MEŞRU SAVUNMANIN DEVLETİN HUKUKİ DEĞERLERİNE VE TOPLUMSAL (KOLLEKTİF) HUKUKİ DEĞERLERE YÖNELİK SALDIRILAR BAKIMINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ

Öz

Bu çalışmada, devletin hukuki değerlerine ve kollektif hukuki değerlere yönelen saldırılar karşısında bireylerin gerçekleştirdikleri müdahalenin, meşru savunma çerçevesinde değerlendirilip değerlendirilemeyeceği, Türk ve Alman ceza hukuku bağlamında karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Bu çerçevede ilk olarak meşru savunmanın saldırı ve savunmaya ilişkin şartları izah edilerek, kurumun sınırları ortaya konulmuştur. Çalışmada meşru savunmanın yapısı gereği bireysel hukuki değerlere yönelik saldırılar ile saldırılara karşı gerçekleştirilen savunma arasındaki ilişkiye dayandığı ifade edilmiştir. Bu nedenle devletin güvenliği veya kamu düzeni gibi hukuki değerlere yönelik soyut tehlikelere karşı meşru savunmanın mümkün olmadığı tespiti yapılmıştır. Diğer taraftan toplumsal (kollektif) hukuki değerlere yönelik saldırılar, aynı zamanda doğrudan bireylerin hukuki değerlerine yönelik olması halinde, meşru savunmanın istisnai olarak uygulanacağı kabul edilmektedir. Bu çerçevede devlet hazinesine ait malvarlığına yönelik saldırılara karşı bireylerin müdahalesi, şartları sağlaması halinde meşru savunma kapsamında değerlendirilir. Devletin en temel hukuki değerlerine gerçekleştirilen saldırılarda ise bireylerin müdahalesi, meşru savunma kapsamında değerlendirilemez. Bu değerlere ilişkin saldırılara karşı bireylerin fiilleri, zorunluluk hali veya direnme hakkı çerçevesinde değerlendirilmesinin daha isabetli olduğu sonucuna varılmıştır. Çalışmadan bu yaklaşımın, devletin şiddet tekeli ve hukuk devleti ilkesiyle daha uyumlu olduğu sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Meşru Savunma
• Devletin Hukuki Değerleri
• Kollektif Hukuki Değerler
• Zorunluluk Hali
• Direnme Hakkı

THE SCOPE OF SELF-DEFENCE IN CASES OF ATTACKS AGAINST STATE LEGAL INTERESTS AND COLLECTIVE (SOCIETAL) LEGAL INTERESTS

Öz

This study examines, from a comparative perspective under Turkish and German criminal law, whether interventions carried out by individuals in response to attacks directed against the State’s legal interests and collective (societal) legal interests can be assessed within the framework of self-defence. In this context, the conditions relating to attack and defence in self-defence are first explained, and the conceptual limits of the institution are delineated. The study demonstrates that, by its very structure, self-defence is based on the relationship between attacks directed at individual legal interests and defensive acts undertaken against such attacks. For this reason, self-defence is not applicable to abstract dangers directed solely at legal interests such as state security or public order. On the other hand, where attacks against social (collective) legal interests simultaneously and directly affect the legal interests of individuals, the exceptional applicability of self-defence is acknowledged. Within this framework, interventions by individuals against attacks on property belonging to the state treasury may also fall within the scope of self-defence, provided that the necessary conditions are fulfilled. However, where attacks are directed against the most fundamental legal values of the state, individual intervention cannot be justified on the basis of self-defence. In such cases, it is concluded that the acts of individuals should more appropriately be assessed under the doctrine of necessity or within the scope of the constitutional right of resistance. This approach is found to be more consistent with the state’s monopoly on the use of force and the principle of the rule of law.

Anahtar Kelimeler

• Self-Defence
• Legal Interests of the State
• Collective Legal Interests
• Necessity
• Right of Resistance

Kaynakça

1. Akbulut, Berrin: Ceza Hukuku Genel Hükümler, 8. Baskı, Adalet Yayınevi, Ankara 2021.
2. Alacakaptan, Uğur: Suçun Unsurları, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, Ankara 1975.
3. Anstötz, Stephan: “StGB § 90a”, in: Münchener Kommentar zum StGB, 3. Cilt, Volker Erb ve Jürgen Schäfer (editörler), 5. Baskı, C. H. Beck, Münih 2025.
4. Apaydın, Cengiz: Meşru Savunma, 4. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2023.
5. Artuk, Mehmet Emin/Gökcen, Ahmet/Alşahin, Mehmet Emin/Çakır, Kerim: Ceza Hukuku Genel Hükümler, 19. Baskı, Adalet Yayınevi, Ankara 2025.
6. Aydın, Murat: “Üçüncü Kişi Lehine Meşru Müdafaa Kavramına İlişkin Türk ve Amerikan Hukuku Perspektifinden Bir Değerlendirme”, Terazi Hukuk Dergisi, C. 10, S. 108, 2015, s. 14-23.
7. Aydın, Özgür: Özgürlük ve Güvenlik Ekseninde Bireysel Silahlanma, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul 2019.
8. Baron, Paul: Notwehr, Staatsnotwehr und Staatsnotstand, Druckerei Heinr & J. Lechte, Emsdetten 1936.

9. Bitzilekis, Nikolas: Die neue Tendenz zur Einschränkung des Notwehrrechts, Dunckner & Humblot, Berlin 1984.
10. Centel, Nur/Zafer, Hamide/Çakmut, Özlem: Türk Ceza Hukukuna Giriş, 12. Bası, Beta Yayıncılık, İstanbul 2023.
11. Cihan, Cihad: “Türklerde Bayrağın Ölüm ve Yas Alameti Olarak Kullanılması”, Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, C. 8, S. 4, 2021, s. 2019-2038.
12. Demirbaş, Timur: Ceza Hukuku Genel Hükümler, 19. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2024.
13. Demirel, Muhammed: “Türk ve Alman Hukukuyla Karşılaştırmalı Olarak Meşru Savunmada Saldırıya İlişkin Koşullar”, Erciyes Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 20, S. 1, 2025, s. 251-335.
14. Dönmezer, Sulhi/Erman, Sahir: Nazarî ve Tatbikî Ceza Hukuku-Genel Kısım, C.2, 10. Baskı Beta Yayıncılık, İstanbul 1994.
15. Duman, Irmak: “Federal Almanya Devletinde Genel Hukuka Uygunluk Sebeplerinin Hayvan Hakları Lehine Uygulanması Beraberinde Gelen Tartışmalar ve Türk Hukukunda Hayvanın Hukuki Konumuna Kısa Bir Bakış”, Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 19, S. 2, 2022, s. 661-699.
16. Dursun, Selman/Bozbayındır, Ali Emrah: “Ceza Hukukunda Hukuka Uygunluk Nedenlerinin Manevi Unsurları Meselesi”, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, C. 73, S. 1, 2015, s. 63-90.
17. Dülger, Murat Volkan: Ceza Hukuku Genel Hükümler, 3. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2025.
18. Düzenli, Hilal: Türk Ceza Hukukunda Meşru Savunma, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Kamu Hukuku Anabilim Dalı (Yüksek Lisans Tezi), Ankara 2017.
19. Erb, Volker: “StGB § 32”, in: Münchener Kommentar zum StGB, 1. Cilt, Volker Erb ve Jürgen Schäfer (editörler), 5. Baskı, C. H. Beck, Münih 2024.
20. Erem, Faruk/Danışman, Ahmet/Artuk, Mehmet Emin: Ümanist Doktrin Açısından Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler, 14. Baskı, Seçkin Yayınevi, Ankara 1997.
21. Ersan, Aykut: Ceza Hukukunda Meşru Savunma ve Meşru Savunmada Sınırın Aşılması, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul 2013.
22. Frister, Helmut: Strafrecht Allgemeiner Teil, 10. Baskı, C. H. Beck, Münih 2023.
23. Göktürk, Neslihan: “Hukuka Uygunluk Nedenleri Objektif Nitelikte Midir?”, Ceza Hukuku Dergisi, C. 10, S. 27, 2015, s. 7-28.
24. Greco, Luis: “Tiernothilfe”, JuristenZeitung (JZ), C. 74, S. 8, 2019, s. 390-398.
25. Hafızoğulları, Zeki/Özen, Muharrem: Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler, 14. Baskı, US-A Yayıncılık, Ankara 2022.
26. Hecker, Bernd: “Nothilfe und Notstand bei Eindringen in Tierzuchtanstalt zwecks Dokumentation von Missständen”, Juristische Schulung (JuS), 2018, 1. Fasikül, s. 83-85.
27. Heger, Martin, “StGB § 32”, in: Strafgesetzbuch Kommentar, Karl Lackner, Kristian Kühl ve Martin Heger (Editörler), 31. Baskı, C. H. Beck, Münih 2025.
28. Heinrich, Bernd: Strafrecht Allgemeiner Teil, 7. Baskı, Kohlhammer, Stuttgart, 2019.
29. Herzog, Felix: JuristenZeitung (JZ), C. 71, S. 4, 2016, s. 190-197.
30. Hilgendorf, Eric/Valerius, Brian: Strafrecht Allgemeiner Teil, 3. Baskı, C. H. Beck, Münih 2022.
31. Hummler, Alexander Josef: Staatliches Gewaltmonopol und Notwehr, Tübingen Eberhard Karls Üniversitesi Hukuk Fakültesi (Doktora Tezi), Tübingen 1998.
32. Internationale Rechtsdogmatik (ZIS), C. 14, 11. Fasikül, s. 509-516.
33. İçel, Kayıhan: Ceza Hukuku Genel Hükümler, 7. Bası, Beta Yayıncılık, İstanbul 2023.
34. İsfen Kılıçarslan, Sibel: Alman ve Türk Ceza Hukukunda Trafik Güvenliğini Kasten Tehlikeye Sokma Suçları, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2013.
35. Jakobs, Günther: Strafrecht Allgemeiner Teil, 2. Baskı, De Gruyter, Berlin-Newyork 1991.
36. Jescheck, Hans Heinrich/Weigend, Thomas: Lehrbuch des Strafrechts, Allgemeiner Teil, 5. Baskı, Duncker&Humblot, Berlin 1996.
37. Kangal, T. Zeynel: Ceza Hukukunda Zorunluluk Durumu, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2010.
38. Kaplan, Mahmut: “Meşru Savunmada Orantılılık”, Süleyman Demirel Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 13, S. 2, 2023, s. 1139-1175.
39. Karadağ, Nergis: Devlet-Şiddet İlişkisi Bağlamında Devletin Şiddet Tekeli, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Kamu Hukuku Anabilim Dalı (Yayınlanmamış Doktora Tezi), İstanbul 2016.
40. Kartal, Melik: Meşru Savunmanın Hukuki Esası Bağlamında Gereklilik ve Orantılılık, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul 2019.
41. Kaspar, Johannes: Strafrecht Allgemeiner Teil, 4. Baskı, Nomos, Baden-Baden 2023.
42. Kindhäuser, Urs: “StGB § 32”, in: Nomos Strafgesetzbuch Kommentar, Urs Kindhäuser, Ulfrid Neumann, Hans Ullrich Paeffgen, Frank Saliger (editörler), 6. Baskı, Nomos, Baden-Baden 2023.
43. Kindhäuser, Urs/Zimmermann, Till: Strafrecht Allgemeiner Teil, 11. Baskı, Nomos, Baden-Baden 2024.
44. Klein, Eckart (çev. Ali Emrah Bozbayındır): “Devletin Şiddet Tekeli”, in: Anayasa Teorisi, Ed. Otto Depenhauer ve Christoph Grabenwarter (çev. editör İlyas Doğan), Lale Yayıncılık, İstanbul 2014.
45. Koca, Mahmut/Üzülmez, İlhan: Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler, 18. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2025.
46. Krey, Volker/Esser, Robert: Deutsches Strafrecht Allgemeiner Teil, 7. Baskı, Kohlhammer, Stuttgart 2022.
47. Kühl, Kristian: Strafrecht Allgemeiner Teil, 8. Baskı, C. H. Beck, Münih 2017.
48. Loewenstein, Karl: “Law in the Third Reich”, The Yale Law Journal, C. 45, S. 5, 1936, s. 779-815.
49. Mitsch, Wolfgang: Tiere und Strafrecht, Juristische Ausbildung (JuS), C. 39, S. 12, 2017, s. 1388-1399.
50. Momsen, Carsten/Savić, Laura İva: “StGB § 32”, in: Beck’scher Online Kommentar StGB, Bernd von Heintschel-Heinegg (editör), 67. Baskı, 2025.
51. Otto, Harro: Grundkurs Strafrecht -Allgemeine Strafrechtslehre, 7. Baskı, De Gruyter, Berlin 2004.
52. Ögel, Bahaeddin: Türk Kültür Tarihine Giriş, 6. Cilt, 4. Baskı, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 2000.
53. Özbek, Veli Özer/Doğan, Koray: “Zorunluluk Halinin (TCK m.25/2) Hukuki Niteliği”, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 9, S. 2, 2007, s. 195-222.
54. Özbek, Veli Özer/Doğan, Koray/Meraklı, Serkan/Bacaksız, Pınar/Başbüyük, İsa: Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler, 16. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2025.
55. Özgenç, İzzet: Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler, 21. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2025, (Genel Hükümler).
56. Özgenç, Nuri Berkay: “Meşru Savunmada Orantılılık”, Hasan Kalyoncu Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 12, S. 24, 2022, s. 245-270, (Meşru Savunmada Orantılılık).
57. Öztürk, Bahri/Erdem, Mustafa Ruhan: Uygulamalı Ceza Hukuku ve Güvenlik Tedbirleri Hukuku, 25. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2023.
58. Perron, Walter/Eisele, Jörg, “StGB § 32”, in: Tübinger Strafgesetzbuch Kommentar, 31. Baskı, Adolf Schönke ve Horst Schröder (editörler), C. H. Beck, Münih 2025.
59. Pfordten, Dietmar von der: “Zu den Prinzipien der Notwehr”, in: Festschrift für Hans-Ludwig Schreiber zum 70. Geburtstag, Knut Amelung (editör), C. F. Müller, Heidelberg 2003, s. 359-373.
60. Puppe, İngeborg: Strafrecht Allgemeiner Teil im Spiegel der Rechtsprechung, 5. Baskı, Nomos, Baden-Baden 2023.
61. Reinbacher, Tobias: “Nothilfe bei Tierquälerei?”, Nothilfe bei Tierquälerei?, Zeitschrift für Rengier, Rudolf: Strafrecht Allgemeiner Teil, 15. Baskı, C. H. Beck, Münih 2023.
62. Renzikowski, Joachim: Notstand und Notwehr, Duncker& Humblot, Berlin 1994.
63. Roxin, Claus/Greco, Luis: Strafrecht Allgemeiner Teil, 1. Cilt, 5. Baskı, C. H. Beck, Münih 2020.
64. Rönnau, Thomas/Hohn, Kristian: “StGB § 32”, in: Strafgesetzbuch Leipziger Kommentar, Gabriele Cirener, Henning Radtke, Ruth Rissing-van Saan, Thomas Rönnau ve Wilhelm Schluckebier (Editör), 3. Cilt, 13. Baskı, De Gruyter, Berlin 2019.
65. Schmitt, Carl: “Der Führer schützt das Recht (Zur Reichstagsrede Adolf Hitlers vom 13. Juli 1934)”, Deutsche Juristen – Zeitung, 01.08.1934, C. 39, Heft: 15, Berlin.
66. Sengbusch, Rene: Die Subsidiarität der Notwehr, Duncker & Humblot, Berlin 2008.
67. Sınar, Hasan: “Self-Defense As A Justification Reason in Turkish Criminal Law”, Ceza Hukuku Dergisi, C. 11, S. 30, 2016, s. 29-62.
68. Soyaslan, Doğan: Ceza Hukuku Genel Hükümler, 6. Baskı, Yetkin Yayınları, Ankara 2014.
69. Sternberg-Lieben, Detlev/Weißer, Bettina: “StGB § 90a”, in: Tübinger Strafgesetzbuch Kommentar, 31. Baskı, Adolf Schönke ve Horst Schröder (editörler), C. H. Beck, Münih 2025.
70. Taner, Fahri Gökçen: “Türk Ceza Hukukunda Meşru Savunma”, Ceza Hukuku Dergisi, C. 5, S. 12, 2010, s. 219-253.
71. Topçu, Namık Kemal: Meşru Savunma, Adalet Yayınevi, Ankara 2022.
72. Tulay, M. Emre: “Zorunluluk Halinde Sınırın Aşılması Meselesi”, Çankaya Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 5, S. 1-3, 2020, 3171-3191.
73. Ünver, Yener: Ceza Hukukuyla Korunması Amaçlanan Hukuksal Değer, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2003.
74. Wagner, Martin: Auf Leben und Tod-Das Grundgesetz und der “finale Rettungsschuß” Vandenhoeck&Ruprecht, Göttingen 1992.
75. Wössner, Marion: Die Notwehr und ihre Einschränkungen in Deutschland und in den USA, Duncker & Humblot, Berlin 2006.
76. Yetkin, Erdi: “Politika ile Ceza Hukuku Arasındaki Arafta Hukuka Uygunluk: Sorumsuzluk Teyitleri Üzerine Bir İnceleme” Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 28, S. , 2021, s. 1793-1857.
77. Zieschang, Frank: “StGB § 316”, in: Nomos Strafgesetzbuch Kommentar, Urs Kindhäuser, Ulfrid Neumann, Hans Ullrich Paeffgen, Frank Saliger (editörler), 6. Baskı, Nomos, Baden-Baden 2023.