İLACA ERİŞİM HAKKI PERSPEKTİFİNDEN İLAÇ BEDELİ DAVALARININ DEĞERLENDİRİLMESİ

Öz

Ülkemizde ilaç bedeline ilişkin davalar son zamanlarda sayıları ciddi oranda artan ve basının da desteği ile yankı uyandıran davalar haline gelmiştir. Özellikle kanser ilaçları açısından ilaç bedelinin talebine yönelik yargı yoluna başvurulması neredeyse olağan bir uygulama olarak kabul edilmektedir. Zira kanser ilaçlarının bazıları, devlet, yani uygulamadaki ayağı olan Sosyal Gü-venlik Kurumu, tarafından karşılanmamakta ve bu ilacın tedavisine ihtiyaç duyan çoğu hastanın, bu pahalı ilaçların bedelini karşılayacak gücü bulunmamaktadır. Ayrıca, özellikle bedelinin Kurum tarafından karşılanması istenilen kanser ilaçlarının uygulandığı kanser türleri, metastazik ve diğer tedavi yöntemlerinin fayda etmediği kanser türleri olduğundan yargı yoluna başvurulması hastalar açısından da ciddi vakit kaybına yol açmakta ve bu gecikme yaşamlarını tehdit eder bir hal almaktadır. Bu durum, hastaların temel haklarından olan sağlık hakkı ve yaşam hakkını tehdit eder bir duruma sebep olmakta ve ayrıca sosyal devlet ilkesiyle de bağdaşmayan bir durum teşkil etmektedir. Ayrıca yargı yoluyla ilaç bedelinin talep edilmesine yönelik davalarda da hem genel sağlık sigortası sisteminin hem de Sosyal Güvenlik Kurumu’nun karmaşık yapısı sebebiyle usuli olarak da farklılıklar bulunmakta, hatta mevcut durumda bu davalar, iki farklı yargı kolunun da görevi alanına girmektedir. Bu durum da uygulamada ve yargı kararlarında, özellikle de geçici hukuki koruma tedbirleri noktasında farklılıklara sebep olmaktadır. Bu çalışmada, sağlık hakkı ve hakkın içerdiği üç çekirdek haktan birisi olan ilaca erişim hakkı, öncelikle uluslararası hukuk ve ardından ulusal hukuk açısından incelenecek ve bu doğrultuda ulusal ve uluslararası hukukta kavramların farklılıkları tartışılacaktır. Ardından bu kapsamında ilaç bedeline yönelik davalar incelenecek ve hem doktrine hem de uygulamaya katkı sağlaması açısından bu davalara yönelik usuli açıklamalarda bulunulacak ve mevcut durumun sağlık hakkı ve yaşam hakkı yönünden yarattığı sorunlar irdelenerek çözüm önerilerimiz sunulacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Sağlık hakkı
• yaşam hakkı
• ilaca erişim
• temel ilaçlar
• genel sağlık sigortası

ANALYSIS OF LEGAL CASES ON MEDICINE COMPENSATION FROM THE PERSPECTIVE OF THE RIGHT TO ACCESS TO MEDICINE

Öz

In Türkiye, legal cases about funding of the medicines show significant increase and attracts public attention with media coverage. These legal requests became an usual practice, especially for the targeted therapy medicines for cancer. Because some of the cancer medicines, especially those that are not compensated by the State, in practice the Turkish Social Security Institution, are beyond the reach for many patients because of their high price. However, the process of these legal requests cause serious waste of time and this delay is becoming life-threatening, especially for the cancer patients who require targeted therapy as a last resort, because this kind of therapy is commonly used for the metastatic cancers and for the ones who do not respond to the other types of cancer therapies. This situation threatens the right to health and the right to live, which are among the fundamental rights of patients, and is also incompatible with the principle of the social state. In addition, there are procedural differences in the lawsuits to claim the cost of medication through the judiciary due to the complex structure of both the general health insurance system and the Social Security Institution; in fact, these lawsuits currently fall under the jurisdiction of two different branches of judiciary. This situation leads to differences in practice and judicial decisions, especially with regard to temporary legal protection measures. In this study, these legal requests examined within the scope of the right to health and one of its three core rights, the right to access to medicines. We aim to contribute to both doctrine and practice with this study by making explanations on procedural law for these legal requests and the current problems caused by these legal request procedures in the context of right to health and right to live.

Anahtar Kelimeler

• Right to health
• right to live
• access to medicine
• essential medicines
• general health insurance

Kaynakça

1. Ağın, Serenay: “Hastanın Tedaviyi Ret Hakkı”, Yaşar Hukuk Dergisi, Cilt 5, Sayı 2, 2023, s. 337-389.
2. Atabay, Sertaç Şahin: “Sağlık Hakkı ve Unsurları”, Türkiye Biyoetik Dergisi, Cilt 9, Sayı 3, 2002, s. 105-113.
3. Azarkan, Ezeli: Uluslararası Hukukta Sağlık Hakkı, Seçkin, Ankara 2018.
4. Bostancı, Yalçın: Sosyal Güvenlik Hukukunda Genel Sağlık Sigortası, Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Özel Hukuk Anabilim Dalı, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Konya 2007.
5. Bostancı, Yalçın: “Sosyal Güvenlik Hukukunda Genel Sağlık Sigortası”, Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 16, Sayı 1, 2008, s. 145-173.
6. Callahan, Daniel: “The WHO Definition of Health”, The Hastings Center Studies, Cilt 1, Sayı 3, 1973, s. 77.
7. Chapman, Audrey: “Conceptualizing the Right to Health: A Violations Approach”, Tennessee Law Review, Cilt 65, Sayı 2, 1998, s. 389-418.
8. Çetin, Emrah: Ulusal ve Uluslararası Hukuk Boyutuyla Sosyal Güvenlik Hakkının Etkinleştirilmesi, Trabzon Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü Kamu Hukuku, Anabilim Dalı, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Trabzon 2020.

9. Demirörs, Özge/Hızal Arslan, Sevinç: “Türk Ceza Hukuku Açısından Ötanazi”, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 65, Sayı 4, 2016, s. 1481-1516.
10. Döner, Ayhan/Kelek, Mücahit: “Negatif Yükümlülükler Açısından Sağlık Hakkı”, Erzincan Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 19, Sayı 3-4, 2015, s. 3-21.
11. Eltimur, Dilara: “Anayasa Hukuku Kapsamında Sağlık Hakkı ve Dava Edilebilirlik Sorunu”, İzmir Barosu Dergisi, Cilt 87, Sayı 2, 2022, s. 357-416.
12. Erişir, Evrim: Geçici Hukuki Korumanın Temelleri ve İhtiyati Tedbir Türleri, Oniki Levha, İstanbul 2013.
13. Ertan, İzzet Mert: Ulusalüstü İnsan Hakları Hukukunda Sağlık Hakkı ve Etkinleştirilmesi, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Kamu Hukuku Anabilim Dalı, Yayınlanmamış Doktora Tezi, İstanbul 2012.
14. Ertaş, Türker: Anayasa Hukukunda Sağlık Hakkı, İzmir Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Kamu Hukuku Anabilim Dalı Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İzmir 2012.
15. Evsen, Fuat: Yürütmenin Durdurulması Kurumunda Uygulanmakla Etkisi Tükenecek İdari İşlemler, Oniki Levha, İstanbul 2019.
16. Gözler, Kemal: Hukukun Temel Kavramları, 14. Baskı, Ekin, Bursa 2017.
17. Hakeri, Hakan: İlaç Hukuku, 2. Baskı, Astana, Ankara 2018.
18. Hassoun, Nicole: Global Health Impact Extending Access to Essential Medicines, Oxford, İngiltere 2020.
19. Hestermeyer, Holger: “Access to Medicine as a Human Right”, Max Planck Yearbook of United Nations Law, Cilt 8, Sayı 1, 2008, s. 102-180.
20. Jamar, Steven: “The International Human Right to Health”, Southern University Law Review, Cilt 22, 1994, s. 1-67.
21. Kabakçı, Mahmut: “Sağlık Uygulama Tebliğinde Sağlık Hakkı”, Çalışma ve Toplum Dergisi, Cilt 3, Sayı 74, 2022, s. 1769-1795.
22. Kesgin, Coşkun/Topuzoğlu, Ahmet: “Sağlığın Tanımı: Başaçıkma”, İKÜ Güncesi Fen ve Mühendislik Bilimleri, Cilt 4, Sayı 3, 2006, s. 47-49.
23. Korkusuz, Refik/Burtan Doğan, Bahar: “Sağlık Hakkının Sosyal Güvenlik Sistemindeki Yeri ve Önemi ile Gelişim Sürecindeki Eğilimler”, Dicle Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, Cilt 1, Sayı 1, 2011, s. 65-83.
24. Özdemir, Berker: İdarenin İlaç Temini ve Finansmanı Konusunda Görev ve Yetkileri, Yetkin, Ankara 2022.
25. Özekes, Muhammet: “Zorunlu Arabuluculukta Geçici Hukuki Korumaların Durumu”, İzmir Barosu Dergisi, Cilt 85, Sayı 1, 2020, s. 253-284.
26. Özpınar Gümrükçüoğlu, Berna/Aksoy Gülasan, Pınar: İlaca Erişim Hakkı ve Erişimin Hukuki Yolları, Seçkin, Ankara 2024.
27. Pekcanıtez, Hakan/Atalay, Oğuz/Özekes, Muhammet: Medeni Usul Hukuku, 5. Baskı, Vedat, İstanbul 2017.
28. Peksöz, Vildan: “Kanser İlaçlarının Karşılanması Konulu İhtiyati Tedbirler (Uyuşmazlığın Esasını Çözer Nitelikte İhtiyati Tedbir Örneği)”, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 72, Sayı 4, 2023, s. 1759-1784.
29. Saracci, Rodolfo: “The World Health Organisation Needs to Reconsider its Definition of Health”, BMJ, Cilt 214, Sayı 7091, 1997, s. 1409-1410.
30. Sever, Dilşad Ciğdem: Sağlık Hakkının Tanımlanması ve Mahkemelerce Kullanılması, in Sağlık ve Tıp Hukukunda Sorumluluk ve İnsan Hakları, 3. Baskı, (Ed. Yücel, Özge/Sert, Gürkan), Seçkin, Ankara 2023, s. 77-105.
31. Söğüt, İpek Sevda/Yarli, Süreyya Kardelen: “Tıbbi Korunma Hakkı Kapsamında HPV Aşısı ve Toplumsal Cinsiyet”, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 26, Sayı 2, 2024, s. 1097-1126.
32. Sözer, Ali Nazım: Türk Genel Sağlık Sigortası, 4. Baskı, Beta, İstanbul 2024.
33. Sümer, Haluk Hadi: Sosyal Güvenlik Hukuku, 5. Baskı, Seçkin, Ankara 2023.
34. Şahbaz, İbrahim: “Bir Sosyal Hak Olarak Sağlık Hakkı”, TBB Dergisi, Sayı 86, 2019, s. 405-424.
35. Tahmazoğlu Üzeltürk, Sultan: Anayasa Hukuku Açısından Sağlık Hakkı (Ulusal ve Uluslararası Boyutuyla), Legal, İstanbul 2012.
36. Tuaç, Pelin: Uluslararası Belgeler Işığında Sosyal Güvenlik Hakkı: Türk Hukuku Bakımından Bir Değerlendirme, Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Özel Hukuk Anabilim Dalı, Yayınlanmamış Doktora Tezi, İzmir 2016.
37. Yamin, Alicia Ely: “Not Just a Tragedy: Access to Medications as a Right”, Boston University International Law Journal, Cilt 21, Sayı 325, 2003, s. 326-371.
38. Yıldırım, Ramazan/Çınarlı, Serkan: Türk İdari Yargılama Hukuku Dersleri 3. Cilt, 3. Baskı, Adalet, Ankara 2021.
39. Yücel Dericiler, Özge: Sosyal Haklar ve İnsan Hakları Hukuku Çerçevesinde Devletin Yükümlülükleri: Refah Devletinin Krizi Ekseninde Bir İnceleme, Onikilevha, İstanbul 2014.