THE ONTOLOGY OF WAITING IN MELİH CEVDET ANDAY’S NOVEL GİZLİ EMİR: THE INFLUENCE OF BECKETT (WAITING FOR GODOT) AND ORWELL (NINETEEN EIGHTY-FOUR)

Öz

In the novel Gizli Emir, the motif of the “secret order,” to which ontological functions are ascribed, recurs among the fictional characters. This motif is positioned as the desired and anticipated ideological savior, intended to ensure social order and individual well-being. Throughout the narrative, the “secret order,” which, in conjunction with the act of waiting, fulfills a redemptive function and resembles the “daily order” in George Orwell’s novel Nineteen Eighty-Four, shifts the novel’s narrative from the utopian/dystopian framework toward existentialist literature and its absurdist stance, centered on the futility and meaninglessness of the act of waiting. In this regard, the seemingly utopian/dystopian narrative appears to be structured to represent the absurd elements associated with incongruity in existentialist literature, such as the void, meaninglessness, and nothingness. Two works published and staged during the period when the author turned to fiction, Waiting for Godot and Nineteen Eighty-Four, are identified as the key points of reference for the influences on Anday’s novel. The novel’s incorporation of existentialist themes is evident in its utopian/dystopian narrative structure, which draws notable inspiration from the works of Samuel Beckett and George Orwell. A comparative study of the novel Gizli Emir with these texts reveals that it should be evaluated within the framework of dystopian and absurdist literature. Its association with existentialist and dystopian texts suggests that the dystopian narrative developed in the novel serves as a foundational element for the exploration of themes prevalent in existentialist literature. This indicates that the novelist sought to develop his own distinctive existentialist style through the literary movements that emerged in the literature of that period. Melih Cevdet Anday, already well established as a poet and playwright, also asserts his identity as a novelist within the contemporary literary canon through this novel, in which he eclectically brings together modern literary and intellectual movements.

Anahtar Kelimeler

• George Orwell
• Samuel Beckett
• dystopia
• existentialism
• absurd

MELİH CEVDET ANDAY’IN GİZLİ EMİR ROMANINDA BEKLEYİŞİN ONTOLOJİSİ: BECKETT (GODOT’YU BEKLERKEN) VE ORWELL (BİN DOKUZ YÜZ SEKSEN DÖRT) ETKİSİ

Öz

Gizli Emir romanında kurgusal figürler arasında sürekli olarak beklenen ve beklenme edimine ontolojik işlevler yüklenmiş olan “gizli emir” motifi, toplumsal düzeni ve bireysel refahı sağlamak üzere arzulanan-beklenen ideolojik kurtarıcı olarak konumlandırılır. Kurgunun tamamında bekleme edimiyle birlikte kurtarıcı işlevi yinelenen, George Orwell’in Bin Dokuz Yüz Seksen Dört romanındaki “günlük emir” motifiyle benzerlik gösteren “gizli emir”, romanın kurgusunu ütopya/distopya doğrultusundan bekleme ediminin işlevsizliği ve anlamsızlığı ekseninde varoluşçu yazına ve bu yazının absürt tavrına yönlendirmektedir. Bu bakımdan ütopya/distopya görünümlü kurgunun varoluşçu yazında görülen boşluk, anlamsızlık, hiçlik gibi uyumsuzlukla ilişkilendirilen absürt ögeleri temsil etmek üzere yapılandırıldığı anlaşılmaktadır. Yazarın kurgusal yazına yöneldiği dönemde yayımlanmış ve sahnelenmiş olan Godot’yu Beklerken ve Bin Dokuz Yüz Seksen Dört, Anday romanı üzerinde etki/etkilenme bakımından hareket noktaları olarak belirlenmiştir. Romanda Samuel Beckett ve George Orwell metinleri eksenindeki ütopik/distopik roman kurgusu ile varoluşçuluk etkileri varlığını duyurmaktadır. Etki incelemesi temelinde Gizli Emir romanının söz konusu metinlerle karşılaştırmalı yöntemle tespit edilen ilgisi, romanın distopya ve absürt yazın ekseninde değerlendirilmesi sonucunu ortaya çıkarmaktadır. Varoluşçu ve distopik metinlerle bağlantısı, romanda meydana getirilen distopik kurgunun varoluşçu yazına ilişkin ögelerin geliştirilmesine zemin oluşturduğuna işaret etmektedir. Bu durum, romancının dönem yazınında belirginleşen edebî hareketler aracılığıyla kendisine özgü varoluşçu tarzı geliştirmeye yöneldiği yargısını doğurmaktadır. Şair ve oyun yazarı olarak belirgin bir kimliğe sahip olan Melih Cevdet Anday, modern yazın ve düşün akımlarını eklektik biçimde bir araya getirdiği bu romanla çağdaş yazın kanonu açısından romancı kimliğiyle de dikkat çeken bir üslup sergilemektedir.

Anahtar Kelimeler

• George Orwell
• Samuel Beckett
• distopya
• varoluşçuluk
• absürt

Kaynakça

1. Aksoy, E. (1981). Yazın ile felsefenin eylemde buluşması. Türk Dili, 349 (Yazın Akımları Özel Sayısı), 314–321.
2. Aktulum, K. (2011). Metinlerarasılık/göstergelerarasılık (1. bs.). Kanguru Yayınları.
3. Anday, M. C. (2022). Gizli emir (3. bs.). Everest Yayınları.
4. Arıkan, H., & Bilgiç, M. (2024). Toplumsal ideolojik kurgulamalarda ütopik, distopik ve üstopik imgelemler. Kalemname, 9(18), 155–177. https://izlik.org/JA73PL85FD
5. Beckett, S. (1969). Godot’yu beklerken (F. Edgü, Çev.) (1. bs.). Altın Kitaplar Yayınevi.
6. Budak, S. (2000). Psikoloji sözlüğü (1. bs.). Bilim ve Sanat Yayınları.
7. Cevizci, A. (1999). Paradigma felsefe sözlüğü (3. bs.). Paradigma Yayınları.
8. Çavuş, B. (2012). “Yapmamayı tercih ederim” Godot’yu beklerken ve Bartleby’de varoluş endişesinin sonu: Apati. Tiyatro Eleştirmenliği ve Dramaturji Bölümü Dergisi, 7, 137–161. https://izlik.org/JA84YB62PZ

9. Çiçek, A. C., & Eyan, B. (2024). Waiting for September 12: An analysis of the dystopian novel Gizli emir. Journal of Turkish Language and Literature, 64(2), 425–440. https://doi.org/10.26650/TUDED2024-1446868
10. Dağ, N. (2017). Cumhuriyet dönemi Türk romanında ütopya (1923–1950) (Doktora tezi). Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
11. Doğan, M. C. (2012). Melih Cevdet Anday’ın romancılığı (1. bs.). Kurgan Edebiyat.
12. Durmuş, M. (2019). Melih Cevdet Anday. M. İsen (Ed.), Türk edebiyatı isimler sözlüğü içinde. Erişim tarihi 29 Ocak 2026, https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/melih-cevdet-anday
13. Enginün, İ. (2015). Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatı (16. bs.). Dergâh Yayınları.
14. Gordin, M. D., Tilley, H., & Prakash, G. (Ed.). (2017). Ütopya/distopya: Tarihsel olasılığın koşulları (E. Kartal, C. Kayalıgil, A. Turan, Çev.) (1. bs.). Koç Üniversitesi Yayınları.
15. Hashemipour, S. (2023). The Beckettian narration of absurdity in Waiting for Godot. Kaygı. Bursa Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Dergisi, 22(2), 760–775. https://doi.org/10.20981/kaygi.1287095
16. Kacıroğlu, M. (2015). Tatar çölü ve Gizli emir romanlarında bir varoluş biçimi olarak umut ve umutsuzluk paradoksu. Erdem, 68, 35–50. https://doi.org/10.32704/erdem.537394
17. Kemiksiz, C. (2024). Varoluşçuluk, absürt tiyatro ve Godot’yu beklerken oyununun varoluşçuluk açısından incelenmesi. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 38, 326–338. https://doi.org/10.29000/rumelide.1439631
18. Koşmak, F. (2025). Ütopya ve distopyada aile. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 26 (Özel Sayı), 1481–1495. https://doi.org/10.17494/ogusbd.1765390
19. Kurt, M. (2009). Varoluşçuluğun Türk edebiyatına girişi ve ilk etkileri. Gazi Türkiyat, 1(4), 139–154. https://izlik.org/JA93SD36ZK
20. Maltaş Erol, A., & Görmez, K. (2016). Ütopyalarda mekân tahayyülleri: Utopia’nın mekânı. KMÜ Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 18(30), 81–86.
21. Mannheim, K. (2016). İdeoloji ve ütopya (M. Okyayuz, Çev.) (3. bs.). Nika Yayınları.
22. Mikaeili, M. (2020). Ütopya kavramın kökenleri ve erken dönem modern mimari üzerindeki etkisi. İnönü Üniversitesi Sanat ve Tasarım Dergisi, 10(21), 1–12. https://doi.org/10.16950/iujad.641895
23. More, T. (2016). Utopia (S. Eyüboğlu, V. Günyol, M. Urgan, Çev.) (21. bs.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
24. Naci, F. (1990). 100 soruda Türkiye’de roman ve toplumsal değişme (2. bs.). Gerçek Yayınevi.
25. Orwell, G. (1949). Nineteen eighty-four. Harcourt, Brace and Company.
26. Orwell, G. (1977). Nineteen eighty-four (21st ed.). Penguin Books.
27. Orwell, G. (2015). Bin dokuz yüz seksen dört (C. Üster, Çev.) (3. bs.). Can Yayınları.
28. Öztürk, N. (1992). Çağdaş Türk edebiyatında ütopya (Yüksek lisans tezi). İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
29. Türk Dil Kurumu. (2026, 8 Eylül). Ütopya. Güncel Türkçe sözlük. Erişim tarihi 8 Eylül 2026, https://sozluk.gov.tr/kelime/ütopya
30. Urgan, M. (2016). Thomas More’un yaşamı ve Utopia’nın incelenmesi. Utopia içinde (S. Eyüboğlu, V. Günyol, M. Urgan, Çev.; ss. 107–244). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
31. Üster, C. (2015). Bin dokuz yüz seksen dört: Bir insanlık karabasanı. Bin dokuz yüz seksen dört içinde (C. Üster, Çev.; ss. 9–20). Can Yayınları.
32. VandenBos, G. R. (Ed.). (2007). APA dictionary of psychology (2nd ed.). American Psychological Association.
33. Yaguello, M. (2008). Hayali diller: Söylenceler, ütopyalar, fantazmalar, kuruntular ve dilsel kurgular (N. K. Sevil, Çev.) (1. bs.). Yapı Kredi Yayınları.
34. Yalçınkaya, A. (2004). Eğer’den meğer’e: Ütopya karşısında Türk romanı. Phoenix Yayınları.