Cezaevinde Sağlık Hakkı Bağlamında Hükümlü ve Tutuklu Kadınların Hijyenik Ürünlere Ücretsiz Erişimine İlişkin Dostane Çözüm: Türkiye Örneği

Öz

Devletin, tutukluluk veya mahkûmiyet nedeniyle cezaevinde bulunan bireylerin sağlık hakkından yararlanmalarını sağlama yükümlülüğü vardır. Dünya Sağlık Örgütü tarafından tanımlanan bu hak, bireyin fiziksel, ruhsal ve sosyal açıdan tam bir iyilik hâlini içerir. Bu hak ücretsiz olarak sağlanmalıdır. Ayrıca, özellikle menstrüel dönemdeki sağlığıyla ilgili olanlar başta olmak üzere, cezaevindeki kadınların sağlık ihtiyaçları cinsiyete duyarlı ve hak temelli yaklaşımlar gerektirir. Türkiye’de, son yıllarda mahpus kadınların infaz kurumlarında hijyenik pede ücretsiz şekilde erişememeleri nedeniyle yaşadıkları hak ihlalleri görünür olmuş ve bu kurumlarda cinsiyete duyarlı uygulama ve politikalar üretilmesi gerekliliğine ilişkin talepler sivil toplum örgütleri ve hukukçular tarafından kamusal alanda dile getirilmeye başlanmıştır. Bu çalışma, cezaevindeki kadınların sağlık hakkına ilişkin literatürü incelemekte ve menstrüel ürünlere yetersiz erişimden kaynaklanan insan hakları sorunlarını ele almaktadır. Ardından, Özyeğin Üniversitesi öğretim üyelerinin rehberliğinde hukuk klinikleri öğrencileri tarafından Türkiye Cumhuriyeti Kamu Denetçiliği Kurumuna yapılan ve dostane çözümle sonuçlanan başvuru, devletlerin sağlık hakkına ilişkin yükümlülüklerini yerine getirmesine dair önemli bir örnek olarak ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Menstrüel Ürünlere Erişim
• Dostane Çözüm
• Cezaevinde Kadın Olmak
• Hukuk Klinikleri
• Kadınların İnsan Hakları.

AMICABLE SETTLEMENT ON FREE ACCESS TO HYGIENIC PRODUCTS FOR INCARCERATED WOMEN IN THE CONTEXT OF THE RIGHT TO HEALTH IN PRISON: AN EXEMPLARY CASE FROM TÜRKIYE

Öz

The state has an obligation to ensure that individuals in prison, due to arrest or conviction, benefit from the right to health. This right, as defined by the World Health Organization, includes complete physical, mental, and social well-being. This right must be provided free of charge. In addition, the health needs of incarcerated women - particularly those related to menstrual health - require gender-sensitive and rights-based approaches. In Türkiye, the lack of free access to menstrual pads for incarcerated women has been increasingly documented and has given rise to human rights concerns. Thus, non-governmental organisations and lawyers have been increasingly demanding gender-sensitive policies. This study reviews the literature on the right to health of incarcerated women and examines the human rights issues arising from inadequate access to menstrual products. Then, the application made by legal clinic students, accompanied by Özyeğin University faculty members, to Türkiye’s Ombudsman Institution which resulted in an amicable settlement is contextualised as an important example of states’ fulfilment of their obligations regarding the right to health.

Anahtar Kelimeler

• Access to Menstrual Products
• Amicable Settlement
• Being a Woman in Prison
• Legal Clinics
• Women

Kaynakça

1. Avşar, Zakir: Ombudsman İyi Yönetilen Türkiye İçin Kamu Hakemi, 1. Edition, Asil Yayınları, Ankara 2007.
2. Bayraktar, Köksal: Hekimin Tedavi Nedeniyle Cezai Sorumluluğu, 1. Edition, İstanbul 1972.
3. Bertran, Michele: “Judiciary Ombudsman: Solving Problems in the Courts”, Fordham Urban Law Jounnal, Volume 29, Issue 5, 2002, p. 2099-2116.
4. Bianet: Mahpuslara Ücretsiz “Temizlik Kiti” Kampanyası, 2021, https://bianet.org/haber/mahpuslara-ucretsiz-temizlik-kiti-kampanyasi-243950, (Access Date: 08.08.2024).
5. Connell, Robert William (Çev. Cem Soydemir): Toplumsal Cinsiyet ve İktidar: Toplum, Kişi ve Cinsel Politika, Ayrıntı Yayınları, İstanbul 2019.
6. CPT: 3rd General Report on the CPT’s activities, Strasbourg 1993.
7. Crawford, Bridget J./Waldman, Emily Gold: Menstruation Matters: Challenging the Law’s Silence on Periods, NYU Press, New York 2022.
8. CTE: Ceza İnfaz Kurumunda Bulunan Tutuklu ve Hükümlülerin Kurum Statülerine ve Cinsiyetlerine Göre Dağılımları, 2024, https://cte.adalet.gov.tr/Resimler/Dokuman/4092024101235istatistik-3.pdf, (Access Date: 10.08.2024)

9. Çilingiroğlu, Cüneyt: Tıbbi Müdahaleye Rıza, Filiz Kitabevi, İstanbul 1993.
10. Das, Mitoo: “Menstruation as Pollution: Taboos in Simlitola, Assam”, Indian Anthropologist, Volume 38, Issue 2, 2008, p. 29-42.
11. Dave, Udit/Palaniappan, Ashwin/Lewis, Emma/Gosine, Brandon: “An Overview of Period Poverty and The Public Health Impact of Providing Free Feminine Hygiene Products”, International Journal of Health Services Research and Policy, Volume 7, Issue 2, 2022, p. 221-226.
12. Demirhan Erdemir, Ayşegül/Şaylıgil Elçioğlu, Ömür: Tıp Etiği Işığında Hasta ve Hekim Hakları, 1. Edition, Ortadoğu Yayıncılık, Ankara 2000.
13. Demirbaş, Timur: İnfaz Hukuku, 9. Edition, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2023.
14. Direk, Zeynep: “Adet Kanaması Tecrübesi: Sınırlar ve Ufuklar”, Cogito, Issue 37, 2003, p. 250-261.
15. Döner, Ayhan/Kelek, Mücahit: “Negatif Yükümlülükler Açısından Sağlık Hakkı”, Erzincan Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Volume 19, Issue 3-4, 2015, p. 3-21.
16. Erktolia: Mahpuslar İçin Ücretsiz Ped Hakkı!, 2021, https://erktolia.org/mahpuslar-icin-ucretsiz-ped-hakki/, (Access Date: 08.08.2024).
17. Fendoğlu, Hasan Tahsin: Kamu Denetçiliği (Ombudsmanlık), 1. Edition, Yetkin Yayınevi, Ankara 2011.
18. Gottehrer, Dean M.: “Fundemental Elements of an Effective Ombudsman Institution”, Stockholm Conference, 2009.
19. Gümüş Boyacı, Özgem Tuğçe: “Sağlık Hakkı ve Sosyal Devlet Anlayışı Kapsamında Kadın Cezaevlerinde Menstrüel Hijyen Ürünlerine Erişim”, II. Uluslararası Kadın ve Hukuk Sempozyumu, C. II, 8-9 Mart 2019, Türkiye Barolar Birliği, Ankara 2019, p. 1239-1256.
20. Gündüz, Aslan: Milletlerarası Hukuk ve Milletlerarası Teşkilatlar Hakkında Temel Metinler, 2. Edition, Beta Yayıncılık, İstanbul 1994.
21. Hatipoğlu Aydın, Duygu: “Hukuk Klinikleri: Beklentiler, Uygulamalar ve KKTC Hukuk Fakülteleri Açısından Olanaklar”, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Volume 23, Issue 3, 2019, p. 285-309.
22. House, Sarah/Mahon, Thérèse/Cavill, Sue: “Menstrual Hygiene Matters: A Resource for Improving Menstrual Hygiene Around The World”, Reproductive Health Matters, Volume 21, Issue 41, 2013, p. 257-259.
23. Hyson, Stewart: Provincial & Territorial Ombudsman Offices in Canada, University of Toronto Press, Toronto 2009.
24. Johnson, Margaret E.: “Asking the Menstruation Question to Achieve Menstrual Justice”, Columbia Journal of Gender and Law, Volume 41, Issue 1, 2021, p. 158-168.
25. Kanadoğlu, Korkut/Bozkurt, Kutluhan: Uluslararası Hukuk, Avrupa Birliği Düzenlemeleri, AİHM İçtihatları ve AYM Kararları Kapsamında Sağlık Hakkı, 1. Edition, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul 2021.
26. KDK: 2023 Yıllık Rapor, Kamu Denetçiliği Kurumu, Ankara 2024.
27. Mason, Linda/Nyothach, Elizabeth/Alexander, Kelly/Odhiambo, Frank O./Eleveld, Alie/Vulule, John/Rheingans, Richard/Laserson, Kayla F./Mohammed, Aisha/Phillips-Howard, Penelope A.: ‘We Keep It Secret So No One Should Know’ – A Qualitative Study to Explore Young Schoolgirls Attitudes and Experiences with Menstruation in Rural Western Kenya, Public Library of Science, 2013, https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0079132, (Accessed 04.01.2024)
28. Matteson, Kristen A./Lavender, Missy/Marsh, Erica E./Silk, Kami: “Toward a Better Understanding of Menstrual Health: Menstrual Health Literacy and Communication, in: Menstruation: Science and Society”, American Journal of Obstetrics and Gynecology, Volume 223, Issue 5, 2020, p. 624-664.
29. Reif, Linda C.: Ombuds Institutions, Good Governance and the International Human Rights System : Second Revised Edition, 2. Edition, Brill | Nijhoff, Leiden 2020.
30. Roagna, İvana/Akçabay, Ceren: Türkiye’deki Hukukçular İçin : Kadın Hakları Alanında Stratejik Davalama El Kitabı, Avrupa Konseyi, 2022.
31. Rowat, Donald C.: The Ombudsman : Citizens Defender, 2. Edition, University of Toronto Press, London 1968.
32. Rowat, Donald C.: Ombudsman Plan : Essays on the Worldwide Spread of an Idea, McGill-Queen’s University Press, Toronto 1973.
33. Shaw, Lauren: “Bloody Hell: How Insufficient Access to Menstrual Hygiene Products Creates Inhumane Conditions For Incarcerated Women”, Texas A&M Law Review, Volume 6, Issue 2, 2019, p. 475-508.
34. Shwaikh, Malaka M.: “Prison Periods: Bodily Resistance to Gendered Control”, Journal of Feminist Scholarship, Volume 20, Issue 20, 2022, p. 33-48.
35. Sütlaş, Mustafa: Hasta ve Hasta Yakını Hakları, 1. Edition, Çivi Yazıları, İstanbul 2000.
36. Tahmazoğlu Üzeltürk, Sultan: Anayasa Hukuku Açısından Sağlık Hakkı, 1. Edition, Legal Yayıncılık, İstanbul 2012.
37. Temizel, Zekeriya: Yurttaşın Yönetime Karşı Korunmasında Bağımsız Bir Denetin Organı Ombudsman, 1. Edition, Kent Basımevi, İstanbul 1997.
38. Thery, Jean-François: “Le Mediateur”, Les Autorites Administratives Independantes (ed. İbrahim Ö. Kaboğlu), Alkım Kitabevi, İstanbul 1998.
39. Tüfek, Reyhan: Ceza İnfaz Kurumlarında Sağlık Hakkı, 1. Edition, Yetkin Yayınevi, Ankara 2024.
40. UNICEF: Guidance on Menstrual Health and Hygiene, UNICEF, New York 2019.
41. Universität-Bonn: Kostenlose Menstruationsprodukte, 2022, https://www.chancengerechtigkeit.uni-bonn.de/de/menstruationsprodukte?set_language=de, (Access Date: 27.08.2024).
42. UNODC: Handbook on Women and Imprisonment, 2. Edition, United Nations, New York 2014.
43. Uygun, Oktay: Devlet Teorisi, 10. Edition, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul 2024.
44. Uyumaz, Alper/Erdoğan, Kemal: “The Theory of Legal Clinic in Education of Law”, Procedia - Social and Behavioral Sciences, Volume 174, 2015, p. 2116-2122.
45. Vargün, Berivan: “Menstürasyon ve Tabu”, Antropoloji, Issue 42, 2021, p. 1-10.
46. Walsh, Kate: “Inadequate Access: Reforming Reproductive Health Care Policies for Women Incarcerated in New York State Correctional Facilities”, Columbia Journal of Law and Social Problems, Volume 50, Issue 1, 2016, p. 45-95.
47. WHO: Primary Health Care, World Health Organization, Geneva 1978.
48. WHO: Basic Documents: Forty-ninth Edition (Including Amendments Adopted up to 31 May 2019), 49. Edition, World Health Organization, Geneva 2020.
49. WHO/UNICEF: Consultation on Draft Long List of Goal Target and Indicator Options for Future Global Monitoring of Water, Sanitation and Hygiene, 2012.
50. Yenerer Çakmut, Özlem: “Hükümlü ve Tutuklunun Hak ve Yükümlülükleri”, Temel İnfaz Hukuku Bilgisi, T.C. Anadolu Üniversitesi Yayını No: 4133, Açıköğretim Fakültesi Yayını No: 2913, Eskişehir 2021, p. 129-145.
51. Yenerer Çakmut, Özlem: Tıbbi Müdahaleye Rızanın Ceza Hukuku Açısından İncelenmesi, 1. Edition, Legal Yayıncılık, İstanbul 2003.
52. Yıldırım, Ferhat: Arabuluculuk ve Ombudsmanlık, 2. Edition, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2023.
53. Zevkliler, Aydın/Acabey, M. Beşir/Gökyayla, K. Emre: Zevkliler Medeni Hukuk, Giriş, Başlangıç Hükümleri, Kişiler Hukuku, Aile Hukuku, 6. Edition, Seçkin Yayıncılık, Ankara 1999.