Baltık Denizi’nde Bir Deniz Faciası: Ödemiş–Anna Çarpışması (26 Temmuz 1949)

Öz

Bu çalışma, 26 Temmuz 1949 tarihinde Baltık Denizi’nde, Gdynia Limanı girişinde Türk bayraklı kuru yük gemisi Ödemiş ile Polonya bayraklı yolcu gemisi Anna arasında meydana gelen deniz kazasını tarihsel ve hukuki boyutlarıyla incelemektedir. Kaza sonucunda Anna yolcu gemisi batmış, gemide bulunan yolcu ve mürettebattan on bir kişi hayatını kaybetmiştir. Can kaybı içermesi ve Türk bayraklı bir gemi kaptanının yabancı bir yargı merciinde yargılanması nedeniyle olay, Türk denizcilik tarihi açısından dikkat çekici bir örnek teşkil etmektedir. Çalışmada, kazanın gerçekleştiği seyrüsefer koşulları ve çarpışmaya giden süreç, Polonya Deniz Odası (Izba Morska) kararları, temyiz mahkemesi kayıtları, diplomatik yazışmalar, araştırma eserleri ve dönemin basın haberleri ışığında analiz edilmiştir. İlk derece yargılamasında Anna gemisi kaptanının asli kusurlu bulunarak meslekten men edildiği, buna karşılık Ödemiş gemisi kaptanının kazaya doğrudan sebebiyet vermediği gerekçesiyle sorumluluktan muaf tutulduğu tespit edilmiştir. Temyiz aşamasında kusur değerlendirmesi kısmen yeniden ele alınmış olmakla birlikte, Anna kaptanının sorumluluğu esas itibarıyla korunmuştur. Çalışma, deniz kazalarında insan faktörü, kaptan tecrübesi, hız ve karar alma süreçlerinin belirleyici rolünü ortaya koymaktadır. Bu yönüyle makale, savaş sonrası dönemde Türk bayraklı gemilerin karıştığı uluslararası deniz kazalarına ilişkin literatüre katkı sunmayı ve yabancı deniz mahkemelerinin hukuki yaklaşımını somut bir örnek üzerinden değerlendirmeyi amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Uluslararası Deniz Hukuku
• Ödemiş-Anna Deniz Kazası
• Gdynia
• Izba Morska
• Baltık Denizi

A Maritime Disaster in the Baltic Sea: The Collision of Ödemiş and Anna (26 July 1949)

Öz

This study examines the maritime accident that occurred on 26 July 1949 in the Baltic Sea at the entrance of the Port of Gdynia between the Turkish-flagged dry cargo vessel Ödemiş and the Polish-flagged passenger ship Anna, from both historical and legal perspectives. As a result of the collision, the passenger ship Anna sank, and eleven passengers and crew members lost their lives. Due to the presence of fatalities and the fact that the captain of a Turkish-flagged vessel was tried before a foreign judicial authority, the incident constitutes a noteworthy case in the history of Turkish maritime affairs. The study analyzes the navigational conditions under which the accident occurred and the sequence of events leading to the collision on the basis of decisions of the Polish Maritime Chamber (Izba Morska), appellate court records, diplomatic correspondence, scholarly works, and contemporary press reports. In the court of first instance, the captain of the Anna was found to be primarily at fault and was dismissed from the profession, whereas the captain of the Ödemiş was deemed not directly responsible for the accident. During the appeal proceedings, the assessment of fault was partially reconsidered; however, the responsibility of the Anna’s captain was essentially upheld. The study demonstrates the decisive role of human factors, captain’s experience, speed, and decision-making processes in maritime accidents. In this respect, it aims to contribute to the literature on international maritime accidents involving Turkish-flagged vessels in the post-war period and to evaluate the legal approach of foreign maritime courts through a concrete case study.

Anahtar Kelimeler

• International Maritime Law
• Ödemiş–Anna Maritime Accident
• Gdynia
• Izba Morska
• Baltic Sea

Kaynakça

1. 1. Arşiv Belgeleri
2. Polonya Gdańsk Bölge Mahkemesi Denizcilik Temyiz Dairesi-Izba Morska (IM)
3. IM. 43/49. Belge Tarihi: 29 Temmuz 1949.
4. Türkiye Cumhuriyeti Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA)
5. BCA. Muamelat Genel Müdürlüğü. 30.10.0.0 / 170.183.21. Belge Tarihi: 1 Ağustos 1945.
6. BCA. Bakanlıklararası Tayin Daire Başkanlığı. 30.11.1.0 / 179.35.18. Belge Tarihi: 24 Aralık 1945.
7. Türkiye Cumhuriyeti Devlet Arşivleri Başkanlığı Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi (TDA)
8. TDA. Finlandiya, 524 / 219041.212670.23. Belge Tarihi: 31 Mayıs 1949.

9. TDA. Polonya, 566 / 338. 2176.3. Belge Tarihi: 30 Eylül 1949.
10. TDA. Polonya, 566 / 338. 2176.9. Belge Tarihi: 29 Temmuz 1949.
11. TDA. Polonya, 566 / 338. 2176.10. Belge Tarihi: 30 Temmuz 1949.
12. TDA. Polonya, 566 / 338. 2176.11. Belge Tarihi: 30 Temmuz 1949.
13. TDA. Polonya, 566 / 338. 2176.12. Belge Tarihi: 29 Temmuz 1949.
14. TDA. Polonya, 566 / 338. 2176.13. Belge Tarihi: 26 Temmuz 1949.
15. 2. Resmi Yayınlar
16. Türkiye Büyük Millet Meclisi Tutanak Dergisi (TBMMTD)
17. TBMMTD, Cilt 11, Dönem 8, Toplantı 2, 49. Birleşim, 19 Nisan 1948.
18. TBMMTD, Cilt 11, Dönem 8, Toplantı 2, 50. Birleşim, 21 Nisan 1948.
19. TBMMTD, Cilt 12, Dönem 9, Toplantı 2, 26. Birleşim, 14 Ocak 1952.
20. T.C. Resmî Gazete, 16 Haziran 1939, Sayı: 4234, s. 11978-11980.
21. 3. Araştırma Eserler
22. Miciński, Jerzy. Księga Statków Polskich 1918–1945, C.I, Gdańsk: Wydawnictwo Oskar, 1996.
23. Tutel, Eser. Seyr-i Sefain Öncesi ve Sonrası, İstanbul: İletişim Yayınları, 1997.
24. Tutel, Eser. Gemiler, Süvariler, İskeleler, İstanbul: İletişim Yayınları, 1998.
25. Biber, Tuğba Eray. “Kızılay Arşiv Belgelerine Göre 1940-1942 Yılları Arasında Türkiye’den Yunanistan’a Yardımlar”, Türk Dünyası Araştırmaları, 201, (2012), 99-128.
26. Bozkurt, İbrahim-İbrahim Halil Aytar. “II. Dünya Savaşı Sonrası Uluslararası Ekonomiye Eklenme Sürecinde Türkiye’nin Deniz Ticareti ve Liman Politikası”, Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 15 /31, (2015), 333-357.
27. Demir, İsmail-Özgenur Kara. “Costa Concordıa Deniz Kazasının Deniz Emniyeti Bakımından Sonuçları”, İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 11/2, (2020), 633-648.
28. Ersaydı, Alper. “Bozkurt-Lotus Davası ve Genç Türkiye’nin Hukuksal Yetkinliği”, Tarih Okulu Dergisi, 6, (2010), 33-43.
29. Gluck, Leopold. “Gdańsk–Gdynia–Szczecin. Uwagi o trzech portach polskiego obszaru gospodarczego [Danzig–Gdingen–Stettin. Anmerkungen über die drei Hafen des polnischen wirtschaftlichen Raumes].” Przegląd Zachodni, 1 (1), (1945), 39–53.
30. Koraltürk, Murat. “II. Dünya Savaşı Ertesi ABD’den Gemi Alımı ve Zincirkıran Komisyonu’nun Faaliyetleri”, Dokuz Eylül Üniversitesi Denizcilik Fakültesi Dergisi, 8 (2). (2016), (Sayfa sayısı yok).
31. Leszczyński, Ryszard. “Kolizja Statku Żeglugi Przybrzeżnej ‘Anna’”, Okręty Wojenne, 28 (2), (2018), 69–80.
32. Özdemir, Ünal. “Tarihte Türk Denizcilik Faaliyetleri ve Günümüz Limanlarının Gelişim Sürecine Olan Etkisinin İncelenmesi”, Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 5 /12, (2015), 421-441.
33. Palmowski, Tadeusz-Marek Tarkowski. “Development of Sea Port in Gdynia”, Baltic Region 8 (3), (2016), 45–55.
34. Saya, Mehmet. “Deniz Ulaştırma Sektörünü Kalkındırmak İçin Kurulan Bir Kamu İktisadi Teşebbüsü: Denizcilik Bankası Türk Anonim Ortaklığı”, Journal of Applied and Theoretical Social Sciences, 4 /2, (2022), 193-213.
35. Olgaç, Turuğsan. “Deniz Kazaları ve Deniz Olaylarını İnceleme Çalışmalarında Kullanılan Analiz Yöntemleri Üzerine Bir Değerlendirme”, Journal of Maritime Transport and Logistics, 2/2, (2021), 101-112.
36. Yurtoğlu, Nadir. “İnönü Dönemi’nde Türkiye’de Deniz Ulaşımı (1938-1950)”, Belgi Dergisi, 2 /18, (2019), 1449-1474.