ANTİKOMÜNİST ANLATILARIN ÇEVİRİ YOLUYLA YENİDEN ÇERÇEVELENMESİ: THE GREAT GLOBE ITSELF (1946) VE ASIL BÜYÜK DÜNYA (1947) ÖRNEĞİ

Öz

Çeviri; siyasi ve ideolojik içerikli anlatıların müzakere edildiği, sorgulandığı ve yeniden inşa edildiği stratejik bir alandır. Özellikle ideolojik kutuplaşma durumlarında, çeviri metinler sıklıkla belirli akımları meşrulaştırmanın ya da karşıt görüşleri ötekileştirmenin bir aracı olarak işlev görür. Son otuz kırk yılda yapılan çalışmalarla çevirinin nesnel ya da tarafsız bir edim olmadığı, aksine çevirmen ve yayıncı gibi eyleyicilerin ideolojisinden derinden etkilenen ve kaçınılmaz olarak müdahale ve manipülasyon içeren bir süreç olduğu açıkça ortaya konmuştur. Bu tartışma etrafında şekillenen bu çalışma, Türkiye bağlamında Nebioğlu Yayınevi’ni, Soğuk Savaş’la hegemonik hale gelen antikomünist ideolojiyi desteklemek amacıyla sistematik olarak çeviri eserler üretmede önde gelen bir kurumsal eyleyici olarak tanımlamaktadır. Yayınevinin ideolojik aracılığının işleyişini göstermek amacıyla makale, William C. Bullitt’in The Great Globe Itself (1946) isimli eseri ve Türkçe çevirisi Asıl Büyük Dünya (1947) üzerine karşılaştırmalı bir vaka analizi sunmaktadır. Analizde, Mona Baker’ın anlatı kuramına (2006) ilişkin yeniden çerçeveleme stratejileri ve Gerard Genette’in öne sürdüğü yan metinsel unsurlardan (1997) faydalanılmıştır. Ayrıca kaynak ve erek metinlerin karşılaştırılması yoluyla yayıncı ve çevirmenin kaynak metindeki anlatıları yeniden çerçevelemek adına ne tür müdahalelerde bulunduğu tartışılmıştır. Nihayetinde bu bulgular çevirinin yalnızca dilsel bir aktarım süreci olmadığını, aynı zamanda ideolojik konumlanışın güçlü birer aracı olarak işlev gördüğünü; yayıncıların ve çevirmenlerinse etkin eyleyiciler olarak kaynak metinleri belirli ideolojik filtrelerden geçirerek yeniden yazdığı vurgulamaktadır

Anahtar Kelimeler

• çeviri ve ideoloji
• anlatı kuramı
• yeniden çerçeveleme
• antikomünizm
• çeviri eyleyicisi
• Soğuk Savaş
• Nebioğlu Yayınevi

REFRAMING ANTI-COMMUNIST NARRATIVES THROUGH TRANSLATION: THE CASE OF THE GREAT GLOBE ITSELF (1946) AND ASIL BÜYÜK DÜNYA (1947)

Öz

Translation is considered a strategic site where political and ideological narratives are negotiated, questioned and reconstructed. Particularly in contexts of ideological polarization, translated texts often serve as vehicles for legitimizing specific movements or marginalizing opposing ones. Over the last few decades, it has become clear that translation is not an impartial or objective act; rather it inevitably involves intervention and manipulation, deeply influenced by the ideology of agents such as translators and publishers. Within this framework, the present study identifies Nebioğlu Publishing House as a prominent institutional agent that systematically produced translations to reinforce the anti-communist ideology that became hegemonic during the Cold War. To illustrate the mechanisms of this ideological mediation, the article offers a comparative case study of William C. Bullitt’s The Great Globe Itself (1946) and its Turkish translation Asıl Büyük Dünya (1947). The analysis employs the methodological tools of textual reframing pertaining to Mona Baker’s narrative theory (2006) and Gerard Genette’s paratextual analysis (1997). Moreover, by comparing the source and target texts, the study discusses how the publisher and translator actively intervened to reframe the source narratives. Ultimately, the findings highlight that translations are not merely products of linguistic transfer, but also potent instruments of ideological positioning; both publishers and translators act as active agents who rewrite the source text through specific ideological filters.

Anahtar Kelimeler

• translation and ideology
• narrative theory
• reframing
• anti-communism
• agent of translation
• Nebioğlu Publishing House

Kaynakça

1. Açıkgöz, G. (2021). Eğitim ve gençlik sorunları bakımından Yücel dergisi üzerine bir inceleme [Unpublished master’s thesis]. Yıldız Technical University.
2. Álvarez, R., & Vidal, M. C.-Á. (Eds.). (1996). Translation, power, subversion. Multilingual Matters.
3. Arrabai, A. M. (2019). The Franklin Books Program: Translation and image-building in the Cold War [Doctoral dissertation, Kent State University]. OhioLINK Electronic Theses and Dissertations Center. http://rave.ohiolink.edu/etdc/view?acc_num=kent157305093674886
4. Ataç, N. (2012). Dergilerde (2nd ed.). Yapı Kredi Yayınları.
5. Aydınlı, E. (2021). Türkiye'de Rus düşmanlığının Amerika ekseninde anti-komünizme evrimi ve komünizmle mücadele dernekleri [Unpublished doctoral dissertation]. Bursa Uludağ University.
6. Baker, M. (2005). Narratives in and of translation. SASE Journal of Translation and Interpretation, 1, 4–13.
7. Baker, M. (2006). Translation and conflict: A narrative account. Routledge.
8. Balta, F., & Işıklar Koçak, M. (2023). The pivotal role of translation in the spread of anti-communism in Turkey during the Cold War. In O. Ünsal, N. Pamuk Öztürk, & M. Dolmacı (Eds.), 3rd International Congress of Language and Translation Studies (pp. 120–138). Çizgi Kitabevi. https://www.cizgikitabevi.com/kitap/1793-3-uluslararasi-dil-ve-ceviribilim-kongresi-bildiri-tam-metin-bildiri-kitabi

9. Balta, F., & Işıklar Koçak, M. (2024). Antikomünist bir kurumsal çeviri eyleyicisi: Nebioğlu Yayınevi örneği. In 1. Ulusal Çeviribilim Kurultayı bildiri özetleri kitabı (p. 66). İzmir Ekonomi Üniversitesi.
10. Bandia, P., & Milton, J. (2009). Agents of translation. John Benjamins.
11. Barnhisel, G. (2010). Cold warriors of the book: American book programs in the 1950s. Book History, 13(1), 185–217.
12. Batchelor, K. (2018). Translation and paratexts. Routledge.
13. Bir Amerikan üniversitesinde Türkiye hakkında film gösterildi. (1954, April 17). Milliyet, p. 3.
14. Blum-Kulka, S. (1986). Shifts of cohesion and coherence in translation. In J. House & S. Blum-Kulka (Eds.), Interlingual and intercultural communication: Discourse and cognition in translation and second language acquisition studies (pp. 17–35). Narr.
15. Bo, L. M. (2018). Writing diplomacy: Translation, politics and literary culture in the transpacific Cold War [Doctoral dissertation, Columbia University]. https://doi.org/10.7916/D8QG0903
16. Boase-Beier, J., & Holman, M. (Eds.). (1999). The practices of literary translation: Constraints and creativity. St. Jerome Publishing.
17. Bullitt, W. C. (1946). The great globe itself: A preface to world affairs. Charles Scribner’s Sons.
18. Bullitt, W. C. (1960). Asıl büyük dünya (H. Çakır, Trans.). Nebioğlu Yayınevi. (Original work published 1946)
19. Conant, J. B. (1951). İlmin ilerleyişi ve sağduyu. Nebioğlu. Franklin Book Program Collection (LCCN: 2020450254), Library of Congress, Washington, DC, United States. https://lccn.loc.gov/2020450254
20. Cop, B. (2020). Tek parti CHP’nin ideolojisi. In B. Özkan & T. Gürakar (Eds.), Türkiye’nin Soğuk Savaş düzeni: Ordu, sermaye, ABD, İslamizasyon (pp. 47–71). Tekin Yayınevi.
21. Crewdson, J. M., & Treaster, J. B. (1977, December 26). Worldwide propaganda network built by the C.I.A. The New York Times. https://www.nytimes.com/1977/12/26/archives/worldwide-propaganda-network-built-by-the-cia-a-worldwide-network.html
22. Cull, N. J. (2008). The Cold War and the United States Information Agency: American propaganda and public diplomacy, 1945–1989. Cambridge University Press.
23. Daigle, C. & Kalinovsky, A. M. (2014). Introduction. In A. M. Kalinovsky & C. Daigle (Eds.), The Routledge handbook of the Cold War (pp. xvii–xxiii). Routledge.
24. Danacı, S. (2002). Türkiye'de çok partili hayata geçiş sürecinde sol iki parti: Türkiye Sosyalist Partisi ve Türkiye Sosyalist Emekçi Köylü Partisi [Unpublished master’s thesis]. Ankara University.
25. Defty, A. (2004). Britain, America and anti-communist propaganda 1945-53: The Information Research Department. Routledge.
26. Evans, J., & Fernandez, F. (2018). The Routledge handbook of translation and politics. Routledge.
27. Fayet, J. F. (2014). Reflections on writing the history of anti-communism. Twentieth Century Communism, (6), 8–20.
28. Frankenberg-Garcia, A. (2009). Are translations longer than source texts? A corpus-based study of explicitation. In A. Beeby, P. Rodríguez Inés, & P. Sánchez-Gijón (Eds.), Corpus use and translating: Corpus use for learning to translate and learning corpus use to translate: An introduction (pp. 47–58). John Benjamins. https://doi.org/10.1075/btl.82.05fra
29. Franklin Book Programs. (1954–1961). Turkey: MOE Project, Agreements and Rights [Folder 4, Box 151]. Franklin Book Programs Records (MC057), Public Policy Papers, Department of Special Collections, Princeton University Library, Princeton, NJ.
30. Franklin Book Programs. (1960). Turkey: Miscellaneous [Folder 8, Box 151]. Franklin Book Programs Records (MC057), Public Policy Papers, Department of Special Collections, Princeton University Library, Princeton, NJ.
31. Ganjavi, M. (2020). Franklin Book Programs (1952–1977): Imperialism, state and knowledge production [Unpublished doctoral dissertation]. University of Toronto.
32. Gelir, Y. (2007). Yeni Ufuklar dergisinin sistematik tahlili ve edebiyatımızdaki önemi [Unpublished master’s thesis]. Van Yüzüncü Yıl University.
33. Genette, G. (1997). Paratexts: Thresholds of interpretation (J. E. Lewin, Trans.). Cambridge University Press. (Original work published 1987)
34. Güner, D. (2015). Cumhuriyet dönemi basın yayın yasakları (1923-1960) [Unpublished doctoral dissertation]. Gazi University.
35. Haddadian-Moghaddam, E., & Scott-Smith, G. P. (2020). Translation and the cultural Cold War: An introduction. Translation and Interpreting Studies, 15(3), 325–332. https://doi.org/10.1075/tis.00047.int
36. Hixson, W. L. (1997). Parting the curtain: Propaganda, culture, and the Cold War, 1945–1961. St Martin’s Press.
37. Hobsbawm, E. (1995). The age of extremes: The short twentieth century, 1914–1991. Abacus.
38. Iber, P. (2015). Neither peace nor freedom: The cultural Cold War in Latin America. Harvard University Press.
39. İmre, Z., & Nebioğlu, O. (1981). Atatürk ve batılılaşma. Journal of Istanbul University Law Faculty, 45(1-4), 17–37.
40. İşli, E. M. (2019, January 10). Kirli çıkı: İki kez yanan yayınevi: Nebioğlu. Cumhuriyet Kitap Eki, p. 12.
41. Kaynardağ, A. (1987). Yayın Dünyası: Türkiye’de yayıncılığın gelişmesi ve sorunları. In Cumhuriyet dönemi Türkiye ansiklopedisi (Vol. 10, pp. 2823–2836). İletişim Yayınları.
42. Khalifa, A. W., & Haddadian-Moghaddam, E. (2025). Translation, soft power, and Cold War book diplomacy: Franklin Book Programs’ legacy in words, images, and memory. Perspectives, 33(1), 42–62. https://doi.org/10.1080/0907676X.2024.2432751
43. Klein, C. (2003). Cold War orientalism: Asia in the middlebrow imagination, 1945-1961. University of California Press.
44. Kocabaşoğlu, U., & Berge, M. (1994). Bolşevik İhtilali ve Osmanlılar. Kebikeç Yayınları.
45. Kovala, U. (1996). Translations, paratextual mediation, and ideological closure. Target: International Journal of Translation Studies, 8(1), 119–147. https://doi.org/10.1075/target.8.1.07kov
46. Laugesen, A. (2017). Taking books to the world: American publishers and the Cold War. University of Massachusetts Press.
47. Lefevere, A. (1992). Translation, rewriting, and the manipulation of literary fame. Routledge.
48. Macar milletine yardım için sadece üç günümüz kaldı. (1956, November 21). Milliyet, p. 1.
49. Marx, K., & Engels, F. (1848). Manifest der Kommunistischen Partei. Bildungs-Gesellschaft für Arbeiter.
50. Marx, K., & Engels, F. (2002). The communist manifesto (S. Moore, Trans.). Penguin Books. (Original work published 1848)
51. Marx, K., & Engels, F. (2008). Komünist manifesto ve hakkında yazılar (N. Satlıgan et al., Trans.). Yordam Kitap. (Original work published 1848)
52. Mason, I. (2010). Discourse, ideology and translation. In M. Baker (Ed.), Critical readings in translation studies (pp. 85–95). Routledge.
53. McMahon, R. (2003). The Cold War: A very short introduction. Oxford University Press.
54. Meşe, E. (2013). Türk siyasal yaşamında komünizmle mücadele dernekleri [Unpublished master’s thesis]. Selçuk University.
55. Miliband, R., & Liebman, M. (1984). Reflections on anti-communism. In R. Miliband, J. Saville, & M. Liebman (Eds.), Socialist register 1984: The uses of anti-communism (pp. 1–22). Merlin Press.
56. Mumcu, U. (1993). 40’ların cadı kazanı (8th ed.). Tekin Yayınları.
57. Nebioğlu, O. (1962). Türkiye’de kim kimdir ansiklopedisi. Nebioğlu Yayınevi.
58. Nida, E. A., & Taber, C. R. (1969). The theory and practice of translation. E. J. Brill.
59. Nord, C. (2003). Function and loyalty in Bible translation. In M. Calzada Pérez (Ed.), Apropos of ideology: Translation studies on ideology-ideologies in translation studies (pp. 89–112). St. Jerome Publishing.
60. Oktay, A. (1993). Türkiye’de popüler kültür. Yapı Kredi Yayınları.
61. Oran, B. (2009). Türk dış politikası: Kurtuluş Savaşı’ndan bugüne olgular, belgeler, yorumlar (Vol. 1). İletişim Yayınları.
62. Örnek, C. (2010). 1950’li yıllarda ABD ile buluşma: antikomünizm, modernleşmecilik ve maneviyatçılık [Unpublished doctoral dissertation]. Marmara University.
63. Örnek, C. (2013). ‘The populist effect’: Promotion and reception of American literature in Turkey in the 1950s. In C. Örnek & Ç. Üngör (Eds.), Turkey in the Cold War: Ideology and culture (pp. 130–157). Palgrave Macmillan.
64. Örnek, C. (2015). Türkiye’nin Soğuk Savaş düşünce hayatı: Antikomünizm ve Amerikan etkisi. Can Yayınları.
65. Planın dili. (1962, July 30). Akis, (422), 31.
66. Robbins, L. (2007). Publishing American values: The Franklin Book Programs as Cold War cultural diplomacy. Library Trends, 55, https://doi.org/10.1353/lib.2007.0022
67. Saunders, F. S. (2000). Who paid the piper? The CIA and the cultural Cold War. The New Press.
68. Somers, M. R., & Gibson, G. D. (1994). Reclaiming the epistemological ‘other’: Narrative and the social constitution of identity. In C. Calhoun (Ed.), Social theory and the politics of identity (pp. 37–99). Blackwell.
69. Şahin, A. (2017). George Orwell’in Hayvan Çiftliği isimli romanının iki Türkçe çevirisinin karşılaştırılması. The Journal of Academic Social Science Studies, 56, 213–226.
70. Şimşek, A. (2018). Türkiye’de antikomünist faaliyetler: propaganda araçları, teşekküller ve portreler (1945-1971) [Unpublished doctoral dissertation]. Ankara University.
71. Şimşek, A. (2021). “Komünistin eşkâli”: Türkiye’de antikomünizm (1945-1971). İletişim Yayınları.
72. Tahir Gürçağlar, Ş. (2002). What texts don’t tell: The use of paratexts in translation research. In T. Hermans (Ed.), Crosscultural transgressions: Research models in translation studies II: Historical and ideological issues (pp. 44–60). St. Jerome Publishing.
73. Thornburg, M. W. (1949). Turkey: An economic appraisal. The Twentieth Century Fund.
74. Thornburg, M. W. (1950). Türkiye nasıl yükselir (S. Yazıcıoğlu, Trans.). Nebioğlu Yayınevi.
75. Tymoczko, M. (2003). Ideology and the position of the translator: In what sense is a translator “in between”? In M. Calzada Pérez (Ed.), Apropos of ideology: Translation studies on ideology-ideologies in translation studies (pp. 181–201). St. Jerome Publishing.
76. Tymoczko, M., & Gentzler, E. (2002). Translation and power. University of Massachusetts Press.
77. Uslu, A. (2015). Çok partili hayata dönüş dönemi (1945-1950): ‘Hür Dünya’nın saflarında. In G. Atılgan et al. (Eds.), Osmanlı’dan günümüze Türkiye’de siyasal hayat (pp. 341–386). Yordam Kitap.
78. Yaşlı, F. (2024). Antikomünist şebeke: Örgütler, kişiler, yayınlar (1946-1980). Yordam Kitap.
79. Yayıncı ile okuyucu arasındaki bağ kopuk. (1972, July 6). Cumhuriyet, p. 6.
80. Yeşil, A. (1998). Türkiye’de çok partili hayata geçiş. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
81. Yılmaz, A. (2021). The depiction of the American image in post-war Turkey: Americanization and anti-Americanization in Turkish periodicals (1946-1950) [Unpublished master’s thesis]. Middle East Technical University.