MONTRÖ BOĞAZLAR SÖZLEŞMESİNİN 19. MADDESİ: SAVAŞ ZAMANINDA SAVAŞ GEMİLERİNİN GEÇİŞ REJİMİ ÜZERİNE

Öz

Montrö Boğazlar Sözleşmesi, Türk Boğazları’nın statüsüne dair tarihsel rekabetin ve önceki uluslararası andlaşmaların mirası üzerine inşa edilmiş olup, seyrüsefer serbestliğine ilişkin umumî menfaatler ile ülkesel ve bölgesel güvenlik gereksinimleri arasında sürdürülebilir bir normatif denge tesis etmiştir. Bu hassas hukukî rejimin merkezinde yer alan 19. madde, Türkiye’nin savaşan olmadığı savaş zamanlarında, savaşan devletlerin savaş gemilerine geçiş yasağı öngörerek Sözleşmenin güvenlik boyutunu somutlaştırmaktadır. Anılan hüküm, savaşın Boğazlar’a sirayet etmesini ve Türkiye’nin güvenliğinin tehlikeye düşmesini önlemeyi, aynı zamanda çatışmanın deniz alanlarındaki kapsamını sınırlamayı amaçlayan özgün bir düzenlemedir. Bu çalışma, 19. maddenin tarihsel kökleri, kabul süreci ve normatif çerçevesi ile uygulanmasının beraberinde getirdiği sorunları ele almaktadır. Çalışmada, geçiş yasağının kapsamı ve istisnaları, “savaş zamanı” ve “savaşan devlet” kavramlarının hukukî mahiyeti ile savaş gemilerinin niteliği, 2. Dünya Savaşı ve uzun bir aradan sonra bu hükmün yeniden işletildiği Rusya-Ukrayna Savaşı dönemindeki uygulamalar ışığında incelenmektedir. Neticede, 19. maddenin teorik unsurları ile uygulanma safhasındaki temel meselelerinin açıklanıp analiz edilmesi hedeflenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Montrö Sözleşmesi
• Türk Boğazları
• Savaş Zamanı
• Savaşan Devletler
• Savaş Gemileri

ARTICLE 19 OF THE MONTREUX CONVENTION: ON THE REGIME OF PASSAGE FOR WARSHIPS IN TIME OF WAR

Öz

The Montreux Convention regarding the Regime of the Straits, built upon the legacy of historical rivalries and previous treaties concerning the status of the Turkish Straits, has established a sustainable normative balance between the general interests of freedom of navigation and the requirements of national and regional security. Article 19, which lies at the heart of this delicate legal regime, embodies the security dimension of the Convention by providing a ban on the passage of warships of belligerent states in times of war, Türkiye not being belligerent. The aforementioned provision is a unique arrangement aimed at preventing the spillover of the war into the Straits and the endangering of Türki-ye’s security, while also seeking to limit the scope of the conflict in maritime areas. This study addresses the historical roots, adoption process and normative framework of Article 19, as well as the problems arising from its application. In the study, the scope and exceptions of the passage ban, the legal nature of the concepts of “time of war” and “belligerent state”, and the nature of warships are examined in light of the practices during World War II, and the Russia-Ukraine War, in which this provision was re-activated after a long hiatus. Ultimately, it is aimed to explain and analyze the theoretical elements of Article 19 alongside the fundamental issues in its application phase.

Anahtar Kelimeler

• Montreux Convention
• Turkish Straits
• Time of War
• Belligerent States
• Warships

Kaynakça

1. Acer, Yücel: “Russia’s Attack on Ukraine: The Montreux Convention and Turkiye”, International Law Studies, C. 100, 2023, s. 285-311.
2. Akande, Dapo: “Classification of Armed Conflicts”, Ben Saul/Dapo Akande (ed.), The Oxford Guide to International Humanitarian Law, Oxford University Press, New York 2020, s. 29-56.
3. Akgün, Mensur: “Great Powers and the Straits: From Lausanne to Montreux”, The Turkish Yearbook of International Relations, S. 24, 1994, s. 57-86.
4. Aksar, Yusuf: Teoride ve Uygulamada Uluslararası Hukuk, C. 2, 8. Baskı, Seçkin, Ankara 2025.
5. Aliano, Adam/Spivak, Russell: “Ukraine Symposium: The Montreux Convention and Turkey’s Impact on Black Sea Operations”, 25.04.2022, , e.t. 25.12.2025.
6. Aliano, Adam: “Is Russia Exploiting a Gap in the Montreux Convention?”, Lawfare, 14.06.2022, , e.t. 29.10.2025.
7. Alpyavuz, Tolgahan: Montreux (Montrö) Sözleşmesi Uyarınca Türk Boğaları’ndan Savaş Gemilerinin Geçiş Rejimi, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi SBE, 2009.
8. Altuğ, Yılmaz: “The United States of America’s Policies Towards Turkish Straits”, Belleten, C. 56, S. 215, 1992, s. 167-199.

9. Altuğ, Yılmaz: Turkey and Some Problems of International Law, Yenilik, İstanbul 1958.
10. Antonopoulos, Ioannis: “The Montreux Convention and its Importance for International Peace and Security”, Goettingen Journal of International Law, C. 15, S. 1, 2025, s. 50-76.
11. Arabacı, Tuğçe: Boğazlar Rejimine İlişkin Montrö Sözleşmesi Örneğinde Antlaşmaların Yorumlanmasında Bir Araç Olarak ‘Sonraki Uygulama’nın İncelenmesi, Turhan, Ankara 2025.
12. Arıkoğlu, Enver: “Montrö Konvansiyonu Uyarınca Pek Yakın Savaş Tehlikesi Durumunda Türkiye’nin Yetkileri”, MHB, C. 37, S. 1, 2017, (2017), s. 185-201.
13. Arıkoğlu, Enver: “Rusya-Ukrayna Savaşı Bağlamında Montrö Boğazlar Konvansiyonu’nun Uygulanması”, Cüneyt Yüksel/Ceren Karagözoğlu (ed.), Rusya-Ukrayna Krizi ve Uluslararası Hukuk, OnİkiLevha, İstanbul 2023, s. 41-82.
14. Armaoğlu, Fahir H.: “İkinci Dünya Harbinde Türkiye”, AÜSBFD, C. 13, S. 2, 1958, (1958), s. 139-179.
15. Armaoğlu, Fahir: 20. Yüzyıl Siyasî Tarihi: 1914-1995, 19. Baskı, Timaş, İstanbul 2014.
16. Arsava, Füsun: “Ukrayna’ya Silah Tedarikinin Hukuki Çerçevesi”, Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 22, S. 1, 2025, s. 49-67.
17. Aybay, Rona: “Montrö Boğazlar Sözleşmesi ve Bazı Güncel Sorunlar”, DEÜHFD, C. 21, Özel Sayı (Prof. Dr. Durmuş Tezcan’a Armağan), 2019, s. 2729-2742.
18. Aydın, Mustafa/Aydıntaşbaş, Aslı: “Bridging the Bosphorus: How Europe and Turkey can turn tiffs into tactics in the Black Sea”, ECFR, 18.03.2025, , 04.12.2025.
19. Aydın, Mustafa: “İkinci Dünya Savaşı ve Türkiye, 1939-1945”, Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, C. 1: 1919-1980, İletişim, İstanbul 2001, s. 399-476.
20. Bal, Ali: Uluslararası Adalet Divanının Geçici Tedbirler Rejimi, Seçkin, Ankara 2020.
21. Bal, Ali: Uluslararası Hava Hukuku - Hava Sahasının Hukukî Rejimi, 2. Baskı, Seçkin, Ankara 2025.
22. Baxter, R. R.: The Law of International Waterways, with Particular Regard to Interoceanic Canals, Harvard University Press, Massachusetts 1964.
23. Belik, Mahmut R.: Türk Boğazları’nın Hukukî Statüsü, Sermet Matbaası, İstanbul 1962.
24. Bilsel, Cemil: “International Law in Turkey”, AJIL, C. 38, S. 4, 1944, (1944), s. 546-556.
25. Bilsel, Cemil: “The Turkish Straits in the Light of Recent Turkish-Soviet Russian Correspondence”, AJIL, C. 41, S. 4, 1947, (1947), s. 727-747.
26. Bilsel, Cemil: Lozan, C. 2, Ahmet İhsan Matbaası, İstanbul 1933, (1933).
27. Bilsel, Cemil: Türk Boğazları, İsmail Akgün Matbaası, İstanbul 1948, (1948).
28. Binder, Christina: “Uniting for Peace Resolution (1950)”, Rüdiger Wolfrum (ed.), MPEPIL (online edition), Oxford University Press, 2017.
29. Boczek, Boleslaw A.: International Law: A Dictionary, The Scarecrow Press Inc., Lanham 2005.
30. Bothe, Michael: “Neutrality, Concept and General Rules”, Rüdiger Wolfrum (ed.), MPEPIL (online edition), Oxford University Press, 2015.
31. Bozkurt, Abdurrahman: “Boğazlar Komisyonu’nun Kuruluşu ve Faaliyetleri (1924-1936)”, MHB, C. 37, S. 1, 2017, s. 1-28.
32. Brunner, Manuel: “Declaration of War”, Rüdiger Wolfrum (ed.), MPEPIL (online edition), Oxford University Press, 2018.
33. Brüel, Erik: International Straits, C. 2: Straits Comprised by Positive Regulations, Nyt Nordisk Forlag, Kopenhag 1947.
34. Burçak, Rıfkı Salim: “İkinci Cihan Savaşında Boğazlar Meselesi”, AÜSBFD, C. 2, S. 1, 1947, s. 191-204.
35. Caminos, Hugo/Cogliati-Bantz, Vincent P.: The Legal Regime of Straits: Contemporary Challenges and Solutions, Cambridge University Press, Cambridge 2014.
36. Çamyamaç, Anıl: “Bir Uluslararası Hukuk Müessesesi Olarak Uluslararası Örgütler Arasında Ardıllık”, DEÜHFD, C. 24, S. 1, 2022, s. 1-37.
37. Çamyamaç, Anıl: “Savaş Tanımının Düşündürdüklerine Dâir”, Anıl Çamyamaç/Muhammed Halid Kavak (ed.), Uluslararası Hukukta Kuvvet Kullanımı: Tarihi, Teorisi ve Pratiği, Adalet, Ankara 2026, s. 53-88.
38. Çelik, Edip F.: Milletlerarası Hukuk, C. 2, 2. Baskı, İÜHF Yayınları, İstanbul 1971.
39. Daly, John C. K.: “Referee and Goalkeeper of the Turkish Straits: The Relevance and Strategic Implications of the Montreux Convention for Conflict in the Black Sea”, The Jamestown Foundation, 10.05.2022, , e.t. 29.10.2025.
40. Daver, Abidin: “Montrö Zaferi Sulhun da Zaferidir”, Cumhuriyet, 27.07.1936 . DeLuca, Anthony R.: “Montreux and Collective Security”, The Historian, C. 38, S. 1, 1975, s. 1-20.
41. DeLuca, Anthony R.: “Soviet-American Politics and the Turkish Straits”, Political Science Quarterly, C. 92, S. 3, 1977, (1977), s. 503-524.
42. Demirel, Naim: “Suriye’deki Silahlı Çatışmalar Karşısında Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin Hukuki Analizi”, TAAD, S. 29, 2017, s. 23-38.
43. Denk, Erdem: Uluslararası Örgütler Hukuku: Birleşmiş Milletler Sistemi, Siyasal, Ankara 2015.
44. Dinstein, Yoram: War, Aggression and Self-Defence, 5. Baskı, Cambridge University Press, New York 2011.
45. Doğru, Sami: “Türk Boğazları’nın Hukukî Statüsü: Sevr ve Lozan’dan Montrö’ye Geçiş”, DEÜHFD, C. 15, S. 2, 2013, s. 123-169.
46. Doswald-Beck, Louise (ed.): San Remo Manual on International Law Applicable to Armed Conflicts at Sea, Cambridge University Press, New York 1995.
47. Dönmez, Fatih: “Ukrayna Krizi Bağlamında Montrö Boğazlar Sözleşmesi”, Avrasya Dünyası, S. 10, Nisan 2022, s. 36-43.
48. Dörr, Oliver: “Article 31”, Oliver Dörr/Kirsten Schmalenbach (ed.), Vienna Convention on the Law of Treaties: A Commentary, 2. Baskı, Springer, Heidelberg 2018, s. 559-616.
49. Dörr, Oliver: “Use of Force, Prohibition of”, Rüdiger Wolfrum (ed.), MPEPIL (online edition), Oxford University Press, 2019.
50. Erim, Nihat: Devletlerarası Hukuku ve Siyasi Tarih Metinleri, C. 1: Osmanlı İmparatorluğu Andlaşmaları, TTK, Ankara 1953.
51. Erkin, Feridun Cemal: Türk-Sovyet İlişkileri ve Boğazlar Meselesi, Başnur Matbaası, Ankara 1968.
52. Esmer, Ahmet Şükrü/Sander, Oral: “İkinci Dünya Savaşında Türk Dış Politikası”, Mehmet Gönlübol (ed.), Olaylarla Türk Dış Politikası, AÜSBF Yayınları, Ankara 1987, s. 135-185.
53. Ferraro, Tristan/Cameron, Lindsey: “Article 2: Application of the Convention”, ICRC, Commentary on the First Geneva Convention, Cambridge University Press, Cambridge 2016, s. 68-125.
54. Fitzmaurice, Gerald: “The Straits Convention of Montreux, 1936”, British Yearbook of International Law, C. 18, 1937, s. 186-191.
55. Fournatzopoulou, Evdokia: “The Legal Status of the Straits of Istanbul, the Straits of Cannakale and the Marmara Sea, 1945-2004”, International Journal of Maritime History, C. 16, S. 2, 2004, s. 247-264.
56. Froman, F. David: “Kiev and the Montreux Convention: The Aircraft Carrier that Became a Cruiser to Squeeze through the Turkish Straits”, San Diego Law Review, C. 14, S. 3, 1977, s. 681-717.
57. Frostad, Magne: “The Montreux Convention and the Ongoing Armed Conflict between Russia and Ukraine”, Alexander Lott (ed.), Maritime Security Law in Hybrid Warfare, Brill/Nijhoff, Leiden 2024, s. 312-352.
58. Gaber, Yevgeniya: “Türkiye’s Policy Towards The Black Sea Region in the Aftermath of the Russian Full-Scale Invasion of Ukraine: Is Change Possible?”, 09.02.2024, e.t. 18.09.2025.
59. Ginneken, Anique H. M. van: Historical Dictionary ofthe League of Nations, The Scarecrow Press, Inc., Lanham 2006.
60. Gönlübol, Mehmet/Sar, Cem: “1919-1938 Yılları Arasında Türk Dış Politikası”, Mehmet Gönlübol (ed.), Olaylarla Türk Dış Politikası, AÜSBF Yayınları, Ankara 1987, s. 1-133.
61. Gönlübol, Mehmet/Ülman, A. Hakuk: “İkinci Dünya Savaşından Sonra Türk Dış Politikası: Genel Durum”, Mehmet Gönlübol (ed.), Olaylarla Türk Dış Politikası, AÜSBF Yayınları, Ankara 1987, s. 187-334.
62. Gönlübol, Mehmet: Milletlerarası Siyasî Teşkilâtlanma, AÜSBF Yayınları, Ankara 1964.
63. Gray, Christine: International Law and the Use of Force, 3. Baskı, Oxford University Press, New York 2008.
64. Greenwood, Christopher: “The Concept of War in Modern International Law”, ICLQ, C. 36, S. 2, 1987, s. 283-306.
65. Greenwood, Sabrena Grace: The Montreux Convention and the Regime of the Straits since 1936, Yüksek Lisans Tezi, Boston University, 1947.
66. Güçlü, Yücel: “The Uneasy Relationship: Turkey’s Foreign Policy as Regards the Soviet Union at the Outbreak of the Second World War”, Belleten, C. 67, S. 250, 2003, s. 949-986.
67. Gündüz, Aslan: Milletlerarası Hukuk Temel Belgeler Örnek Kararlar, 5. Baskı, Beta, İstanbul 2003.
68. Hayyar, M. Emre: “Can Turkey Close the Turkish Straits to Russian Warships?”, EJIL:Talk!, 28.02.2022, , e.t. 29.10.2025.
69. Heintschel von Heinegg, Wolff: “Warships”, Rüdiger Wolfrum (ed.), MPEPIL (online edition), Oxford University Press, 2015, (2015).
70. Hotinli, Rauf Ahmed/Köseraif, Ragıp Raif: “Boğazlar Mes’elesi”, (Hicrî) 1334, Alperen Demir/Uğur Belen (haz.), Osmanlı Hariciyesi ve Boğazlar Meselesi, Babıali Kültür Yayıncılığı, İstanbul 2023, s. 83-137.
71. Howard, Harry N.: “The Turkish Straits after World War II: Problems and Prospects”, Balkan Studies, C. 11, 1970, s. 35-60.
72. Howard, Harry N.: “The United States and Turkey: American Policy in the Straits Question (1914-1963)”, Balkan Studies, C. 4, 1963, s. 225-250.
73. Howard, Harry N.: The Problem of the Turkish Straits, Department of State Publication - U. S. Government Printing Office, Washington, D. C. 1947, (1947).
74. Howard, Harry N.: Turkey, the Straits and U. S. Policy, The Johns Hopkins University Press, Baltimore 1974, (1974).
75. Hurewitz, J. C.: “Russia and the Turkish Straits: A Revaluation of the Origins of the Problem”, World Politics, C. 14, S. 4, 1962, s. 605-632.
76. ILC, “Draft Articles on Responsibility of States for Internationally Wrongful Acts, with Commentaries”, Yearbook of the ILC, 2001, C. 2/2, s. 26 vd.
77. ILC, “Draft Articles on the Effects of Armed Conflicts on Treaties, with Commentaries”, Yearbook of the ILC, 2011, C. 2/2, s. 107 vd.
78. ILC, “Draft Conclusions on Subsequent Agreements and Subsequent Practice in relation to the Interpretation of Treaties, with Commentaries”, Yearbook of the ILC, 2018, C. 2/2, s. 23 vd.
79. International Institute of Humanitarian Law, San Remo Manual on International Law Applicable to Armed Conflicts at Sea, , e.t. 29.10.2025, (San Remo Rehberi).
80. Işık, Yörük: “Russia is Using ‘Civilian’ Ships to Circumvent Closure of the Bosporus”, The Maritime Executive, 19.05.2022, , e.t. 29.10.2025
81. İnan, Yüksel: “The Turkish Straits”, Ali L. Karaosmanoğlu/Seyfi Taşhan (ed.), The Europeanization of Turkey’s Security Policy: Prospects and Pitfalls, Foreign Policy Institute, Ankara 2004, s. 159-177.
82. İnan, Yüksel: Türk Boğazlarının Siyasal ve Hukuksal Rejimi, 2. Baskı, Turhan, Ankara 1995, (1995).
83. Keskin Ata, Funda: “Montrö Boğazlar Sözleşmesi, Türk Boğazları’ndan Savaş Gemilerinin Geçişi Konusunda Türkiye’ye Hangi Yetkileri Vermiştir?”, Erdem Denk (ed.), 50 Soruda Boğazlar Rejimi, Altınbaş Üniversitesi Yayınları, Ankara 2022, s. 128-132.
84. Keskin Ata, Funda: “Montrö Boğazlar Sözleşmesi, Gemilerin Türk Boğazları’ndan Geçişini Hangi Ölçütlere Göre Düzenlemiştir?”, Erdem Denk (ed.), 50 Soruda Boğazlar Rejimi, Altınbaş Üniversitesi Yayınları, Ankara 2022, (2022/a), s. 117-121.
85. Keskin, Funda: Uluslararası Hukukta Kuvvet Kullanma: Savaş, Karışma ve Birleşmiş Milletler, Mülkiyeliler Birliği Vakfı Yayınları, Ankara 1998.
86. Ketenci, Ayşegül: “Russia’s War on Ukraine and the Montreux Convention as Türkiye’s International Law Instrument and Policy Tool for the Security of the Black Sea”, Connections QJ, C. 22, S. 3, 2023, s. 72-84.
87. Knight, H. Gary: “The Kiev and the Turkish Straits”, AJIL, C. 71, S. 1, 1977, s. 125-129.
88. Korkmazcan, Nezihe Selcen: İkinci Dünya Savaşı’nda Türk Diplomasisi, TTK, 3. Baskı, Ankara 2025.
89. Kozak-Balaniuk, Iryna: “Can Turkey Legally Close the Passage through Turkish Straits for Russian Warships due to Russian Military Aggression against Ukraine?”, Tomasz Kamiński/Karol Karski (ed.), 40 Years of the United Nations Convention on the Law of the Sea: Assessment and Prospects, Routledge, Oxon 2025, s. 263-273.
90. Köse, İsmail: “Sovyetler Birliği’nin Türk Boğazlarıyla İlgili Talepleri: 1945-1946 Notaları”, AÜSBFD, C. 74, S. 4, 2019, s. 1125-1148.
91. Köse, İsmail: “Türk Boğazlarında Kaide-i Kadim Geçiş Rejimi Tartışmaları: 1841 Londra Sözleşmesi”, Turcology Research, S. 75, 2022, s. 505-516.
92. Kraska, James: “Can Turkey Legally Close Its Straits to Russian Warships? It’s Complicated”, International Law Studies, C. 99, 2022, s. 544-548.
93. Krisch, Nico: “Article 43”, Bruno Simma ve diğerleri (ed.), The Charter of the United Nations: A Commentary, C. 2, 3. Baskı, Oxford University Press, Oxford 2012, s. 1351-1356.
94. Kurumahmut, Ali: Montrö Sözleşmesi: Türk Boğazları ve Karadeniz Güvenliği, TÜDAV, İstanbul 2025.
95. Lott, Alexander: Hybrid Threats and the Law of the Sea: Use of Force and Discriminatory Navigational Restrictions in Straits, Brill/Nijhoff, Leiden 2022.
96. Lund, Aron: “The Montreux Paradox: How a Ukraine Ceasefire Could Set the Stage for Escalation in the Black Sea”, 16.05.2025, , e.t. 23.01.2026.
97. Lütem, İlhan: Devletler Hukuku Dersleri, 2. Kitap, Balkanoğlu Matbaacılık, Ankara 1960.
98. Macfie, A. L.: “The Straits Question at the Potsdam Conference: The British Position”, Middle Eastern Studies, C. 23, S. 1, 1987, s. 75-82.
99. Macfie, A. L.: “The Turkish Straits in the Second World War, 1939-45”, Middle Eastern Studies, C. 25, S. 2, 1989, s. 238-248.
100. Mayama, Akira: “The Influence of the Straits Transit Regime on the Law of Neutrality at Sea”, Ocean Development and International Law, C. 26, 1995, s. 1-30.
101. Meray, Seha L./Olcay, Osman: Montrö Boğazlar Konferansı: Tutanaklar, Belgeler, 2. Baskı, Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul 2023.
102. Meray, Seha L.: Devletler Hukukuna Giriş, C. 1, 3. Baskı, AÜSBF Yayınları, Ankara 1968, (1968).
103. Meray, Seha L.: Devletler Hukukuna Giriş, C. 2, 4. Baskı, AÜSBF Yayınları, Ankara 1975, (1975).
104. Moskalenko, Olga A. ve diğerleri: “The Montreux Convention After the Beginning of the Special Military Operation. Status Quo or Denunciation: Discourse of International Actors and Possible Geopolitical Implications for the Black Sea Region”, Vestnik RUDN-International Relations, C. 23/4, 2023, s. 643-661.
105. Myers, Nicholas J.: “The Significance of the Turkish Straits to the Russian Navy”, Foreign Policy Research Institute, 04.03.2022, , e.t. 04.12.2025.
106. Neff, Stephen C.: War and the Law of Nations: A General History, Cambridge University Press, New York 2005.
107. Nevitt, Mark: “The Russia-Ukraine Conflict, the Black Sea, and the Montreux Convention”, Just Security, 28.02.2022, , e.t. 23.01.2026.
108. Newport Manual Expert Group, Newport Manual on the Law of Naval Warfare, Stockton Center for International Law, 2. Baskı, 2025, (Newport Rehberi).
109. O’Connell, Mary Ellen: “A Comment”, EJIL:Talk!, 28.02.2022, , e.t. 28.11.2025.
110. Oppenheim, Lassa/Lauterpacht, Hersch: International Law: A Treatise, C. 2: Disputes, War and Neutrality, 7. Baskı, Longmans, Green, and Co., Londra 1952.
111. Oral, Nilüfer: “Black Sea Security under the 1936 Montreux Treaty”, Carlos Espósito ve diğerleri (ed.), Ocean Law and Policy: 20 Years under UNCLOS, Brill/Nijhoff, Leiden 2017, s. 266-286.
112. Oral, Nilüfer: “To Close or Not to Close”, Völkerrechtsblog, 04.03.2022, , e.t. 29.10.2025, (2022).
113. Oran, Baskın: “Türkiye’nin ‘Kuzeydeki Büyük Komşu’ Sorunu Nedir? (Türk-Sovyet İlişkileri, 1930-1970)”, AÜSBFD, C. 25, S. 1, 1970, s. 41-93.
114. Overfield, Cornell: “Turkey Must Close the Turkish Straits Only to Russian and Ukrainian Warships”, Lawfare, 05.03.2022, , e.t. 14.01.2026.
115. Özberk, Tayfun: “Turkey Closes the Dardanelles and Bosphorus to Warships”, Naval News, 28.02.2022, , e.t. 29.10.2025.
116. Özersay, Kudret: “Montreux Boğazlar Sözleşmesi”, Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, C. 1: 1919-1980, İletişim, İstanbul 2001, (2001), s. 370-384.
117. Özersay, Kudret: Türk Boğazlarından Geçiş Rejimi, Mülkiyeliler Birliği Vakfı Yayınları, Ankara 1999, (1999).
118. Özkerim Güner, Neslihan: Uluslararası Örgütlerin Ardıllığı, Adalet, Ankara 2025.
119. Özman, Aydoğan: Deniz Hukuku I, Turhan, Ankara 2006.
120. Pazarcı, Hüseyin: “Boğazlar Rejimine İlişkin Türk Dış Politikası ve Karşılaşılan Kimi Sorunlar”, Prof. Dr. Ernst Hirsch’in Hâtırasına Armağan, Banka ve Ticaret Hukuku Araştırma Enstitüsü, Ankara 1986, (1986), s. 849-880.
121. Pazarcı, Hüseyin: Uluslararası Hukuk Dersleri, 2. Kitap, 12. Baskı, Turhan, Ankara 2021, (2021).
122. Pazarcı, Hüseyin: Uluslararası Hukuk Dersleri, 4. Kitap, 4. Baskı, Turhan, Ankara 2020, (2020).
123. Pedrozo, Raul: “Closing the Turkish Straits in Times of War”, International Law Studies, C. 99, 2022, s. 517-520.
124. Pictet, Jean S.: Commentary on the First Geneva Convention for the Amelioration of the Condition of the Wounded and Sick in Armed Forces in the Field, ICRC, Cenevre 1952.
125. Plant, Glen: “Dardanelles and Bosporus”, Rüdiger Wolfrum (ed.), MPEPIL (online edition), Oxford University Press, 2012. Prosecutor v. Duško Tadić a/k/a “Dule”, ICTY, Decision on the Defence Motion of Interlocutory Appeal on Jurisdiction, 02.10.1995.
126. Reinisch, August/Novak, Gregor: “Article 49”, Bruno Simma ve diğerleri (ed.), The Charter of the United Nations: A Commentary, C. 2, 3. Baskı, Oxford University Press, Oxford 2012, s. 1385-1388.
127. Ronzitti, Natalino: “Naval Warfare”, Rüdiger Wolfrum (ed.), MPEPIL (online edition), Oxford University Press, 2009.
128. Routh, D. A.: “The Mediterranean: The Montreux Convention Regarding the Regime of the Black Sea Straits (20th July, 1936)”, Arnold Toynbee (ed.), Survey of International Affairs: 1936, Oxford University Press, Londra 1937, s. 584-651.
129. Rozakis, Christos L./Stagos, Petros N.: The Turkish Straits, Martinus Nijhoff Publishers, Dordrecht 1987.
130. Ruys, Tom: ‘Armed Attack’ and Article 51 of the UN Charter: Evolutions in Customary Law and Practice, Cambridge University Press, Cambridge 2010.
131. Sander, Oral: Siyasi Tarih, C. 2: 1918-1994, 24. Baskı, İmge, Ankara 2014.
132. Schindler, Dietrich: “Transformation in the Law of Neutrality since 1945”, Astrid J. M. Delissen/Gerard J. Tanja (ed.), Humanitarian Law of Armed Conflict: Challenges Ahead (Essays in Honour of Frits Kalshoven), Martinus Nijhoff Publishers, 1991, s. 367-386.
133. Schmalenbach, Kirsten: “International Organizations or Institutions, Succession”, Rüdiger Wolfrum (ed.), MPEPIL (online edition), Oxford University Press, 2017.
134. Schmid, Evelyne: “Optional but not Qualified: Neutrality, the UN Charter and Humanitarian Objectives”, International Review of the Red Cross, C. 106, S. 927, 2024, s. 1044-1064.
135. Schmitt, Michael N.: “‘Strict’ versus ‘Qualified’ Neutrality”, Lieber Institute, 22.03.2023, , e.t. 26.01.2026.
136. Seydi, Süleyman/Morewood, Steven: “Turkey’s Application of the Montreux Convention in the Second World War”, Middle Eastern Studies, C. 41, S. 1, 2005, s. 79-101.
137. Seydi, Süleyman: The Turkish Straits and the Great Powers: From the Montreux Convention to the Early Cold War, 1936-1947, The Isis Press, İstanbul 2010.
138. Shaw, Malcolm N.: International Law, 8. Baskı, Cambridge University Press, Cambridge 2017.
139. Shotwell, James Thomson: A Short History of the Question of Constantinople and the Straits, American Association for International Conciliation, Greenwich/Connecticut 1922.
140. Soysal, İsmail: “Atatürk’ün Barışçı Politikası ve Dünyadaki Etkileri”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, C. 2, S. 4, 1985, s. 111-119.
141. Steiner, Zara: The Lights that Failed: European International History, 1919-1933, Oxford University Press, Oxford 2005.
142. Sur, Melda: Uluslararası Hukukun Esasları, 17. Baskı, Beta, İstanbul 2024.
143. Tams, Christian J.: “League of Nations”, Rüdiger Wolfrum (ed.), MPEPIL (online edition), Oxford University Press, 2006.
144. Tapert, Alfred R.: “The Franco-Soviet Pact of Mutual Assistance: Its International Significance”, Detroit Law Review, C. 7, S. 2, 1937, s. 66-77.
145. Tarhanlı, Turgut: “Türk Boğazları’nda Denge Rejimi: Hukuki ve Yapısal Bir Değerlendirme”, Bayram Öztürk ve diğerleri (ed.), Marmara Denizi 2000 Sempozyumu Bildiriler Kitabı, TÜDAV, İstanbul 2000, s. 9-29.
146. TBMM, Tarihe Düşülen Notlar-1: Yasama Yılı Açılışlarında Cumhurbaşkanlarının Konuşmaları-1 (1 Mart 1924 - 14 Aralık 1987), TBMM Basımevi, Ankara 2011.
147. TC Dışişleri Bakanlığı, Türkiye Dış Politikasında 50 Yıl: İkinci Dünya Savaşı Yılları (1939-1946), Dışişleri Bakanlığı Yayınları, Ankara 1973, (1973/b).
148. TC Dışişleri Bakanlığı, Türkiye Dış Politikasında 50 Yıl: Montreux ve Savaş Öncesi Yılları (1935-1939), Dışişleri Bakanlığı Yayınları, Ankara 1973, (1973/a).
149. Tellal, Erel: “SSCB’yle İlişkiler”, Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, C. 1: 1919-1980, İletişim, İstanbul 2001, s. 499-521.
150. Toluner, Sevin: “Boğazlardan Geçiş ve Türkiye’nin Yetkileri”, İÜHF/MMAUM, Boğazlardan Geçiş Güvenliği ve Montreux Sözleşmesi, İstanbul 1994, s. 10-38.
151. Toluner, Sevin: “Objektif Hukuki Durum Yaratan Andlaşmalar Kavramı Gerekli midir?”, MHB, C. 25, S. 1-2, 2005, s. 519-579.
152. Toluner, Sevin: Milletlerarası Hukuk Dersleri: Devletin Yetkisi (Yer ve Kişiler Bakımından Çevresi ve Niteliği), 5. Baskı, Beta, İstanbul 1996, (1996).
153. Tukin, Cemal: Osmanlı İmparatorluğu Devrinde Boğazlar Meselesi, İstanbul Üniversitesi Matbaası, İstanbul 1947.
154. Tulun, Teoman Ertuğrul: The Montreux Convention: A Regional And Global Safety Valve, AVİM, Ankara 2020.
155. Turns, David: “The Law of Armed Conflict (International Humanitarian Law)”, Malcolm D. Evans (ed.), International Law, 5. Baskı, Oxford University Press, New York 2018, s. 840-876.
156. Türkmen, İlter: Boğazlar Statüsü, TC Dışişleri Bakanlığı-Hizmete Özel Yayın, Ankara 1968.
157. Türmen, Rıza: “Önsöz”, Seha L. Meray/Osman Olcay, Montrö Boğazlar Konferansı: Tutanaklar, Belgeler, 2. Baskı, Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul 2023, s. XVII-XXVIII.
158. Tütüncü, Ayşe Nur: İnsancıl Hukuka Giriş, 2. Baskı, Beta, İstanbul 2012.
159. UN Doc. A/RES/24(I): Transfer of Certain Functions, Activities and Assets of the League of Nations, 12.02.1946.
160. UN Doc. A/RES/2625(XXV): Declaration on Principles of International Law concerning Friendly Relations and Co-operation among States in accordance with the Charter of the United Nations, 24.10.1970.
161. UN Doc. A/RES/3314(XXIX): Definition of Aggression, 14.12.1974.
162. UN Doc. A/RES/68/262: Territorial Integrity of Ukraine, 01.04.2014.
163. UN Doc. A/RES/ES-11/1: Aggression against Ukraine, 18.03.2022.
164. Us, Asım: “Boğazlardan Geçecek Yabancı Ticaret Gemileri Üzerinde Türkiye’nin Kontrol Hakkı Var mıdır Yok mudur?”, Vakit, 16.06.1944.
165. Ünlü, Nihan: The Legal Regime of the Turkish Straits, Martinus Nijhoff Publishers, Lahey 2002.
166. Váli, Ferenc A.: The Turkish Straits and NATO, Hoover Institution Press, Stanford 1972.
167. Vignes, Daniel: “1936 Montreux Convention regarding the Regime of the Straits”, Natalino Ronzitti (ed.), The Law of Naval Warfare: A Collection of Agreements and Documents with Commentaries, Martinus Nijhoff Publishers, Dordrecht 1988, s. 468-482.
168. Walters, F. P.: A History of the League of Nations, Oxford University Press, Londra 1967.
169. Wet, Erika de/Wood, Michael: “Collective Security”, Anne Peters (ed.), MPEPIL (online edition), Oxford University Press, 2023.
170. Wilson, George Grafton: “When Does War Begin?”, AJIL, C. 30, S. 1, 1936, s. 80-83.
171. Xydis, Stephen G.: “The 1945 Crisis over the Turkish Straits”, Balkan Studies, C. 1, 1960, s. 65-90.
172. Yaycı, Cihat: Mavi Vatan, TTK, Ankara 2024.
173. Yurdusev, Esin: “İstanbul’dan Lozan’a İngiltere’nin Boğazlar Politikası (1915-1923)”, Belleten, C. 71, S. 260, 2007, s. 161-221.
174. Yurdusev, Esin: “Osmanlı İmparatorluğu, Rusya ve Hindistan Üçgeninde İngiltere’nin Boğazlar Politikası”, Belleten, C. 63, S. 237, 1999, s. 559-595.
175. Yücel, Kurtuluş: The Legal Regime of the Turkish Straits: Regulation of the Montreux Convention and its Importance on the International Relations after the Conflict of Ukraine, Doktora Tezi, Johann Wolfgang Goethe-University, 2019.