İbn Sînâ’nın Yüklemli Kıyas Sisteminin Tamlık ve Sağlamlık İspatı
Öz
Bu çalışma, İbn Sînâ’nın el-İşârât ve’t-Tenbîhât ile eş-Şifâ: el-Kıyâs eserlerinde ortaya koyduğu yüklemli (kategorik) kıyas sisteminin, çağdaş ispat teorisi çerçevesinde formel olarak yeniden inşasını sunmaktadır. Araştırmanın temel amacı, John Corcoran’ın Aristoteles kıyası için geliştirdiği doğal çıkarım yaklaşımını İbn Sînâ’nın sistemine uyarlayarak, bu sistemin metateorik özelliklerini analiz etmektir. Çalışmada öncelikle İbn Sînâ’nın yüklemli kıyas teorisinin kavramsal çerçevesi ele alınmış; ardından özel mutlak önermelerle sınırlı bir sentaktik yapı, küme-kuramsal temelli bir semantik ve D adı verilen bir çıkarım sistemi tanımlanmıştır. Birinci şeklin dört temel modu olan Barbara, Celarent, Darii ve Ferio, sistemin temel çıkarım kuralları olarak kabul edilmiştir. İkinci ve üçüncü şekillerin geçerli modları ise dönüştürme kuralları ile saçmaya indirgeme yöntemi aracılığıyla birinci şekle indirgenmiştir. Araştırma kapsamında varlıksal getirim varsayımının Darapti ve Felapton gibi modların geçerliliği için zorunlu olduğu da gösterilmiştir. Araştırmanın sonucunda D sisteminin hem sağlam hem de tam olduğu ispatlanmış; böylece İbn Sînâ’nın kategorik kıyas anlayışının modern formel ölçütler açısından tutarlı ve kapalı bir yapı sergilediği ortaya konulmuştur.
Anahtar Kelimeler
Mantık, İbn Sînâ, Kategorik Kıyas, Sağlamlık, Tamlık
Destekleyen Kurum
TÜBİTAK
Proje Numarası
125K807
Teşekkür
Bu makale 125K807 proje numaralı "Yeni Mantıkî Kıyas Teorilerinin Tarihi Zemininde Formel Bir İnşa" başlıklı TÜBİTAK 1001 projesi kapsamındaki çalışmalardan istifade ile hazırlanmıştır.
Kaynakça
- Aristoteles. Birinci Çözümlemeler. çev. Ali Houshiary. Ankara: Dost Kitabevi, 1998.
- Bäck, Allan. “Existence and Modality in Avicenna’s Syllogistic”. The Aftermath of Syllogism. ed. Marco Sgarbi - Matteo Cosci. 11-34. London: Bloomsbury Publishing, 2016.
- Bergmann, Merrie vd. The Logic Book. New York: McGraw-Hill Education, 2013.
- Chatti, Saloua. Arabic Logic from al-Fārābī to Averroes. Cham: Birkhäuser, 2019.
- Corcoran, John. “Aristotle’s Natural Deduction System”. Ancient Logic and Its Modern Interpretations: Proceedings of the Buffalo Symposium on Modernist Interpretations of Ancient Logic, 21 and 22 April, 1972. ed. John Corcoran. 85-131. Dordrecht: Springer Netherlands, 1974.
- Corcoran, John - Scanlan, Michael. “The Contemporary Relevance of Ancient Logical Theory”. The Philosophical Quarterly 32/126 (1982), 76-86.
- Çapak, İbrahim. “İlk Dönem İslâm Mantıkçılarının Modaliteye Yaklaşımı”. Felsefe Dünyası 1/39 (2004), 131-152.
- Fârâbî. Kitâbu’l-kıyâs: el-Mantık inde’l-Fârâbî. nşr. Refîk el-Acem. Beyrut: Dâru’l-Meşrik, 1986.
- Geach, Peter Thomas. Reference and Generality: An Examination of Some Medieval and Modern Theories. Ithaca: Cornell University Press, 1962.
- Grünberg, Teo - Onart, Adnan - Grünberg, David - Turan, Halil. Mantık Terimleri Sözlüğü. Ankara: ODTÜ Yayıncılık, 2003.