HYPOTHETICAL CONSENT IN CRIMINAL LAW

Öz

Hypothetical consent, which has long been recognised as a legal concept in German private law, has been extended to the field of criminal law by courts and legal scholars despite substantial criticism. The concept is based on the defence that the individual would have consented to the medical intervention even if they had been informed of the relevant risks in advance. While some authors reject hypothetical consent entirely, others argue that it should be recognised in criminal law. Nevertheless, even among its proponents, there is no consensus regarding the legal nature of hypothetical consent. The literature presents various approaches aimed at explaining the legal foundations upon which hypothetical consent may be based. This paper seeks to examine the acceptability of hypothetical consent, a concept that has not yet been thoroughly analysed in Turkish criminal law scholarship, and to identify the appropriate legal basis for it should it be accepted.

Anahtar Kelimeler

• Hypothetical consent
• consent
• illegality
• justification
• medical intervention

CEZA HUKUKUNDA HİPOTETİK RIZA

Öz

Alman özel hukukunda uzun yıllardır kabul gören hipotetik rıza kavramı, ciddi eleştirilere rağmen mahkemeler ve akademisyenler tarafından ceza hukuku alanına da taşınmıştır. Bu kavram hekimin, kişinin olası riskler hakkında önceden aydınlatılmış olması hâlinde dahi tıbbi müdahaleye rıza göstereceği yönündeki savunmasına dayanmaktadır. Bazı yazarlar hipotetik rıza kavramını tamamen reddederken, diğerleri bu kavramın ceza hukukunda tanınması gerektiğini savunmaktadır. Ancak bu görüşü benimseyenler arasında dahi hipotetik rızanın hukuki niteliği konusunda bir uzlaşı bulunmaz. Doktrinde, hipotetik rızanın dayandığı hukuki temelleri açıklamaya yönelik çeşitli görüşler ileri sürülmüştür. Bu çalışma, Türk ceza hukuku öğretisinde henüz kapsamlı biçimde ele alınmamış olan hipotetik rızanın kabul edilebilirliğini incelemeyi ve kabul edilmesi hâlinde hangi hukuki temellere dayanması gerektiğini ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Hipotetik rıza
• rıza
• hukuka aykırılık
• hukuka uygunluk nedeni
• tıbbi müdahale

Kaynakça

1. Akbulut, Berrin: Ceza Hukuku Genel Hükümler, 10. Baskı, Adalet Yayınevi, Ankara 2023.
2. Albrecht, Andreas: Die “hypothetische Einwilligung” im Strafrecht, Duncker & Humblot, Berlin 2010.
3. Artuk, M. Emin/Gökcen, Ahmet/Alşahin, M. Emin/Çakır, Kerim: Ceza Hukuku Genel Hükümler, 17. Baskı, Adalet Yayınevi, Ankara 2023.
4. Bauer, Wolfgang: Die strafrechtliche Beurteilung des ärztlichen Heileingriffs, Dr. Kovac, Hamburg 2008.
5. Beulke, Werner: “Die hypothetische Einwilligung im Arztstrafrecht – eine Zwischenbilanz”, Medstra, 2015, s. 67-75.
6. Böcker, Philipp: “Die ‘hypothetische Einwilligung’ im Zivil- und Strafrecht”, JuristenZeitung, Heft 19, 2005, s. 925-932.
7. Böse, Martin: “Unrechtsausschluss durch hypothetische Dispositionen über das geschützte Rechtsgut? Zum Verhältnis von formellen und materiellen Voraussetzungen der Rechtfertigung”, Zeitschrift für Internationale Strafrechtsdogmatik, Heft 8, 2016, s. 495-504.
8. Centel, Nur/Zafer, Hamide/Çakmut, Özlem: Türk Ceza Hukukuna Giriş, 11. Baskı, Beta Yayıncılık, İstanbul 2023.

9. Çelebi, Özgün: Medeni Hukuk Açısından Hekim ve Hasta İlişkisinde Müdahale Aydınlatması, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul 2024.
10. Demirbaş, Timur: Ceza Hukuku Genel Hükümler, 19. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2024.
11. Demirel, Muhammed: “Ceza Hukukunda Rızanın İki Boyutu: Tipikliğe Engel Olan Rıza ve Hukuka Uygunluk Nedeni Olan Rıza”, İstanbul Hukuk Mecmuası, Cilt 78, Sayı 3, 2020, s. 1469-1523.
12. Dönmezer, Sulhi/Erman, Sahir: Nazari ve Tatbiki Ceza Hukuku Genel Kısım C. II, 12. Baskı, Beta Yayıncılık, İstanbul 1999.
13. Dülger, Murat Volkan: Ceza Hukuku Genel Hükümler, 2. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2023.
14. Ekici Şahin, Meral: Ceza Hukukunda Rıza, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul 2012.
15. Frister, Helmut: Strafrecht Allgemeiner Teil, 7. Baskı, C. H. Beck, München 2015.
16. Göktürk, Neslihan: “Suçun Yasal Tanımında Yer Alan ‘Hukuka Aykırılık’ İfadesinin İcra Ettiği Fonksiyon”, İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 7, Sayı 1, 2016, s. 407-450.
17. Greiner, Hans-Peter: “BGB § 839 Haftung bei Amtspflichtverletzung”, Medizinrecht, Ed. Andreas Spickhoff, C. H. Beck, München 2022.
18. Gropp, Walter: Strafrecht Allgemeiner Teil, 4. Baskı, Springer, Heidelberg 2015.
19. Hafızoğulları, Zeki/Özen, Muharrem: Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler, 8. Baskı, US-A Yayıncılık, Ankara 2015.
20. Hakeri, Hakan: Ceza Hukuku Genel Hükümler, 27. Baskı, Adalet Yayınevi, Ankara 2022. (Genel Hükümler)
21. Hakeri, Hakan: Tıp ve Sağlık Hukuku El Kitabı, 3. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2023. (Tıp ve Sağlık Hukuku)
22. Hakeri, Hakan: Tıp Ceza Hukuku, 5. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2024. (Tıp Ceza Hukuku)
23. Hardtung, Bernhard: Münchener Kommentar zum StGB – Band 4, 5. Baskı, C. H. Beck, München 2025.
24. Heinrich, Bernd: Ceza Hukuku Genel Kısım – I, Ed. Yener Ünver, Adalet Yayınevi, Ankara 2014. (Ceza Hukuku Genel Kısım)
25. Heinrich, Bernd: Strafrecht Allgemeiner Teil, 6. Baskı, Verlag W. Kohlhammer, Stuttgart 2019. (Strafrecht Allgemeiner Teil)
26. Hengstenberg, Nike: Die hypothetische Einwilligung im Strafrecht, Springer-Verlag, Berlin 2013.
27. Hilgendorf, Eric/Valerius, Brian (çev. Salih Oktar): Alman Ceza Hukuku Genel Kısım, Yetkin Yayınları, Ankara 2021.
28. Hirschi, Susanne: Die hypothetische Einwilligung im Strafrecht, Schulthess, Zürich 2024.
29. İçel, Kayıhan: Ceza Hukuku Genel Hükümler, 6. Baskı, Beta Yayıncılık, İstanbul 2014.
30. Jahn, Matthias: “Anmerkung zu BGH 4 StR 549/06, Urteil vom 5. Juli 2007”, Juristische Schulung, Heft 12, 2007, s. 1145-1146.
31. Jescheck, Hans-Heinrich/Weigend, Thomas: Lehrbuch des Strafrechts Allgemeiner Teil, 4. Baskı, Duncker & Humblot, Berlin 1996.
32. Kangal, Zeynel T.: “Ceza Hukukunda Varsayılan Rıza”, Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt XV, Sayı 4, 2011, s. 223-251.
33. Karakehya, Hakan: Ceza Hukuku Genel Hükümler, 2. Baskı, Adalet Yayınevi, Ankara 2023.
34. Keçelioğlu, Elvan: Taksirli Suçun Dogmatiği, Turhan Kitabevi, Ankara 2015.
35. Koca, Mahmut/Üzülmez, İlhan: Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler, 18. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2025.
36. Koyuncu Aktaş, Nihan: “Aydınlatma Yükümlülüğünün Gereği Gibi Yerine Getirilmemiş Olduğu Hallerde Hekimin, Hastanın Farazi Rızasının Mevcut Olduğu İddiasına Yönelik Genel Bir Değerlendirme”, Antalya Bilim Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 9, Sayı 17, 2021, s. 305-336.
37. Kuhlen, Lothar: Objektive Zurechnung bei Rechtfertigungsgründen, Festschrift für Claus Roxin zum 70. Geburtstag, Ed. Bernd Schünemann, de Gruyter, Berlin 2001.
38. Kuhlen, Lothar: “Ausschluss der objektiven Erfolgszurechnung bei hypothetischer Einwilligung des Betroffenen”, JuristenZeitung, Heft 6, 2004, s. 227-230. (Ausschluss der objektiven Erfolgszurechnung)
39. Kuhlen, Lothar: “Hypothetische Einwilligung und ‘Erfolgsrechtfertigung’”, JuristenZeitung, Heft 14, 2005, s. 713-718. Kühl, Kristian: Strafrecht Allgemeiner Teil, 8. Baskı, Franz Vahlen, München 2017.
40. Liu, Chuan-Ching: Die hypothetische Einwilligung im Arztstrafrecht, Utzverlag, München 2019.
41. Mahmutoğlu, Fatih Selami/Karadeniz, Serra: Türk Ceza Kanunu Genel Hükümler Şerhi, 2. Baskı, Beta Yayıncılık, İstanbul 2021.
42. Mitsch, Wolfgang: “Die mutmaßliche Einwilligung”, Zeitschrift für das Juristische Studium, Heft 1, 2012, s. 38-43.
43. Mosenheuer, Andreas (çev. Hakan Hakeri): “Hekimlerin Cezalandırılabilirliğinin Sınırı Olarak Varsayımsal Rıza”, V. Türk - Alman Tıp Hukuku Sempozyumu, Türkiye Barolar Birliği Yayınları, Ankara 2008, s. 69-80.
44. Otto, Harro/Albrecht, Andreas: “Die Bedeutung der hypothetischen Einwilligung für den ärztlichen Heileingriff”, Jura, Heft 4, 2010, s. 264-271.
45. Ölmez, Gökhan: “Hipotetik Rıza’nın Ceza Hukukunda Uygulanabilirliği”, Biohukuk Sempozyumu Bildiri Özetleri Kitabı, Ed. Şeyma Kurt/Burcu Çavuş Eryendi, Kırıkkale Üniversitesi, Kırıkkale 2025, s. 68-73.
46. Önder, Ayhan: Ceza Hukuku Dersleri, Filiz Kitabevi, İstanbul 1992.
47. Özbek, Veli Özer: “Ceza Hukukunda Nedensellik Bağlantısı ve Neticenin Objektif Yüklenebilirliği Teorisi”, Ceza Hukuku Dergisi, Cilt 2, Sayı 5, 2007, s. 47-71.
48. Özbek, Veli Özer/Doğan, Koray/Meraklı, Serkan/Bacaksız, Pınar/Başbüyük, İsa: Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler, 16. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2025.
49. Özen, Mustafa: Ceza Hukuku Genel Hükümler Dersleri, 3. Baskı, Adalet Yayınevi, Ankara 2018.
50. Özgenç, İzzet: Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler, 20. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2024.
51. Öztürk, Bahri/Erdem, Mustafa Ruhan: Uygulamalı Ceza Hukuku ve Güvenlik Tedbirleri Hukuku, 24. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2024.
52. Rengier, Rudolf: Strafrecht Allgemeiner Teil, 10. Baskı, C. H. Beck, München 2018.
53. Rosenau, Henning (çev. Ahmet Hulusi Akkaş): “Ceza Hukukunda Varsayılan Rıza”, Erciyes Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt VIII, Sayı 2, 2013, s. 633-649.
54. Roxin, Claus: Strafrecht Allgemeiner Teil Band I, 4. Baskı, C. H. Beck, München 2006.
55. Roxin, Claus/Greco, Luis: Strafrecht Allgemeiner Teil Band I, 5. Baskı, C. H. Beck, München 2020.
56. Rönnau, Thomas: Strafgesetzbuch Leipziger Kommentar - Dritter Band, 13. Baskı, De Gruyter, Berlin 2019.
57. Schmidt, Marcel: Die Rechtsfigur der hypothetischen Einwilligung und ihre Übertragbarkeit auf die Untreue (§ 266 StGB), Nomos, Baden-Baden 2018.
58. Swoboda, Sabine: “Die hypothetische Einwilligung – Prototyp einer neuen Zurechnungslehre im Bereich der Rechtfertigung?“, Zeitschrift für Internationale Strafrechtsdogmatik, Heft 1, 2013, s. 18-32.
59. Tezcan, Durmuş/Erdem, Mustafa Ruhan/Önok, R. Murat: Teorik ve Pratik Ceza Özel Hukuku, 23. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2025.
60. Toroslu, Nevzat/Toroslu, Haluk: Ceza Hukuku Genel Kısım, 21. Baskı, Savaş Yayınevi, Ankara 2015.
61. Ulsenheimer, Klaus: “Verletzung der arztlichen Aufklarungspflicht”, NStZ, Heft 3, 1996, s. 132-133.
62. Ünver, Yener: “Türk Tıp Hukukunda Rıza”, Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt III, Sayı 2, 2006, s. 227-288. (Rıza)
63. Ünver, Yener: “Alman Federal Yüksek Mahkemesi’nin Sağlık Hukukuna İlişkin Yeni Tarihli Bazı Önemli Kararları”, Sağlık Hukuku Digestası, Sayı 1, 2009, s. 138-147. (Alman Federal Yüksek Mahkemesi)
64. Yalçın, Türkan/Köprülü, Timuçin: Ceza Hukuku Genel Hükümler Uygulamalı Çalışmaları, 6. Baskı, Savaş Yayınevi, Ankara 2019.
65. Yerdelen, Erdal: Cezanın Belirlenmesi, 2. Baskı, Adalet Yayınevi, Ankara 2024.
66. Weber, Ulrich: “Zu den Grenzen des strafrechtlichen Denkens in Rechtsmäßigkeitsalternativen”, Festschrift für Ingeborg Puppe zum 70. Geburtstag, Ed. Hans-Ullrich Paeffgen, Dunckel & Humblot, Berlin 2011, s. 1059-1065.
67. Wessels, Johannes/Beulke, Werner: Strafrecht Allgemeiner Teil, 42. Baskı, C. F. Müller, München 2012.
68. Zafer, Hamide: Ceza Hukuku Genel Hükümler TCK m. 1-75, 5. Baskı, Beta Yayıncılık, İstanbul 2021.