Arap Dili Kelime Yapısında İstiskâli Önlemeye Yönelik Gerçekleşen Ses Olayları

Doğan Fırıncı

doi:10.21054/deuifd.1183044

Arap Dili Kelime Yapısında İstiskâli Önlemeye Yönelik Gerçekleşen Ses Olayları

Bu makale için 27 Aralık 2023 tarihinde bir düzeltme yayımlandı. https://dergipark.org.tr/tr/pub/deuifd/article/1380589

Öz

Arap dilinde aynı ve yakın seslerin kelime yapısında oluşturduğu istiskâl/ağırlıktan kaynaklanan, telaffuz zorluğu oluşturan ses olayları sonucunda kelime düzeyinde bir kısım fonetik ses değişimleri meydana gelmektedir. Kelimelerde ses değişiklikleri oluşturan bu durumun gerekçesinin tespit edilerek ortaya konulması gerekmektedir. İşte bu çalışma Arap dilinde aynı ve yakın seslerin bir araya gelmesiyle oluşan istiskâl nedeniyle gerçekleşen ses değişimlerini ortaya koymayı hedef edinmiştir. Yazıya yansımayan sadece söyleyişte gerçekleşen ses olayları çalışmanın kapsamı dışında tutulmuştur. Bu amaçla başta Arap dili klasik kaynakları olmak üzere yakın dönem dil çalışmaları incelenmiştir. Aynı veya yakın ses unsurlarının bir araya gelmesiyle kelime yapısında istiskâl meydana geldiği görülmüştür. Dile ağır gelen bu durumun idgâm, ibdâl, i‘lâl, hazf, teskîn, tahfîfu’l-hemze gibi farklı ses olaylarıyla ortadan kaldırıldığı, sağlanan çözümle birlikte kelime vezinlerinde asıllarına nazaran değişikliklerin ortaya çıktığı sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

‘Aynî, Bedreddin Mahmûd b. Ahmed b. Musa Hanefî. el-Maḳâṣidu’n-naḥviyye fî şerḥi şevâhid şurûhi’l-elfiyye’il-meşhûr bişerḥi’l-şevâhidi’l-kubra. thk. ‘Ali Muhammed Fâḫir vd. 4 Cilt. Kahire: Dâru’s-Selâm liṭ-Ṭıbâ‘ati ve’n-Neşr ve’t-Tevzi‘ ve’t-Tercume, 1431/2010.
Abdurrahman Eyyûb. Asvâtu’l-luġa. Amman: Silsiletü’d-Dirâsâti’l-Luġaviyye, 1988.
Afîfî, Ahmed. Ẓâhiratu’t-taḫfîf fi’n-nahvi’l-Arabî. Kahire: Ed-Daru’l-Mısriyyetu’l-Lubnâniyye, 1996.
Ahfeş el-Evsat, Saîd b. Mes‘ade el-Mucâşiî el-Belhî. Meʿâni’l-Ḳurʾân. thk. Hüda Mahmud Kurâ‘e. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü’l- Hancî, 1411/1990.
Ahmed Muhtar Ömer. el-Bahsü’l-luġavî inde’l-Arab. Kahire: Âlemu’l-Kutub, 1988.
Cürcânî, Ebû Bekr Abdülkāhir b. Abdirrahmân b. Muhammed. el-Miftâh fî’s-sarf. thk. Ali Tevfîk el-Hamed. Beyrût: Muessesetu’r-Risâle, 1407/1987.
Cürcânî, Ebu’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Alî es-Seyyid eş-Şerîf. et-Taʿrîfât. nşr. İbrâhim el-Ebyârî. Beyrût: Daru’l- Kitabi’l- ‘Arabiyye, 1997.
Ebu Hayyân el-Endelûsî, Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Yûsuf b. Hayyân. İrtişâfu’d-darab fi ‘ilmi lisâni’l-Arab, thk. Recep Osman Muham-med. Kahire: Mektebetu’l-Hancî, 1998.

Ebû Şi‘r, ‘Âdil İbrâhîm. el-Muṣṭalâḥâtu’ṣ-ṣavtiyye fi’t-turâs̠i’l-luġavî ‘in-de’l-‘Arab. Riyad: Merkez Tafsîr li’d-Dirâsâti’l-Kur’âniyye, 2015.
Esterâbâdî, Necmü’l-eimme Radıyyüddîn Muhammed b. el-Hasen. Şerḥu Şâfiyeti İbni’l-Ḥâcib. thk. Muhammed Nur el-Hasan vd. 3 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1395/1975. Farîsî, Ebû Alî. el-Ḥucce lil- Ḳurrâi’s-Seb‘a. nşr. Bedreddin Kahveci - Beşir Cüveycâtî. 7 Cilt. Dimeşk: Dâru’l-Me’mûn li’t-Türâs, 1986.
Fırıncı, Doğan. Arap Dili Morfolojisi, Ankara: Gece Kitaplığı, 2018.
Ḥassân, Temmâm. “el-Luġatu’l-‘Arabiyye ve’l-ḥıdâs̠e”. Mecelletu Fuṣûl 4/3 (Haziran 1984), 128-140.
Ḥassân, Temmâm. İctihâd luġaviyye. Kahire: ‘Âlemu’l-Kutub, 2007.
İbn ‘Usfûr, Ebu’l-Hasen Alî b. Mü’min b. Muhammed b. Alî el-Hadramî. el-Mumti‘u’l-kebîr fî’t-tasrîf. Beyrût: Mektebetu Lubnân, 1996.
İbn Cinnî, Ebu’l-Feth ʻOsmân. el-Ḫaṣâiṣ. thk. Muhammed Ali en-Neccar. 3 cilt. Beyrût: el-Hey’etu’l-Mısriyyetu’l-Âmme lil-Kuttâb, 4. Basım, 1420/1999.
İbn Cinnî, Ebu’l-Feth ʻOsmân. Sirru sınâ‘ati’l-i‘râb. thk. Muhammed Ha-san İsmâîl – Ahmed Ruşdî Âmir. 2 cilt. Beyrût: Dâr-u’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, 1421/2000.
İbn Manzûr, Muhammed b. Mukrim b. Alî Ebû Mansûr Cemâluddîn. Lisânu’l-‘Arab. Beyrût: Dâr-u Sâdır, 1994.
İbn Serrâc, Ebû Bekr Muhammed b. es-Serî b. Sehl. el-Usûl fi’n-nahv. thk. Abdulhuseyin el-Fetelî. 3 Cilt. Beyrût: Muessesetu’r-Risâle, 1999.
İbn Ya‘îş, Ya‘îş b. Alî b. Ya‘îş Ebû’l-Bakâ Muvaffakuddîn. Şerhu’l-Mufassal. thk. İmîl Bedî‘ Ya‘kûb. 6 cilt. Beyrût: Dâr-u’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, 1422/2001.
İbnu’l-Enbârî, Ebû Bekr Muhammed b. el-Kāsım b. Muhammed. ez-Ẓâhir fî me‘ânî kelimâti’n-nâs. thk. Hâtim Sâlih ed-Dâmin. Beyrût: Mü-essesetu’r-Risâle, 1992.
İbnu’l-Hâcib, Ebû Amr Cemâlüddîn Osmân b. Ömer b. Ebî Bekr b. Yûnus. eş-Şâfiye fî ‘ilmey et-tasrîf ve’l-ḫaṭ. thk. Salih ‘Abdul‘aẕîm eş-Şâ‘ir. Kahire: Mektebetu’l-Âdâb, 2010.
Khresât, Mahmûd Sâlim Îsa. et-Tefsîrâtu’ṣ-ṣavtiyye liẓ-ẓavâhiri’ṣ-ṣarfiyye. Yarmouk: Yarmouk Üniversitesi, Arap Dili Bölümü, Doktora Tezi, 2002.
Kızıklı, Zafer. “Arap Dilinde İdġâm Kavramı”. Ekev Akademi Dergisi 11/32 (Yaz 2007), 177-196.
Müberred, Ebû’l-Abbâs Muhammed b. Yezîd b. Abdilekber b. Umeyr el-Ezdî es-Sümâlî. el-Muktedab. thk. Abdulhâlık Udayme. 4 Cilt. Beyrût: Âlemu’l-Kutub, 2010.
Neccâr, Laṭîfe İbrahîm. Devru’l-bunyeti’ṣ-ṣarfiyye fî vaṣfi’ẓ-ẓâhirati’n-naḥviyye ve taḳ’îdihâ. Amman: Dâru’l-Başîr, 1994.
Semânînî, Ebu’l-Ḳāsım Ömer b. Sâbit. Şerhu’t-taṣrîf li’s-Semânînî. thk. İbrahim b. Süleyman el-Be‘îmî. y.y.: Mektebetu’r-Rüşd, 1419/1999.
Sîbeveyh, Ebû Bişr ‘Amr b. ‘Osmân b. Kanber. el-Kitâb. thk. Abdusselâm Muhammed Hârûn. 4 Cilt. Kâhire: Mektebetu’l-Hancî. 1408/1988.
Sirâfî, Ebû Muhammed Yûsuf b. Ebî Saîd el-Hasen b. Abdillâh b. Mer-zubân. Şerhu Kitâbi Sîbeveyh. thk. Ahmed Hasan Mehdeli - Ali Seyyid Ali. 7 Cilt, Beyrût: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1429/2008.
Suyûtî, Abdurrahmân b. Ebû Bekr Celâluddîn. el-Eşbâh ve’n-nezâir fi’n-nahv. nşr. ‘Abdu’l-‘Âl Sâlim Mekrem. 9 Cilt. Beyrût: 1405/1985.
Suyûtî, Abdurrahmân b. Ebû Bekr Celâluddîn. el-İtḳân fî ‘ulûmi’l-Ḳur’ân. thk. Ahmed b. Ali. 7 Cilt. Kahire: Dâru’l-Hadis, 1425/2004.
Suyûtî, Abdurrahmân b. Ebû Bekr Celâluddîn. el-Muzhir fî ‘ulûmi’l-luġa ve envâ‘ihâ. thk. Fu‘âd Ali Mansûr. 2 Cilt. Kahire: Beyrût: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1418/1998.
‘Ukberî, Ebü’l-Bekā Muhibbuddîn Abdullāh b. el-Hüseyn b. Abdillâh. el-Lubâb fî ‘ileli’l-binâ ve’l-i‘râb. thk. Abdulilâh en-Nebehân. 2 Cilt. Dımaşk: Dâr-u’l-Fikr, 1995.
Zeccâc, Ebû İshâk İbrâhîm b. es-Serî b. Sehl. Meʿâni’l-Kurʾân ve iʿrâbüh. thk. Abdülcelîl Abduh Şelebî. 5 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1988.
Zemahşerî, Cârullah Ebüʹl-Kâsım Muhammed b. Ömer. Esâsüʹl-belâġa. 2 Cilt. Beyrût: Dârüʹl-fikr, 1989.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Din Araştırmaları

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Doğan Fırıncı ^*
0000-0001-7245-7008
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

15 Aralık 2022

Gönderilme Tarihi

1 Ekim 2022

Kabul Tarihi

13 Aralık 2022

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2022 Sayı: 56

DOI

https://doi.org/10.21054/deuifd.1183044

IZ

https://izlik.org/JA88ZS54TJ

Kaynak Göster

RIS / Bibtex

APA

Fırıncı, D. (2022). Arap Dili Kelime Yapısında İstiskâli Önlemeye Yönelik Gerçekleşen Ses Olayları. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 56, 113-131. https://doi.org/10.21054/deuifd.1183044

AMA

1.Fırıncı D. Arap Dili Kelime Yapısında İstiskâli Önlemeye Yönelik Gerçekleşen Ses Olayları. DEUİFD. 2022;(56):113-131. doi:10.21054/deuifd.1183044

Chicago

Fırıncı, Doğan. 2022. “Arap Dili Kelime Yapısında İstiskâli Önlemeye Yönelik Gerçekleşen Ses Olayları”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, sy 56: 113-31. https://doi.org/10.21054/deuifd.1183044.

EndNote

Fırıncı D (01 Aralık 2022) Arap Dili Kelime Yapısında İstiskâli Önlemeye Yönelik Gerçekleşen Ses Olayları. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 56 113–131.

IEEE

[1]D. Fırıncı, “Arap Dili Kelime Yapısında İstiskâli Önlemeye Yönelik Gerçekleşen Ses Olayları”, DEUİFD, sy 56, ss. 113–131, Ara. 2022, doi: 10.21054/deuifd.1183044.

ISNAD

Fırıncı, Doğan. “Arap Dili Kelime Yapısında İstiskâli Önlemeye Yönelik Gerçekleşen Ses Olayları”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 56 (01 Aralık 2022): 113-131. https://doi.org/10.21054/deuifd.1183044.

JAMA

1.Fırıncı D. Arap Dili Kelime Yapısında İstiskâli Önlemeye Yönelik Gerçekleşen Ses Olayları. DEUİFD. 2022;:113–131.

MLA

Fırıncı, Doğan. “Arap Dili Kelime Yapısında İstiskâli Önlemeye Yönelik Gerçekleşen Ses Olayları”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, sy 56, Aralık 2022, ss. 113-31, doi:10.21054/deuifd.1183044.

Vancouver

1.Doğan Fırıncı. Arap Dili Kelime Yapısında İstiskâli Önlemeye Yönelik Gerçekleşen Ses Olayları. DEUİFD. 01 Aralık 2022;(56):113-31. doi:10.21054/deuifd.1183044