynak kişi meselesi. M. Özarslan, Ö. Çobanoğlu (Haz.), Folkloristik: Prof. Dr. Dursun Yıldırım armağanı içinde (s. 171-180). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
30. Demir, N. (2012). Türkçe ağız araştırmalarında bazı yöntem sorunları. Diyalektolog- Ağız Araştırmaları Dergisi, 4 (1), 1-8.
31. Demirci, M., Güzel M. (2016). Kahramanmaraş ağızları üzerine yapılan çalışmalar. Route Education And Social Science Journal, 8, 159-185. https://doi.org/10.17121/ressjournal.477
32. Elbir, D. (2011). Eğirdir ve yöresi ağızları (inceleme-metinler-sözlük) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Süleyman Demirel Üniversitesi.
33. Emirdar, Ş. (2019). Aksu ağzı (inceleme-metin-sözlük) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Süleyman Demirel Üniversitesi.
34. Ercilasun, A. B. (1997, Mayıs 9). Ağız araştırmalarında kullanılacak transkripsiyon işaretleri [Tam Metin]. Ağız Araştırmaları Bilgi Şöleni, Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları, s. 43-48.
35. Ercilasun. A. B. (1971). Kars ili ağızları [Yayımlanmamış doktora tezi]. Atatürk Üniversitesi.
36. Erenbaş Pehlivan, S. (2023a). Anadolu ağızları üzerine yapılan çalışmaları değerlendirme denemesi I- (2000-2012). Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 11, 297-330. https://doi.org/10.51531/korkutataturkiyat.1289346
37. Erenbaş Pehlivan, S. (2023b). Anadolu ağızları üzerine yapılan çalışmaları değerlendirme denemesi II- (2013-2023). Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 13, 989-1054. https://doi.org/10.51531/korkutataturkiyat.1376774
38. Erimer, K. (1971). Anadolu ve Rumeli ağızları üzerine bir bibliyografya denemesi. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 18, 211-236.
39. Erkap, S. (1999). Gül dili Isparta ağzı. Ankara: Mina Ajans.
40. Erol, T. (2019). Sütçüler ağzı (inceleme-metin-sözlük) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Süleyman Demirel Üniversitesi.
41. Gemalmaz, E. (1973). Erzurum ili ağızları (inceleme-metinler-sözlük ve dizinler) [Yayımlanmamış doktora tezi]. Atatürk Üniversitesi.
42. Gemalmaz, E. (1997, Mayıs 9). Ağız bilimi araştırmaları üzerine genellemeler [Tam Metin]. Ağız Araştırmaları Bilgi Şöleni, Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları, s. 4-13.
43. Görgeç, C. (2023). Antalya ağızları üzerine bir bibliyografya denemesi. The Journal of Turkic Language and Literature Surveys (TULLIS), 8 (3), 156-174. https://doi.org/10.30568/tullis.1380518
44. Gülbahar, B. (2010). Uluborlu ağzı (inceleme-metinler-sözlük) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Süleyman Demirel Üniversitesi.
45. Gülensoy, T. (1981). Anadolu ve Rumeli ağızları bibliyografyası. Ankara: Kültür Bakanlığı Milli Folklor Araştırma Dairesi Yayınları.
46. Gülensoy, T., Alkaya E. (2011). Türkiye Türkçesi ağızları bibliyografyası. Ankara: Akçağ Yayınları.
47. Gülsevin, G. (2006). Türkiye’deki diyalektoloji yayımlarında yöntem sorunu (şekil bilgisi bölümleri). Türk Dilleri Araştırmaları, 16, 11-24.
48. Günay, T. (1972). Rize ili ağızları [Yayımlanmamış doktora tezi]. Atatürk Üniversitesi.
49. Güneysu, F. (2024). Batı Grubu Anadolu ağızlarında akrabalık terimleri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Gaziantep Üniversitesi.
50. Güven, Ö. (2024). Sivas ağzı ile ilgili çalışmalar üzerine bir değerlendirme. Söylem Filoloji Dergisi, 9 (1), 480-500. https://doi.org/10.29110/soylemdergi.1437381
51. Karahan, L. (1998, Ekim 12-13). Ağız araştırmalarında sorunlar [Tam Metin]. Türkçe’nin Ağızları Çalıştayı, İstanbul, Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi, s. 21-26.
52. Karahan, L. (2014). Anadolu ağızlarının sınıflandırılması. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
53. Karaoğlan, M. (2018). Yalvaç ağzı ve folkloru. İstanbul: Seçil Ofset.
54. Karaörs, M. (1994). Derleme Sözlüğüne katkılar: Kayseri, Isparta, Adana illerimizden derlemeler. Türk Dili, 505, 65-67.
55. Kartallıoğlu, Y. (2008). Bolu ağzı üzerine yapılan çalışmalar. E. Arıkoğlu (Ed.), Prof. Dr. Ahmet Bican Ercilasun armağanı içinde (s. 380-385). Akçağ Yayınları.
56. Katırcıoğlu, N. (1938). Ispartada derlenmiş kelimeler. Halk Bilgisi Haberleri, (79), 160-163.
57. Kendirci, S. M. (2024). Yenişarbademli ağzı (giriş-inceleme-metinler-dizin) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Süleyman Demirel Üniversitesi.
58. Korkmaz, Z. (1956). Güney-Batı Anadolu ağızları. Ankara: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları.
59. Korkmaz, Z. (1963). Nevşehir ve yöresi ağızları. Ankara: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları.
60. Korkmaz, Z. (1964). Bartın ve yöresi ağızları üzerine. Türkoloji Dergisi, 1 (1), 103-141.
61. Korkmaz, Z. (1965). Bartın ve yöresi ağızlarındaki lehçe tabakalaşması. Türkoloji Dergisi, 2 (1), 227-249. https://doi.org/10.1501/Trkol_0000000025
62. Korkmaz, Z. (1971). Anadolu ağızlarının etnik yapı ile ilişkisi sorunu. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 19, 21-32.
63. Korkmaz, Z. (1976). Anadolu ağızları üzerindeki araştırmaların bugünkü durumu ve karşılaştığı sorunlar. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 23-24 (1975-1976), 143-172.
64. Koşumcu, S. (2023). Batı Grubu ağızlarında görünüş işaretleyicileri. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (32), 328-342. https://doi.org/10.29000/rumelide.1252761
65. Kürkçüoğlu, K. E. (1945). Urfa ağzı. İstanbul: Türk Dil Kurumu Yayınları.
66. Mansuroğlu, M. (1960). Edirne ağzında yapı, anlam, deyim ve söz dizimi özellikleri. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 8, 181-187.
67. Olcay, S. (1966). Erzurum ağzı. Ankara: Atatürk Üniversitesi Yayınları.
68. Öçalan, M. (2006). Ağız araştırmalarında bilişim teknolojilerinin kullanılması ve ağız tezleri için yenilik önerileri. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 20 (I), 169-188.
69. Ögel, B. (1946a). Erzurum ağzında nispet cümlesi. Erzurum Halkevi Kültür Dergisi, (10), s. 3-4.
70. Ögel, B. (1946b). Erzurum şivesinde söz yapılışı. Erzurum Halkevi Kültür Dergisi, (11), s. 16-17.
71. Ölmez, M. (2009). Türkiye’deki ağız çalışmaları ve dizin bölümleri. Türk Dilleri Araştırmaları, 19, 223-304.
72. Özkan, N. (1996). Kayseri ve yöresi ağızları üzerine yapılan çalışmalara bir bakış. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7, 265-278.
73. Özmen, M. (2010). Ağızlardan söz derleme çalışmaları ve derlemelerle ilgili sorunlar. Türk dili üzerine makaleler içinde (s. 511-519). Akçağ Yayınları.
74. Pektaş, T. (2017). Gelendost ağzı (giriş-inceleme-metinler-dizin) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Süleyman Demirel Üniversitesi.
75. Pektaş, T., Dinar, T. (2017). Gelendost Ağzı’nın genel özellikleri. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 10 (51), 179-184. http://dx.doi.org/10.17719/jisr.2017.1752
76. Şakirova, K. (2019). Keçiborlu ağzı (giriş-inceleme-metinler-sözlük) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Süleyman Demirel Üniversitesi.
77. Şavklı, A. (2013). Isparta ağzında ayrılma hâli eki ve işlevleri. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1 (17), 119-141.
78. Şavklı, A. (2015). Senirkent ağzı (inceleme-metinler-sözlük) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Süleyman Demirel Üniversitesi.
79. Sertkaya, O. F. (1993). CAFEROĞLU, Ahmet. TDV İslâm ansiklopedisi içinde (C. 7, s. 10-11). Türkiye Diyanet Vakfı.
80. Tezcan, F. (2019). Şarkikaraağaç ağzı (inceleme-metin-sözlük) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Süleyman Demirel Üniversitesi.
81. Türk Dil Kurumu. (t.y.). Ağız. Sozluk.gov.tr Güncel Türkçe Sözlük içinde. 20 Ekim, 2025 tarihinde https://sozluk.gov.tr/?ara=ağız adresinden erişilmiştir
82. Yalkın, A. O. (2013). Atabey ağzı (giriş-inceleme-metinler-sözlük) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Süleyman Demirel Üniversitesi.
83. Yalkın, A. O. (2015, Mart 04-06). Teke Yöresi ve çevresi ağızlarında görülen eskicil biçimler [Tam Metin]. I. Teke Yöresi Sempozyumu, Burdur, Asude Ofset Matbaa Hizmetleri, s. 23-31.
84. Yaylağan, N. (2010). Isparta’nın Eğirdir, Senirkent ve Atabey ilçelerinin ağız özelliklerinin tespiti ve Türkçe eğitimi bakımından önemi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Dokuz Eylül Üniversitesi.
85. Yıldız, O. (2002). Isparta Merkez ağzı inceleme-metinler-sözlük. Isparta: Fakülte Kitabevi.
86. Yıldız, O. (2006, Nisan 9-15). Isparta ağzında ‘yaklaşma’ işlevinde kullanılan bir birleşik fiil çekimi [Tam Metin]. I. Uluslararası Türk Dünyası Kültür Kurultayı, Ankara, Ege Üniversitesi Türk Dünyası Araştırmaları Enstitüsü, s. 2343-2346.
87. Yıldız, O. (2007). Isparta ağzından derleme sözlüğüne katkılar. Turkish Studies Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 2 (2), 790-800. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.107
88. Yıldız, O. (2015, Mart 04-06). Teke Yöresi ve çevresi ağızlarında kullanılan bir zarf-fiil morfemi: {-dI4k sıra} üzerine [Tam Metin]. I. Teke Yöresi Sempozyumu, Burdur, Asude Ofset Matbaa Hizmetleri, s. 229-237.
89. Yıldız, O. (2021). Isparta ili ağızlarında birleşik zarf-fiil ekleri. E. Boz, F. Karademir (Ed.), Prof. Dr. Sadettin Özçelik armağanı içinde (s. 341-354). Gazi Kitabevi.
90. Yıldız, O. (2021). Isparta Merkez ilçe ağızları. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
91. Yıldız, O. (2022, Ekim 20-22). Isparta ili ağızlarında {-(Y)Alık} istek birinci çokluk kişi biçimbirimi ve ağız bölgeleri [Tam Metin]. 14. Uluslararası Dünya Dili Türkçe Sempozyumu, Alanya, Alanya Alaaddin Keykubat Üniversitesi Yayınları, s. 1218-1223.
92. Yıldız, O., Kendirci, S. M. (2023). Yenişarbademli ağzında ünlüler. TÜRKBİTİG Kültür Araştırmaları Dergisi, 3 (2), 86-98.
93. Yılmazmaden Mülhim, K. (2025). Manisa ağızları üzerine hazırlanan çalışmalara dair açıklamalı bir kaynakça denemesi. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (47), 96-121. https://doi.org/10.5281/zenodo.16568784
94. Yumurtacı, A. (2022). Batı Grubu ağızlarında hedef hâli. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (30), 339-351. https://doi.org/10.29000/rumelide.1192525
95. Zülfikar, H. (1968). Bitlis’ten derlenmiş atasözleri, deyimler, alkış, kargış ve bilmeceler. Türkoloji Dergisi, 3 (1), 65-105.