TÜRKİYE’DE SOSYOLOJİNİN ÖZ ELEŞTİRİSİ: TÜRK SOSYOLOJİSİNİN YAPISAL SORUNLARI VE SINIRLARI

Öz

Yüz yılı aşkın bir geçmişe sahip Türk sosyolojisi, kurumsal kimlik oluşturma yolunda çeşitli zorluklar ve engellerle karşılaşmıştır. Bu çalışma, Türkiye’de sosyoloji disiplininin kuruluşundan günümüze uzanan yapısal, epistemolojik, metodolojik ve kurumsal sorunlarını bütüncül bir öz eleştiri çerçevesinde incelemeyi amaçlamaktadır. Türk sosyolojisinin yapısal sorunlarını kapsamlı ve ilişkisel bir perspektifle ele alan özgün çalışmaların literatürde görece sınırlı kalması, bu araştırmanın temel önemini ve özgün katkısını oluşturmaktadır. Çalışma, münferit sorunlara odaklanmak yerine bu sorunların birbirleriyle olan bağlantılarını sistematik biçimde ortaya koymayı hedeflemektedir. Araştırmada yöntem olarak kapsamlı bir literatür taraması benimsenmiştir. Türk sosyolojisinin yapısal sorunları, bizzat Türk sosyologlarının kaleme aldığı eleştirel değerlendirmeler ve öz eleştiri metinleri temel alınarak tematik bir düzlemde analiz edilmiştir. Bu yaklaşım, disiplinin “sosyolojinin sosyolojisini” kendi içinden yapma gayreti olarak tanımlanabilir. Çalışma, Batı merkezcilik ve aktarmacılık, kuramsal üretim kısırlığı ve metodolojik kargaşa, bölmelenmişlik ile akademi içi iletişimsizlik, siyasi baskılar ve ideolojik bağımlılık ile kurumsal-eğitsel-mesleki istihdam krizleri olmak üzere beş temel başlık ekseninde Türk sosyolojisinin sorunlarını tartışmaktadır. Yapılan inceleme, bu sorunların birbirini besleyen ve pekiştiren yapısal bir örüntü oluşturduğunu göstermektedir. Türkiye’de sosyolojinin kuruluş sürecindeki siyasi misyon yüklü kimliği, sonraki dönemlerde yaşanan aktarmacılık, bölmelenmişlik, hafızasızlık ve kurumsal krizlerin zeminini hazırlamıştır. Çalışmanın sonucunda, bu sorunların kalıcı olmadığı ve Türk sosyolojisinin kendi sınırlılıklarını sorunsallaştırabilecek entelektüel kapasiteye sahip olduğu vurgulanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Türk sosyolojisi
• siyaset
• Batı merkezcilik
• sosyoloji eğitimi
• akademik bölmelenmişlik

SELF-CRITIQUE OF SOCIOLOGY IN TURKEY: THE STRUCTURAL PROBLEMS AND LIMITATIONS OF TURKISH SOCIOLOGY

Öz

Turkish sociology, with a history spanning over a century, has faced various difficulties and obstacles in its path to establishing an institutional identity. This study aims to examine the structural, epistemological, methodological, and institutional issues of the sociology discipline in Turkey from its inception to the present within a comprehensive self-critical framework. The limited presence of original studies that address the structural problems of Turkish sociology from a comprehensive and relational perspective constitutes the primary significance and unique contribution of this research. Instead of focusing on isolated issues, the work aims to systematically reveal the interconnections among these problems. A comprehensive literature review was adopted as the method for this research. The structural problems of Turkish sociology were analyzed thematically, based on critical evaluations and self-criticism texts written by Turkish sociologists. This approach can be described as an effort to do “the sociology of sociology” from within the discipline. The study discusses the problems of Turkish sociology along five main axes: Western centrism and transferism, theoretical production stagnation and methodological chaos, segmentation and lack of communication within academia, political pressures, and ideological dependence, as well as institutional, educational, and professional employment crises. The analysis shows that these problems form a mutually reinforcing and sustaining structural pattern. The political mission-laden identity during the establishment of sociology in Turkey laid the groundwork for subsequent issues, including transferism, segmentation, amnesia, and institutional crises. As a result of the study, it is emphasized that these problems are not permanent and that Turkish sociology possesses the intellectual capacity to problematize its own limitations.

Anahtar Kelimeler

• Turkish sociology
• politics
• Western centrism
• sociology education
• academic segmentation

Kaynakça

1. Adaş, E. B. (2019). Türkiye’de sosyoloji bölümleri arasında istihdam örüntüleri: Sosyal ağ analizi üzerinden bir değerlendirme. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(2), 211–224. https://doi.org/10.18037/ausbd.566790
2. Akpolat, Y. (2008). Türkiye’de sosyoloji: İhtiyaçlar ve cevaplar. Bilim ve Ütopya, 14(168), 1–8.
3. Akpolat, Y. (2014). Türk sosyolojisinde kuramsal tartışmalar ve dergicilik. Doğu Kitabevi.
4. Akpolat, Y. (2016). Türk sosyolojisi üzerine kısa bir bakış. Sosyoloji Konferansları, 53, 3–27. https://doi.org/10.18368/IU/sk.92772
5. Akpolat, Y. (2024). Ziya Gökalp ve Türk sosyolojisinin II. Meşrutiyet dönemi kökenlerine dair. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 26(Özel Sayı), 51–62. https://doi.org/10.32709/akusosbil.1578696
6. Akşit, B. (1986). Türkiye’de sosyoloji araştırmaları: Bölmelenmişlikten farklılaşma ve çeşitlenmeye. S. Atauz (Ed.), Türkiye’de sosyal bilimlerin gelişmesi içinde (ss. 195–232). Türk Sosyal Bilimler Derneği Yayınları.
7. Aktay, Y. (2002). Türk sosyolojisinin özdüşünümselliğine katkı. Tezkire, 25, 62–76.
8. Alatas, S. F. (2016). Sosyal bilimlerde alternatif söylemler: Avrupamerkezciliğe cevaplar (A. Bölükbaşı, Çev.). Matbu Kitap.

9. Arlı, A. (2008). Türkiye’de sosyolojinin eleştirel kapasitesi: Şerif Mardin üzerine. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 6(11), 633–652. https://izlik.org/JA93AX76AE
10. Aslan, G. (2025). Örgün ve açık öğretim sosyoloji lisans programları bulunan üniversitelerin müfredatlarının karşılaştırılması. Journal of University Research, 8(2), 306–315. https://doi.org/10.32329/uad.1638477
11. Ayan, D. (2015). Üniversite dışı sosyoloji üzerine bir deneme. Sosyoloji Konferansları, 52, 443–460. https://doi.org/10.18368/IU/sk.76779
12. Azman, A., & Yetim, N. (2010). 1933 üniversite reformundan sonra Ankara’da sosyoloji bölümlerinin kurumlaşması. E. Eğribel & U. Özcan (Ed.), Türk sosyologları ve eserleri II içinde (ss. 242–257). Kitabevi.
13. Bahadır, Z. (2015). Anadolu’da sosyoloji eğitimi: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi örneği. Sosyoloji Konferansları, 52, 157–173. https://doi.org/10.18368/IU/sk.72394
14. Bayhan, V. (2010). Türkiye’de sosyologların kimliği ve tanımlanma sorunsalı. E. Eğribel & U. Özcan (Ed.), Türk sosyologları ve eserleri II içinde (ss. 413–427). Kitabevi.
15. Bayhan, V. (2015). Eğitim sosyolojisinin uygulama alanında yeni bir model: Okul sosyoloğu ve görevleri. İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Dergisi, 3(30), 255–274. https://doi.org/10.16917/sd.18117
16. Bhambra, G. K. (2015). Moderniteyi yeniden düşünmek: Post-kolonyalizm ve sosyolojik tahayyül (Ö. İlyas, Çev.). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
17. Bulut, Y. (2011). Türkiye’de sosyoloji eğitimi. Sosyoloji Dergisi, 23, 1–18. https://izlik.org/JA62MC86SC
18. Bulut, Y. (2014). Türkiye’de sosyolojinin 100 yılı. Sosyoloji Dergisi, 3(28), 2–21. https://doi.org/10.16917/sd.05595
19. Bulut, Y., & Arlı, A. (2008). Türkiye’de sosyolojiyle 100 yıl: Mirası ve bugünü. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 6(11), 13–32. https://izlik.org/JA84KE46GB
20. Çakı, F. (2003). Sosyolojinin yerlileştirilmesi: Dünya’dan ve Türkiye’den alternatif yaklaşımlar. Tezkire: Düşünce, Siyaset, Sosyal Bilim Dergisi, 35, 90–114.
21. Çapcıoğlu, İ., & Çınar, R. (2023). Cumhuriyet’in 100. yılında Türkiye’de sosyolojinin dünü ve bugünü. Demokrasi Platformu, 12(39), 302–326.
22. Çelebi, N. (2001). Sosyoloji ve metodoloji yazıları. Anı Yayınları.
23. Çelebi, N. (2008). Türkiye’deki sosyoloji dernekleri: Süreksizliklerin ardındaki süreklilik. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 6(11), 677–690. https://izlik.org/JA68DG56AS
24. Çelebi, N. (2009). Sosyolojinin Türkiye’deki kurumsallaşması. E. Eğribel & U. Özcan (Ed.), Türkiye’de toplum bilimlerinin gelişimi I: Kıta Avrupası etkisi içinde (ss. 131–138). Kitabevi Yayınları.
25. Çelebi, N. (2010). Türkiye’de sosyoloji. E. Eğribel & U. Özcan (Ed.), Türk sosyologları ve eserleri II içinde (ss. 52–94). Kitabevi.
26. Çelebi, N. (2015). Sosyoloji tarihimize kısa bir bakış. Sosyoloji Konferansları, 52, 13–28. https://doi.org/10.18368/IU/sk.62303
27. Çımrın, F. K. (2022). Sosyolojinin sosyolojisini yapmak (!): Türkiye’deki sosyoloji dernekleri üzerine bir araştırma. İnsan ve Toplum, 12(1), 87–112. https://izlik.org/JA83KK57NF
28. Danış, M. S. (2025). Türkiye’de sosyolojinin dönüşümü: Gündemler, temalar ve paradigmalar. Tezkire Yayınları.
29. Dikici, E. (2021). Sosyolojinin ne’liği ve kim’liği üzerine bir değerlendirme. Mavi Atlas, 9(2), 191–201. https://doi.org/10.18795/gumusmaviatlas.1006438
30. Eğribel, E. (2009a). Sosyolojide yöntem tartışmaları ve aktarmacılık üzerine: Antropolojinin ve kültürel çalışmaların öne çıkması veya toplum bilimlerinin oryantalistleşmesi. E. Eğribel & U. Özcan (Ed.), Türkiye’de toplum bilimlerinin gelişimi II içinde (ss. 183–200). Kitabevi Yayınları.
31. Eğribel, E. (2009b). Günümüz bilim tartışmaları ve Türkiye’de toplum bilimlerinin yeniden örgütlenmesi üzerine. E. Eğribel & U. Özcan (Ed.), Türkiye’de toplum bilimlerinin gelişimi II içinde (ss. 147–160). Kitabevi Yayınları.
32. Eğribel, E., & Özcan, U. (2010). Türkiye’de sosyoloji ve Türk toplum düşüncesi birikiminin bütünlüğünü sağlamanın gereği. E. Eğribel & U. Özcan (Ed.), Türk sosyologları ve eserleri I içinde (ss. 3–13). Kitabevi.
33. Ergun, D. (1985). Türkiye’de Cumhuriyet döneminde sosyoloji ve gelişmesi. Cumhuriyet dönemi Türkiye ansiklopedisi içinde (C. 8, ss. 2160–2163). İletişim Yayınları.
34. Esgin, A. (2015). Sosyal bilimci mi, yoksa doksalog teknisyenler miyiz? Türkiye’deki bazı sosyoloji pratikleri üzerine eleştiriler. Sosyoloji Konferansları, 52, 191–220. https://doi.org/10.18368/IU/sk.47662
35. Gurbetoğlu, A. (2021). Türkiye’de sosyoloji öğretiminin tarihsel gelişimi. Toplum Bilimleri Dergisi, 30, 273–302. https://doi.org/10.29228/tbd.2007.50763
36. İçli, G. (2001). Türkiye’de toplumbilim araştırmalarının gelişimi. Felsefe Dünyası, 1(33), 29–38. https://izlik.org/JA77UY49WM
37. İlyasoğlu, A. (1998). Türkiye’de sosyolojinin tarihini yazmak: Bir sorunlaştırma ve yaklaşım önerisi. Sosyal bilimleri yeniden düşünmek içinde (ss. 81–97). Metis Yayınları.
38. Kaçmazoğlu, H. B. (2009). Türkiye’de sosyal bilimlerin biçimlenmesinde derneklerin rolü: Türk Sosyal Bilimler Derneği ve Sosyoloji Derneği. E. Eğribel & U. Özcan (Ed.), Türkiye’de toplum bilimlerinin gelişimi I: Kıta Avrupası etkisi içinde (ss. 237–248). Kitabevi Yayınları.
39. Kaçmazoğlu, H. B. (2010). Türkiye’de sosyoloji eğitim ve öğretiminin genişlemesi üzerine. E. Eğribel & U. Özcan (Ed.), Türk sosyologları ve eserleri I içinde (ss. 204–214). Kitabevi.
40. Kaçmazoğlu, H. B. (2015). Türkiye’de sosyolojinin 100 yıllık birikimi üzerine bazı tespitler. Sosyoloji Konferansları, 52, 29–55. https://doi.org/10.18368/IU/sk.62830
41. Karakaş, M. (2002). İktidar ilişkileri açısından bilim ve sosyoloji. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 4(1), 163–178.
42. Karakaş, M. (2016). Türkiye’de sosyolojinin doğuşu ve sosyoloji-batılılaşma ilişkisi. Ö. Buçukçu (Ed.), Hikâye şu: Türk düşüncesinin kaderi içinde (ss. 91–154). Tezkire Yayınları.
43. Karakaş, M. (2020). Türkiye’de sosyoloji geleneğinin ana konuları, gelenekleri, etkileşimleri ve yönelimleri. E. Çav & E. S. Genç (Ed.), Türkiye’de sosyolojinin yüz yıllık birikimi içinde (ss. 266–311). Ketebe Yayınları.
44. Kasapoğlu, A. (1991a). Yükseköğretimde sosyoloji eğitiminin sorunları. Ankara Üniversitesi Basımevi.
45. Kasapoğlu, A. (1991b). Türk üniversitelerinde sosyoloji eğitiminin bazı sorunları. İ. Coşkun (Ed.), 75. yılında Türkiye’de sosyoloji içinde (ss. 201–218). Bağlam Yayıncılık.
46. Kasapoğlu, A. (2015). Eğitime başlanmasının 100. yılında Türkiye’de sosyolojinin sorunlarının fenomenolojik incelenmesi. Sosyoloji Konferansları, 52, 131–156. https://doi.org/10.18368/IU/sk.14821
47. Kasapoğlu, A., Kavas, B., Kılıç, E., Çınar, S., Mandır, S., & Kılıkbiçen, M. (2014). Türkiye’de sosyoloji eğitiminin sorunları (Proje No. 12Ö5358001). Ankara Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projesi Sonuç Raporu. https://dspace.ankara.edu.tr/items/faf2842b-a3a4-473e-bab1-c877c599711b
48. Kayalı, K. (2016). Türk düşünce dünyasında yol izleri. İletişim Yayınları.
49. Kızılçelik, S. (2008). Baykan Sezer’in sosyoloji anlayışı. Anı Yayıncılık.
50. Kızılçelik, S. (2009). Batı sosyolojisine aşırı bağımlı bir sosyoloji örneği: Ziya Gökalp, Prens Sabahattin, Sabri F. Ülgener, Mübeccel B. Kıray, Şerif Mardin, Emre Kongar ve Nilüfer Göle’nin sosyoloji anlayışları üzerine eleştirel bir değerlendirme. E. Eğribel & U. Özcan (Ed.), Türkiye’de toplum bilimlerinin gelişimi I: Kıta Avrupası etkisi içinde (ss. 171–237). Kitabevi Yayınları.
51. Köktürk, G. V. (2010). Türk sosyolojisinin metodolojik tarihi: 1980 sonrası dönemin değerlendirmesi. E. Eğribel & U. Özcan (Ed.), Türk sosyologları ve eserleri I içinde (ss. 359–412). Kitabevi.
52. Köktürk, G. V. (2015). Türk sosyolojisinde metodolojik yönelimler. Sosyoloji Konferansları, 52, 177–189. https://doi.org/10.18368/IU/sk.30396
53. Mardin, Ş. (2016). Jön Türklerin siyasi fikirleri 1895–1908. İletişim Yayınları.
54. Orçan, M. (2014). 21. yüzyılda Türkiye’de sosyolojinin geleceği. Sosyoloji Divanı, 4, 53–64.
55. Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi. (2025). 2025 Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) yükseköğretim programları ve kontenjanları kılavuzu. https://www.osym.gov.tr/TR,33377/2025-yuksekogretim-kurumlari-sinavi-yks-yuksekogretim-programlari-ve-kontenjanlari-kilavuzu.html (Erişim tarihi: 15 Mart 2026)
56. Öncü, A. (1998). Sosyal bilimlerde yeni meşruiyet zemini arayışları. Sosyal bilimleri yeniden düşünmek içinde (ss. 48–53). Metis Yayınları.
57. Özcan, U. (2010a). Türkiye’de sosyoloji: Başlıca akımlar, dönemler ve figürler. E. Eğribel & U. Özcan (Ed.), Türk sosyologları ve eserleri II içinde (ss. 95–216). Kitabevi.
58. Özcan, U. (2010b). 1980 sonrasında Türk sosyolojisinde değişen tema ve yaklaşımlar üzerine bazı gözlemler. E. Eğribel & U. Özcan (Ed.), Türk sosyologları ve eserleri I içinde (ss. 136–144). Kitabevi.
59. Sezer, B. (1991a). Türk sosyolojisinin önündeki sorunlar. İ. Coşkun (Ed.), 75. yılında Türkiye’de sosyoloji içinde (ss. 7–12). Bağlam Yayıncılık.
60. Sezer, B. (1991b). Batı sosyolojisinin Doğu toplumlarına yaklaşımı. İ. Coşkun (Ed.), 75. yılında Türkiye’de sosyoloji içinde (ss. 39–47). Bağlam Yayıncılık.
61. Sezer, B. (2010). Türk sosyologları ve eserleri I. E. Eğribel & U. Özcan (Ed.), Türk sosyologları ve eserleri I içinde (ss. 217–291). Kitabevi.
62. Sezer, B. (2015). Sosyolojinin ana başlıkları. Doğu Kitabevi.
63. Sezer, B. (2017). Türk sosyolojisinin ana sorunları. Doğu Kitabevi.
64. Subaşı, N. (2015). Türkiye’de din, dinî toplumsallıklar ve din sosyolojisi. Sosyoloji Konferansları, 52, 341–418. https://doi.org/10.18368/IU/sk.92473
65. Sucu, İ. (2016). Türk sosyolojisinin kimliği: Kuruluş döneminde Türk sosyolojisinin karakteristik özellikleri. FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, 8, 259–280. https://doi.org/10.16947/fsmia.281705
66. Şan, M. K., & Şenkaloğlu, S. (2019). Batı sosyolojisi karşısında Türkiye’de yerli sosyoloji arayışı. Sosyal ve Kültürel Araştırmalar Dergisi, 5(9), 35–59. https://doi.org/10.25306/skad.539789
67. Tuna, K. (2010). Türk sosyolojisi üzerine. Ç. Kovanlıkaya & E. Çav (Ed.), Türk sosyolojisinde üç bilim insanı: Cahit Tanyol, Mübeccel B. Kıray, Şerif Mardin içinde (ss. 177–181). Bağlam Yayıncılık.
68. Tuna, K. (2015a). Batılı bilginin eleştirisi üzerine. İz Yayıncılık.
69. Tuna, K. (2015b). Sosyolojinin Türkiye’ye gelişinin 100. yılı üzerine. Sosyoloji Konferansları, 52, 3–12. https://doi.org/10.18368/IU/sk.56599
70. Turğut, F. (2022). Türkiye’de sosyolojinin inşası. DBY Yayınları.
71. Turğut, F. (2023). Türkiye’de sosyolojinin inşasında siyasetin belirleyiciliği: Kuruluş dönemi üzerine bir değerlendirme. İçtimaiyat Sosyal Bilimler Dergisi, 7(1), 255–277. https://doi.org/10.33709/ictimaiyat.1101068
72. Uluocak, Ş. (2016). Tözcülük-ilişkisellik dikotomisi açısından ilişkisel sosyolojik modellerin Türkiye’de sosyoloji pratiği ve düşünümselliği açısından olası açılımları. Sosyoloji Konferansları, 53, 101–153. https://doi.org/10.18368/IU/sk.65493
73. Ünal, M. F. (2024). Ziya Gökalp’in düşüncelerinin felsefi pozisyonu üzerine bir inceleme. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 26(Özel Sayı), 260–270. https://doi.org/10.32709/akusosbil.1568422
74. Ünsaldı, L., & Geçgin, E. (2013). Sosyoloji tarihi: Dünya’da ve Türkiye’de. Heretik Yayıncılık