Arap Dili Kelime Yapısında İstiskâli Önlemeye Yönelik Gerçekleşen Ses Olayları
Bu makalenin ilk hali 15 Aralık 2022 tarihinde yayımlandı. https://dergipark.org.tr/tr/pub/deuifd/article/1183044
Düzeltme Notu
Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi'nin 56. sayısında yer alan referanslı makalenin yayınlanma sürecinde teknik hatalardan dolayı dipnotsuz şekilde yayınlandığı farkedilmiştir. Gerekli düzeltmeler yapılarak makalenin dipnotlu hali sunulmuştur.
Öz
Arap dilinde aynı ve yakın seslerin kelime yapısında oluşturduğu istiskâl/ağırlıktan kaynaklanan, telaffuz zorluğu oluşturan ses olayları sonucunda kelime düzeyinde bir kısım fonetik ses değişimleri meydana gelmektedir. Kelimelerde ses değişiklikleri oluşturan bu durumun gerekçesinin tespit edilerek ortaya konulması gerekmektedir. İşte bu çalışma Arap dilinde aynı ve yakın seslerin bir araya gelmesiyle oluşan istiskâl nedeniyle gerçekleşen ses değişimlerini ortaya koymayı hedef edinmiştir. Yazıya yansımayan sadece söyleyişte gerçekleşen ses olayları çalışmanın kapsamı dışında tutulmuştur. Bu amaçla başta Arap dili klasik kaynakları olmak üzere yakın dönem dil çalışmaları incelenmiştir. Aynı veya yakın ses unsurlarının bir araya gelmesiyle kelime yapısında istiskâl meydana geldiği görülmüştür. Dile ağır gelen bu durumun idgâm, ibdâl, i‘lâl, hazf, teskîn, tahfîfu’l-hemze gibi farklı ses olaylarıyla ortadan kaldırıldığı, sağlanan çözümle birlikte kelime vezinlerinde asıllarına nazaran değişikliklerin ortaya çıktığı sonucuna ulaşılmıştır.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- ‘Aynî, Bedreddin Mahmûd b. Ahmed b. Musa Hanefî. el-Maḳâṣidu’n-naḥviyye fî şerḥi şevâhid şurûhi’l-elfiyye’il-meşhûr bişerḥi’l-şevâhidi’l-kubra. thk. ‘Ali Muhammed Fâḫir vd. 4 Cilt. Kahire: Dâru’s-Selâm liṭ-Ṭıbâ‘ati ve’n-Neşr ve’t-Tevzi‘ ve’t-Tercume, 1431/2010.
- Abdurrahman Eyyûb. Asvâtu’l-luġa. Amman: Silsiletü’d-Dirâsâti’l-Luġaviyye, 1988.
- Afîfî, Ahmed. Ẓâhiratu’t-taḫfîf fi’n-nahvi’l-Arabî. Kahire: Ed-Daru’l-Mısriyyetu’l-Lubnâniyye, 1996.
- Ahfeş el-Evsat, Saîd b. Mes‘ade el-Mucâşiî el-Belhî. Meʿâni’l-Ḳurʾân. thk. Hüda Mahmud Kurâ‘e. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü’l- Hancî, 1411/1990.
- Ahmed Muhtar Ömer. el-Bahsü’l-luġavî inde’l-Arab. Kahire: Âlemu’l-Kutub, 1988.
- Cürcânî, Ebû Bekr Abdülkāhir b. Abdirrahmân b. Muhammed. el-Miftâh fî’s-sarf. thk. Ali Tevfîk el-Hamed. Beyrût: Muessesetu’r-Risâle, 1407/1987.
- Cürcânî, Ebu’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Alî es-Seyyid eş-Şerîf. et-Taʿrîfât. nşr. İbrâhim el-Ebyârî. Beyrût: Daru’l- Kitabi’l- ‘Arabiyye, 1997.
- Ebu Hayyân el-Endelûsî, Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Yûsuf b. Hayyân. İrtişâfu’d-darab fi ‘ilmi lisâni’l-Arab, thk. Recep Osman Muham-med. Kahire: Mektebetu’l-Hancî, 1998.
- Ebû Şi‘r, ‘Âdil İbrâhîm. el-Muṣṭalâḥâtu’ṣ-ṣavtiyye fi’t-turâs̠i’l-luġavî ‘in-de’l-‘Arab. Riyad: Merkez Tafsîr li’d-Dirâsâti’l-Kur’âniyye, 2015.
- Esterâbâdî, Necmü’l-eimme Radıyyüddîn Muhammed b. el-Hasen. Şerḥu Şâfiyeti İbni’l-Ḥâcib. thk. Muhammed Nur el-Hasan vd. 3 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1395/1975. Farîsî, Ebû Alî. el-Ḥucce lil- Ḳurrâi’s-Seb‘a. nşr. Bedreddin Kahveci - Beşir Cüveycâtî. 7 Cilt. Dimeşk: Dâru’l-Me’mûn li’t-Türâs, 1986.