Fıkhî Tercihleri Bağlamında Cüşemî’nin İbadetlerle İlgili Ahkâm Âyetlerine Yaklaşımı

Öz

İslam hukuku, mükellefin fiillerini doğrudan konu edinen bir disiplindir. Bu disiplinin birinci kaynağı Kur'ân-ı Kerîm’dir. Kur’ân’da yer alan ahkâm âyetleri doğrudan veya dolaylı olarak İslam hukukuna kaynaklık etmektedir. İslam hukukçularının mezhebî kimlikleri çoğu kez ahkâm âyetlerine yaklaşımlarını etkilemiştir. Kelâmî düşüncede Zeydî-Mu‘tezilî âlimlerden kabul edilen Cüşemî’nin fıkhî kimliği noktasında bazı iddialar ileri sürülmüştür. Cüşemî’nin hayatının ilk evrelerinde Hanefî olduğu ve daha sonra Zeydiyye mezhebine intisap ettiği bu iddialar içerisinde en yaygın olanıdır. Bu çalışmada Cüşemî’nin fıkhî kimliğinin belirlenmesine katkı sunması yolunda ahkâm âyetlerine yaklaşımının tahlil edilmesi hedeflenmiştir. Hacmi göz önünde bulundurularak çalışmamız ibadetlerle ilgili âyetlerle sınırlandırılmış ve Cüşemî’nin ibadetlerle ilgili fıkhî ihtilafları konu edindiği meseleler mercek altına alınmıştır. Cüşemî’nin fıkhî kimliğinin belirlenmesi yolunda özellikle tercihte bulunduğu meseleler ortaya konulmuştur. Son olarak Hanefî ve Zeydî fıkıh âlimlerinin konuyla ilgili ihtilaf ve ittifakları incelenmiş ve Cüşemî’nin yakın durduğu fıkhî mezhep ortaya konulmuştur. Bu çalışmada Cüşemî’nin ibadetlerle alakalı âhkâm âyetlerini incelerken yaptığı fıkhî tercihlerinde Hanefî fıkıh âlimlerine yakın durduğu ve Hanefîler’in fıkhî görüşlerini tercih etmekle kalmayıp bunları aynı zamanda temellendirmeye çalıştığı tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• Ahkâm
• Cüşemî
• Hanefî
• Zeydî.

The Approach of Jushamī to the Legal Verses Concerning Worship in the Context of Analyzing Juristic Preferences

Öz

Islamic jurisprudence is a discipline that directly addresses the actions of a legally responsible person. The primary source of this discipline is the Holy Qur'an. The legal verses (ayat al-ahkam) found in the Qur'an serve as a source for Islamic law, either directly or indirectly. The school affiliations of Islamic jurists have often influenced their approaches to these legal verses. Within theological thought, certain claims have been put forward regarding the juristic identity of Al-Jushami, who is considered a Zaydi-Mu'tazili scholar. The most prevalent of these claims is that Al-Jushami was initially a Hanafi in the early stages of his life and later affiliated himself with the Zaydi school. This study aims to contribute to determining Al-Jushami's juristic identity by analyzing his approach to the legal verses. Considering its scope, our study has been limited to verses related to acts of worship (`ibadat), and the issues in which Al-Jushami addresses juristic disagreements pertaining to worship have been examined. Matters in which he specifically made juristic preferences have been identified to help determine his legal identity. Finally, the points of consensus and disagreement among Hanafi and Zaydi jurists on the subject were examined, and the juristic school with which Al-Jushami aligned most closely has been presented. This study concludes that in his examination of the legal verses related to worship, Al-Jushami's juristic preferences align closely with Hanafi jurists. It was determined that he not only preferred the juristic opinions of the Hanafis but also endeavored to provide foundational evidence for them.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Jurisprudence
• Legal Rulings (Ahkām)
• Jushamī
• Hanafī
• Zaydī.

Kaynakça

1. Abdülvehhâb, Ebû Muhammed b. Alî b. Nasr et-Tağlibî el-Bağdâdî. el-İşrâf ʿalâ nüketi mesâʾili’l-hilâf. 2 Cilt. B.y: Dârü İbn Hazm, 1999.
2. Ahmed, Ebû Abdillâh b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî el-Mervezî. el-Müsned. 50 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 2001.
3. Akan, Yasin. “Mu‘tezilî Usulcü Hâkim el-Cüşemî’nin Nesih Anlayışı”. Van İlahiyat Dergisi 13/22 (15 Haziran 2025), 141-159.
4. Akyüz, Erdem. Hâkim el-Cüşemî’nin Fırka Tasnifi ve Mezheplere Bakışı. Gaziantep: Gaziantep Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
5. Algharıb, Azzam. Hâkim el-Cüşemî’nin Tefsirinde Mu‘tezilenin Etkisi (Bakara Sûresi Örneğinde). Bingöl: Bingöl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
6. Andriawan, Didik. Mu‘tezilî Müfessir Hâkim el-Cüşemî’nin et-Tehzîb Fi’t-Tefsîr Adlı Eserinde Müşkilü’l-Kur’ân. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
7. ‘Ansî, Kâdî Ahmed b. Kâsım. et-Tâcü’l-müzehheb li-ahkâmi’l-mezheb. 4 Cilt. B.y: Mektebetu İbn Kasım, ts. Atar, Fahrettin. “Kazâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/113-117. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
8. Az, Ahmet. Temel İbadetlerde Niyâbet Meselesi. Adana: Çukurova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015.

9. Bakdash, Mahmoud. et-Tevcîhun-nahvî li’l-kiraât’il-mütevâtireti fî kitabi’t-tehzîb fi’t-tefsîr li’l-Hâkimi’l-Cüşemî. Bingöl: Bingöl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
10. Behlûli, Ebü’l-Fazl Şemsüddîn Ca‘fer b. Ahmed b. Abdisselâm. et-Takrib. 2 Cilt. San’a: Mektebetü Bedr, 2017.
11. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu‘fî. Sahîhü’l-Buhârî. Kahire: Dâru’t-Tasîl, 2012.
12. Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî. Şerhu muhtasari’t-Tahâvî.8 Cilt. B.y: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 2010.
13. Cüşemî, Ebû Sa‘d el-Muhassin b. Muhammed b. Kerrâme el-Hâkim. et-Tehzîb fî’t-tefsîr. thk. Abdurrahman b. Süleyman es-Sâlimî. 10 Cilt. Kahire: Dârü’l-Kitâbi’l-Mısrî, 2019.
14. Cüşemî, Ebû Sa‘d el-Muhassin b. Muhammed b. Kerrâme el-Hâkim. Uyûnu’l-mesâil fi’l-usûl. thk. Ramazan Yıldırım. Kahire: Darü’l-İhsân, 2018.
15. Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Ebü’l-Meâlî Rüknüddîn Abdülmelik b. Abdillâh b. Yûsuf et-Tâî en-Nîsâbûrî. Nihâyetü’l-matlab fî dirâyeti’l-mezheb. 20 Cilt. B.y: Dâru’l-Minhâc, 2007.
16. Diyanet Vakfı Meali. Erişim 26 Ekim 2025. https://www.kuranmeali.com/AyetKarsilastirma.php?sure=2&ayet=196
17. Ebû Ya‘lâ, Ahmed b. Alî b. el-Müsennâ et-Temîmî el-Mevsılî. el-Müsned. 10 Cilt. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 2013.
18. Eroğlu, Muhammed. “Hâkim el-Cüşemî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 15/185-187. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
19. Hırakî, Ebü’l-Kâsım Ömer b. Hüseyn b. Abdillâh el-Bağdâdî. Muhtasari’l-Hırakî. B.y: Dâru’s-Sahâbe, 1993.
20. İbn Hazm, Ebû Muhammed Alî b. Ahmed b. Saîd el-Endelüsî el-Kurtubî. el-Muhallâ. 12 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
21. İbn Huzeyme, Ebû Bekr Muhammed b. İshâk es-Sülemî en-Nîsâbûrî. es-Sahîh. B.y: el-Mektebetü’l-İslâmiyye, 2003.
22. İbn Miftâh, Ebü’l-Hasan İbn Miftâh Abdullah b. Ebü’l-Kâsım. el-Müntezeʿu’l-muhtâr mine’l-ğayssi’l-midrâr. 9 Cilt. Yemen: Mektebetu Ehli’l-Beyt, 2018.
23. İbn Rüşd, Ebü’l-Velîd Muhammed b. Ahmed b. Muhammed el-Kurtubî. Bidâyetü’l-müctehid. 4 Cilt. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 2004.
24. İbnü’l-Murtazâ, el-Mehdî-Lidînillâh Ahmed b. Yahyâ. el-Bahrü’z-zehhâr el-câmiʿ li-mezâhibi ʿulemâʾi’l-emsâr. 5 Cilt. Yemen: Mektebetu Ehli’l-Beyt, 2022.
25. Kâdî Abdülvehhâb, Ebû Muhammed b. Alî b. Nasr et-Tağlibî el-Bağdâdî. ʿUyûnü’l-mecâlis. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2009.
26. Kâsânî, Alâüddîn Ebû Bekr b. Mes‘ûd b. Ahmed. Bedâʾiʿu’s-sanâiʿ fî tertîbi’ş-şerâiʿ. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1368.
27. Kaya, Hüsamettin. Zâhirî Mezhebi ve Hadis. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2025.
28. Kelvezânî, Ebü’l-Hattâb Mahfûz b. Ahmed b. el-Hasen el-Bağdâdî. el-Hidâye. B.y: Müesseseü Ğurâs, 2004.
29. Koparal, Musab. Nesih ve Tedricilik Bağlamında Ahkâm Ayetlerinde Tahfif ve Teşdid. İstanbul: Nida Akademi, 2. Basım, 2024.
30. Kudûrî, Ebü’l-Hüseyn Ahmed b. Ebî Bekr Muhammed b. Ahmed. et-Tecrîd. 12 Cilt. Kahire: Dâru’s-Selâm, 2006.
31. Mâlik, Ebû Abdillâh Mâlik b. Enes b. Mâlik b. Ebî Âmir el-Asbahî el-Yemenî. el-Muvattaʾ. 2 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1991.
32. Mâverdî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Habîb el-Basrî. el-Hâvi’l-kebîr. 18 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1999.
33. Mergînânî, Ebü’l-Hasen Burhânüddîn Alî b. Ebî Bekr b. Abdilcelîl el-Fergânî. el-Hidâye. 4 Cilt. Beyrut: Dâru İhyai’t-Turâsi’l-Arabî, 2004.
34. Müeyyed-Billâh, Ebû İdrîs el-İmâm Yahyâ b. Hamza b. Alî b. İbrâhîm el-Hüseynî el-Alevî et-Tâlibî. el-İntisâr el-câmiʿ li-mezâhibi ʿulemâʾi’l-emsâr. 6 Cilt. San’a: Dâru’l-İmam Zeyd b. Ali, 2011.
35. Müeyyed-Billâh, Ebü’l-Hüseyn Ahmed b. el-Hüseyn b. Hârûn ez-Zeydî el-Alevî et-Tâlibî. et-Tecrîd. B.y: Mektebetu’l-İmâm Zey b. Ali, 2002.
36. Müzenî, Ebû İbrâhîm İsmâîl b. Yahyâ b. İsmâîl el-Mısrî. el-Muhtasar. 2 Cilt. Riyad: Dâru’l-Medârıc, 2019.