SOĞUK SAVAŞ TÜRKİYE’SİNDE KÜLTÜRLERARASI PLANLAMA: ÇEVİRİ VE KÜLTÜREL DİPLOMASİNİN POLİTİKASI

Öz

Bu makale, Marshall Planı ile Franklin Kitap Programı’nı Soğuk Savaş dönemi kültürel diplomasisinin temel araçları olarak ele almakta ve özellikle Türkiye’deki uygulamalarına odaklanmaktadır. “Kültürel planlama” kavramından hareketle, kültürlerarası güç ilişkilerinin şekillendirdiği müdahaleleri daha iyi açıklayabilmek amacıyla “kültür-içi” (intracultural) ve “kültürötesi” (transcultural) planlama arasında analitik bir ayrım önermektedir. Görsel-işitsel medya ile basılı metinleri birbirinden bağımsız alanlar olarak değerlendirmek yerine, bu çalışma onları daha geniş bir kültürel stratejinin ardışık aşamaları olarak kavramsallaştırmaktadır. Araştırma, Marshall Planı filmlerinin dağıtımına ilişkin arşiv verileri ile Franklin Kitap Programı kapsamında çevrilen eserlerden oluşan bir veri setini bir araya getirmektedir. Bulgular, yapılandırılmış bir müdahale dizisine işaret etmektedir. İlk aşamada Marshall Planı filmleri, özellikle tarımsal kalkınma ve teknolojik ilerleme bağlamında modernleşmenin görsel çerçevesini kurarak ekonomik gelişme ve toplumsal değişim algılarını şekillendirmiştir. Bunu izleyen aşamada Franklin Kitap Programı, odağı bilgi üretimi ve eğitime kaydırmıştır. Çevrilen eserlerin eğitim, çocuk gelişimi ve psikoloji alanlarında yoğunlaşması, pedagojik pratikler ve toplumsallaşma süreçlerine yönelik hedefli bir müdahaleye işaret etmektedir. Bu bağlamda çeviri, yalnızca metin aktarımının bir aracı değil, aynı zamanda epistemik bir müdahale alanı olarak işlev görmektedir. “Modern” bir müttefik devlet olarak Türkiye, geniş çaplı bir kültürel dönüşümden ziyade Batı merkezli modernleşme eğilimlerini pekiştirmeyi amaçlayan seçici müdahalelere maruz kalmıştır. Bu süreçler, özellikle devlet bağlantılı yayıncılık yapıları aracılığıyla yerel kurumlar üzerinden yürütülmüş ve dışsal stratejiler ile içsel kültürel mekanizmalar arasındaki etkileşimi ortaya koymuştur.

Anahtar Kelimeler

• Soğuk Savaş
• çeviri
• Marshall Planı
• Franklin Kitap Programı
• kültür planlaması

TRANSCULTURAL PLANNING IN COLD WAR TÜRKİYE: TRANSLATION AND THE POLITICS OF CULTURAL DIPLOMACY

Öz

This article examines the Marshall Plan and the Franklin Book Program as key instruments of Cold War cultural diplomacy, with a particular focus on their implementation and impact in Türkiye. Drawing on the concept of “cultural planning,” it proposes an analytical distinction between intracultural and transcultural planning to better account for cross-cultural interventions shaped by asymmetrical power relations. Rather than treating audiovisual media and printed texts as separate domains, the study conceptualizes them as successive phases of a broader cultural strategy. The analysis combines documentary sources on the distribution of Marshall Plan films with a dataset of books translated under the Franklin Book Program. The findings reveal a structured sequence of intervention. In the initial phase, Marshall Plan films contributed to the visual framing of modernization, particularly in relation to agricultural development and technological progress, shaping perceptions of economic progress and social change. This phase was followed by the Franklin Book Program, which shifted the focus toward knowledge production and education. Translated works were concentrated in education, child development, and psychology, indicating a targeted intervention in pedagogical practices and processes of socialization. In this context, translation functioned as a site of epistemic intervention rather than merely a tool of textual transfer. As a “modern” allied state, Türkiye was subject to selective interventions aimed at reinforcing existing orientations toward Western models of modernization. These initiatives were mediated through local institutions, particularly state-affiliated publishing structures, highlighting the interaction between external strategies and internal cultural mechanisms.

Anahtar Kelimeler

• Cold War
• translation
• Marshall Plan
• Franklin Book Program
• culture planning

Kaynakça

1. Akın, A. (2021). Marshall Plan films and documentaries: A meditation on origin of communication for development in Turkey. Ankara Üniversitesi İlef Dergisi, 2021 Özel Sayı, 9–32. https://doi.org/10.24955/ilef.1037941
2. Arrabai, A. (2019). The Franklin books program: Translation and image-building in the Cold War. Doctoral dissertation, Kent State University. https://tinyurl.com/ArrabaiPhDThesis
3. Aytaç, D. (2008). Marshall planı filmleri: Türkiye örneği (1948–1953). Master thesis, Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
4. de Oliveira, L. (2022). Franklin Book Programs: The Cold War and US cultural imperialism. Transatlantic Cultures. https://doi.org/10.35008/tracs-0081
5. Doherty, T. (2005). A symposium on the Marshall Plan films in New York City. Historical Journal of Film, Radio and Television, 25(1), 151–154. https://doi.org/10.1080/01439680500065634
6. Erdoğan, N., & Kaya, D. (2002). Institutional intervention in the distribution and exhibition of Hollywood films in Türkiye. Historical Journal of Film, Radio and Television, 22(1), 47–59. https://doi.org/10.1080/01439680220120282
7. Eroğul, C. (2019). Demokrat Parti: Tarihi ve ideolojisi. Yordam Kitap.
8. Even-Zohar, I. (2010). Papers in culture research. Tel Aviv University. https://www.tau.ac.il/~itamarez/

9. Fritsche, M. (2020). The American Marshall Plan film campaign and the Europeans: A captivated audience? Bloomsbury Academic.
10. Guback, T. (1969). The international film industry: Western Europe and America since 1945. Indiana UP.
11. Gürata, A. (2002). Imitation of life: Cross-cultural reception and remakes in Turkish cinema. PhD dissertation, University of London.
12. Hemsing, A. (1994). The Marshall Plan’s European film unit, 1948–1955: A memoir and filmography. Historical Journal of Film, Radio and Television, 14(3), 277–306. https://doi.org/10.1080/01439689400260201
13. Khalifa, A. W., & Haddadian-Moghaddam, E. (2025). Translation, soft power, and Cold War book diplomacy: Franklin Book Programs’ legacy in words, images, and memory. Perspectives, 33(1), 42–62. https://doi.org/10.1080/0907676X.2024.2432751
14. Lerner, D. (1958). The passing of traditional society. Free Press.
15. Library of Congress. (n.d.). Franklin Book Program collection at the Library of Congress. https://guides.loc.gov/franklin-book-program-collection
16. Library of Congress. (n.d.). Franklin Book Program collection at the Library of Congress. https://www.loc.gov/static/research-centers/asian/documents/libguides/fbp/fbp-turkish.pdf
17. Mehring, F. (2024). Re-animating Europe: The transnational visual grammar of “Zeichentrick” in Marshall Plan propaganda. Journal of Transnational American Studies, 15(1), 97–127. https://doi.org/10.5070/T815158795
18. Nye, J. S. (1990). Soft power. Foreign Policy, (80), 153–171. https://doi.org/10.2307/1148580
19. Örnek, C. (2010). 1950’li yıllarda ABD ile buluşma: Anti-komünizm, modernleşmecilik, maneviyatçılık. Doctoral dissertation, Marmara University, Faculty of Economics and Administrative Sciences.
20. Özdemir, M. (2025). Marshall Planı’nın medyadaki temsili: Görsel propaganda ve algı yönetimi. Master thesis, İstanbul Nişantaşı Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Anabilim Dalı.
21. Özmen, C. (2016). The periodical as a site of translational inquiry into Hollywood-driven vernacular modernism: The Turkish film magazine Yıldız (1938–1954). Doctoral dissertation, Boğaziçi University.
22. Princeton University Library. (n.d.). Franklin Book Programs records. https://findingaids.princeton.edu/catalog/MC057
23. Rotha, P. (2000). Belgesel sinema (İ. Şener, Çev.). İzdüşüm Yayınları. (Original work published 1936)
24. Schröder, H. J. (2000). Marshall Plan propaganda in Austria and Western Germany. In G. Bischof & D. Stiefel (Eds.), The Marshall Plan in Austria (pp. 212–246). Routledge.
25. Schulberg, S., & Toprak, Z. (2008). Marshall Planı filmleri. Mithat Alam Film Merkezi Söyleşi, Panel ve Sunum Yıllığı 2008, 545–566. Boğaziçi Üniversitesi Mithat Alam Film Merkezi.
26. Smith, D. J. (1966). American books in the Middle East. U.S. Government Printing Office.
27. Teng, T. (2026). Knowledge flow and knowledge production: A study on the translation practices of the Franklin Book Program in the Middle East. Journal of Asian and African Studies, 61(3), 2555–2565. https://doi.org/10.1177/00219096251346759
28. Toury, G. (2002). Translations as a means of planning and the planning of translation: A theoretical framework and exemplary case. In S. Paker (Ed.), Translations: (Re)shaping of literature and culture (pp. 148–166). Boğaziçi University Press.