THE BELL TOWER AS A PALIMPSEST: TRACING GİRESUN’S MULTI-LAYERED URBAN MEMORY

Öz

This article investigates the construction, demolition, and subsequent reconstruction efforts surrounding the bell tower commissioned by Kaptan Yorgi Pasha, who served as Giresun’s mayor from 1885 to 1904. Originally erected under his patronage, the tower was demolished in the early twentieth century, then rebuilt in 2016—only to be torn down again in 2019 and replaced with a tile-clad clock tower adorned with hazelnut motifs in 2021. Adopting the concept of the palimpsest, the article traces the tower’s layered history, analyzing how it was initially woven into and later erased from Giresun’s multi-ethnic and multi-religious urban landscape. While the 2016 reconstruction echoed the architectural features of the original, it stood in a cultural context that no longer resonated with its former significance. The subsequent replacement in 2021, with the hazelnut-themed clock tower effectively effaced the collective memory of Kaptan Yorgi Pasha, an influential figure in the city’s recent history. Through the lens of the palimpsest—a metaphor borrowed from literary studies and increasingly relevant in urban scholarship—the article uncovers cycles of construction, erasure, and rebuilding and reflects on how these processes shape how Giresun’s urban past is remembered and commemorated. It also addresses the nonlinear, temporal complexities of urban transformation and questions the capacity of such mutable monuments to embody and represent the city’s memory meaningfully.

Anahtar Kelimeler

• Mayor Yorgi Pasha
• Giresun
• bell tower
• palimpsest
• civic memory
• Greek Orthodox architecture
• city-themed sculptures
• urban transformation

BİR PALİMPSEST OLARAK ÇAN KULESİ: GİRESUN’UN ÇOK KATMANLI KENT HAFIZASININ İZİNDE

Öz

Bu makale, 1885-1904 yılları arasında Giresun'un Belediye Başkanı, Kaptan Yorgi Paşa tarafından yaptırılan çan kulesinin inşası, yıkımı ve ardından gelen yeniden inşa çalışmalarını incelemektedir. Başlangıçta onun himayesinde inşa edilen kule, yirminci yüzyılın başlarında yıkılmış, ardından 2016'da yeniden inşa edilmiş, ancak 2019'da tekrar yıkılarak yerine 2021 yılında fındık motifleriyle süslenmiş çini kaplı bir saat kulesi yapılmıştır. makale, Kulenin katmanlı biyografisini palimpsest kavramı üzerinden tartışan bu makale, kulenin ilk inşasında Giresun'un çok etnikli ve çok dinli kentsel manzarasına nasıl entegre edildiğini ve daha sonra nasıl silindiğini analiz etmektedir. 2016'daki yeniden inşası, orijinal kulenin mimari özelliklerini yansıtırken, artık Giresun’un geçmişiyle ilişkisiz bir kültürel bağlamda yer almaktadır. 2021 yılında inşa edilen fındık temalı saat kulesiyle değiştirilmesi ise şehrin yakın tarihinin etkili bir figürü olan Kaptan Yorgi Paşa'nın kolektif hafızasını fiilen silinmesine neden olmuştur. Makale, edebiyat çalışmalarında sıklıkla kullanılan ve kentsel araştırmalarda giderek revaçta olan bir metafor olan palimpsest merceğinden bakarak, inşa, silme ve yeniden inşa döngülerini ortaya çıkarmaktadır. Kulenin geçirdiği süreç aynı zamanda Giresun’un kentsel geçmişinin nasıl hatırlandığının ve anıldığının nasıl şekillendirdiği üzerine bazı çıkarımlar yapmamızı sağlamaktadır. Sonuç olarak, kentsel dönüşümün doğrusal olmayan, zamansal karmaşıklıklarının ele alındığı bu makale, bu tür değişken ve değiştirilen anıtların Giresun’un kentsel hafızasını anlamlı bir şekilde somutlaştırma ve temsil etme kapasitesini de sorgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kaptan Yorgi Paşa
• Giresun
• çan kulesi
• palimpsest
• kentsel hafıza
• Rum Ortodoks mimarisi
• kent simgeli heykeller
• mekânsal dönüşüm

Kaynakça

1. Açıkyıldız, B. (2018). Mardin in the post-Tanzimat era: Heritage, changes, and formation of an urban landscape. Journal of Ethnic and Cultural Studies, 5(2), 159–185.
2. Açıkyıldız, B. (2026). Osmanlı modernleşmesi sürecinde üslupsal arayışlar: 19. yüzyıl İstanbul mimarlığında neo-Gotik. In N. Işık & M. Erbaş Özil (Eds.), Mimarlık bilimlerinde tasarım ve uygulama pratikleri (pp. 46–79). Bidge Yayınları.
3. Akın, N. (1998). 19. yüzyıl yarısında Galata ve Pera. Literatür Yayıncılık.
4. Aksamija, N., Maines, C., & Wagoner, P. (Eds.). (2017). Palimpsests: Buildings, sites, time. Brepols.
5. Akyürek, G. (2009). Tanzimat döneminde mimarlığın değişen bilgisi: Fenn-i mimari, gazeteler ve diğerleri. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 7(13), 93–120.
6. Balcı, S. (2012). Giresun Rumları ve gayrimüslim bir belediye başkanı: Kaptan Yorgi Konstantinidi Paşa. Libra Yayınları.
7. Balcı, S. (2015). Millî Mücadele’de Giresun. In Ü. Bekdemir & M. Fatsa (Eds.), Geçmişten günümüze Giresun (pp. 35–49). Giresun İl Özel İdaresi Yayınları.
8. Balcı, S., & Kalafat Yılmaz, M. (2018). Captain Yorgi Konstantinidi mayor of Kerasounta, 1829–1904. In Ο Πόντιος στην ύστερη Οθωμανική Αυτοκρατορία (1774–1908): Κοινωνία και Οικονομία. Πρακτικά 3ου Διεθνούς συνεδρίου Ποντιακών ερευνών (pp. 87–121). Thessaloniki.

9. Barkey, K., & Gavrilis, G. (2016). The Ottoman millet system: Non-territorial autonomy and its contemporary legacy. Ethnopolitics, 15(1), 24–42. https://doi.org/10.1080/17449057.2015.1101845
10. Bryer, A. (1975). Greeks and Turkmens: The Pontic exception. Dumbarton Oaks Papers, 29, 113–148.
11. Bryer, A., & Winfield, D. (1985). The Byzantine monuments and topography of the Pontos (Vols. 1–2). Dumbarton Oaks Research Library and Collection, Harvard University Press.
12. Çolak, Z. (2024). Pathways to modernity: Ottoman reforms before and during the Tanzimat. Türk Tarihi İncelemeleri Dergisi, 24(2), 417–437.
13. De Quincey, T. (1998). The palimpsest. In G. Lindop (Ed.), Confessions of an English opium-eater and other writings (pp. xx–xx). Oxford University Press. (Original work published 1845)
14. Diyarbakır Hafızası. (2021, September 8). https://diyarbakirhafizasi.org/ote-mahalleden-bir-can-sesi-surp-giragos-kilisesi/
15. Dursun, D. (2001). Kafkasya. In TDV İslâm ansiklopedisi (Vol. 24, pp. 160–162). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
16. Emecen, F. (1996). Giresun. In TDV İslâm ansiklopedisi (Vol. 14, pp. 78–84). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
17. Emecen, F., & Yüksel, A. (2015). Giresun kazası nüfus defteri (1251/1835). Serender.
18. Freud, S. (2002). Civilization and its discontents. Penguin Books. (Original work published 1930)
19. Fritze, R. H. (2016). Egyptomania: A history of fascination, obsession and fantasy. Reaktion Books.
20. Gingeras, R. (2016). Fall of the Sultanate: The Great War and the end of the Ottoman Empire, 1908–1922. Oxford University Press.
21. Giresun 28 Haber. (2016, March 31). Giresun Belediyesi Yorgiyi unutmadı. https://www.giresun28haber.com/giresun-belediyesi-yorgiyi-unutmadi/
22. Goldhill, S. (Ed.). (2021). Being urban: Community, conflict and belonging in the Middle East. Routledge.
23. Hoskins, W. G. (2015). The making of the English landscape. Toller Fratrum. (Original work published 1955)
24. İvgin, H. (1998). Giresun’un kültüründe fındık. In Giresun Kültür Sempozyumu (30–31 Mayıs 1998): Proceedings (Vol. 2, pp. 335–346). Giresun Belediyesi Kültür Yayınları.
25. Kabacaoğlu, M. G., & Dervişoğlu, T. (2019). Giresun Belediyesi ve başkanları (1869–2014). Giresun Belediyesi Yayınları.
26. Kaptan Yorghi Paşa. (2021, September 10). In The encyclopedia of Pontus (5th ed., pp. 260–264). Online Ansiklopedi Eğitim Portalı. https://pontosworld.com/index.php/history/biographies/124-georgos-konstantinidis-1828-1906
27. Karaca, Z. (1995). İstanbul’da Osmanlı dönemi Rum kiliseleri. Yapı Kredi Yayınları.
28. Karaman, O. (2009). XIX. yüzyılın ikinci yarısı ile XX. yüzyılın başlarında Giresun Kazasında eğitim. In G. İltar (Ed.), Uluslararası Giresun ve Doğu Karadeniz Sosyal Bilimler Sempozyumu (9–11 Ekim 2008): Proceedings (Vol. 1, pp. 502–511). Giresun Belediyesi Yayınları.
29. Karaman, O. (2013). Giresun Kazasında XIX. yüzyılın ikinci yarısı ile XX. yüzyılın başlarında Müslim-gayrimüslim münasebetleri. In M. Fatsa (Ed.), Geçmişten günümüze Giresun’da dini ve kültürel hayat sempozyumu (25–27 Ekim 2013): Proceedings (Vol. 1, pp. 110–129). Giresun İl Özel İdaresi Yayınları.
30. Kentform. (2026). Temalı kent heykelleri. Retrieved June 16, 2026, from https://www.kentform.com/
31. Key Fowden, E., Çağaptay, S., Coghill Zychowicz, E., & Blanke, L. (2022). Historical distance, physical presence and the living past of cities. In E. Key Fowden, S. Çağaptay, E. Coghill Zychowicz, & L. Blanke (Eds.), Cities as palimpsests?: Responses to antiquity in Eastern Mediterranean urbanism (pp. 4–28). Oxbow Books.
32. Kıvrım, İ. (2011). Nüfus ceride defterlerine göre 19. yüzyılın ortalarında Giresun’un nüfus yapısı. Karadeniz İncelemeleri Dergisi, 10(10), 53–70. https://makale.isam.org.tr/handle/123456789/227702
33. Milliyet. (2021, June 11). Giresun’da saat kulesi tartışması. https://www.milliyet.com.tr/gundem/giresunda-saat-kulesi-tartismasi-6528362
34. Özdemir, S. S., & Ateş, S. K. (2021). Gastronomi ve sanatta yeni bir temsil: “Nature cuite.” Turkish Online Journal of Design Art and Communication, 11(3), 1058–1072. https://doi.org/10.11616/asbi.1516371
35. Özkul, D. T., & Küçükşen Öner, F. (2021). Erzurum kentinde heykel ve çevre ilişkisi üzerine bir deneme. Türk & İslam Dünyası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8(31), 119–132. https://doi.org/10.29228/TIDSAD.54756
36. Özlü Karaca, N. (2021). Biography of a monument: Historical and morphological survey of the Tower of Justice (Adalet Kulesi). ITU A|Z, 18(1), 199–216. https://doi.org/10.5505/itujfa.2021.87262
37. Öztürk Büke, F. G. (2024). Türkiye’de kamusal sanatın çıkmaz sokağı: “Temalı kent heykelleri” ve kent simgeleri furyası (1). METÜ JFA, 41(2), 199–224. https://doi.org/10.4305/METU.JFA.2024.2.8
38. Pontos and Aristera. (2020, October 4). https://pontosandaristera.files.wordpress.com/2009/06/ker43.jpg
39. Şarlak, E. A. (2004). An overview of external and internal ornamental elements in the Greek Orthodox churches. In N. Pappas (Ed.), Antiquity and modernity: A celebration of European history and heritage in the Olympic year 2004 (pp. 243–260). Athens.
40. Şarlak, E. A. (2022). Rum architects and their domed Greek Orthodox churches that marked the change in the physical features of Istanbul. Palmet, 1, 57–76. https://dergipark.org.tr/tr/pub/palmet/article/1159529
41. Tanman, B. M., & Gümüş, M. D. (2024). İstanbul’da neo-Mısır üslubunun izleri. Sanat Tarihi Dergisi, 33(2), 1075–1103. https://doi.org/10.29135/std.1547452
42. Tozlu, S. (2003). Giresun şehrinin kara ve deniz ulaşımı (XIX. yüzyılın ikinci yarısında). In A. Çelik (Ed.), Yeşil Giresun Gazetesi’ne göre Cumhuriyet’in ilk yıllarında Giresun: Hasan Öğütçü armağanı (pp. 173–194). Ümit Ofset Matbaacılık.
43. Tüysüz, V. (2026). Türkiye’nin yöresel tatlarının kalıcı simgeleri: Gastronomik heykeller. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 35, 1–23. https://doi.org/10.35379/cusosbil.1660145
44. Uluengin, M. B. (2010). Secularizing Anatolia tick by tick: Clock towers in the Ottoman Empire and the Turkish Republic. International Journal of Middle Eastern Studies, 42(1), 17–36. https://doi.org/10.1017/S0020743809990511
45. Wikipedia Commons. (2021). Chechen tower architecture. Retrieved October 4, 2021, from https://en.wikipedia.org/wiki/Chechen_tower_architecture
46. Wood, M. (2005). In search of myths and heroes: Exploring four epic legends. University of California Press.