Sümerbank’s Working Life Policies (1939-1945)

Öz

In the early 1930s, due to global economic difficulties, The Republic of Türkiye, abandoned its previously pursued liberal economic approach and began implementing economic policies based on principle of statism. To implement these statist measures, the First Industrial Plan was created, and the most important tasks in the textile sector were assigned to Sümerbank, which was established on June 11, 1933. Sümerbank made significant contributions to planned industrialization activities from its establishment until the Second World War . With the outbreak of World War II, the implementation of the Second Industrial Plan, which had been planned before the war, was abandoned. The conditions created by the war negatively effected the working life of workers, who were the most important element in the production of the Sümerbank factories, and caused them to change jobs very frequently. The governments and executives of that period made intense efforts to eliminate this situation. This study will examine the efforts made by Sümerbank during the Second World War (1939- 1945) to prevent the resignation of workers and employees, as well as the policies it implemented and the results obtained in the areas of housing, wages, food, health and clothing.

Anahtar Kelimeler

• Sümerbank
• First Industrial Plan
• Working Life
• Statism
• Second World War.

Sümerbank’ın Çalışma Hayatına Yönelik Politikaları (1939-1945)

Öz

Türkiye Cumhuriyeti 1930 yılların başlarında dünya üzerinde yaşanan ekonomik sıkıntılar nedeniyle daha önce izlediği liberal ekonomi anlayışını terk etmiş ve devletçilik ilkesi doğrultusunda ekonomi politikası uygulamasına başlamıştır. Devletçi uygulamaların uygulanması için Birinci Sanayi Planı oluşturulmuş ve planda dokuma alanındaki en önemli işler, 11 Haziran 1933 yılında kurulan Sümerbank’a verilmiştir. Sümerbank kuruluşundan İkinci Dünya Savaşı’na kadar geçen sürede planlı sanayileşme faaliyetlerine büyük katkı sağlamıştır. İkinci Dünya Savaşı’nın başlamasıyla birlikte savaş öncesi hedeflenen İkinci Sanayi Planı uygulamasından vazgeçilmiştir. Savaşın yarattığı koşullar, Sümerbank fabrikalarının üretiminde en önemli unsur olan işçilerin çalışma hayatında olumsuz etkenler oluşturmuş ve çok sık aralıklarla iş değiştirmelerine neden olmuştur. Bu durumu ortadan kaldırmak için o dönemin hükûmetleri ve Sümerbank yöneticileri yoğun çaba sarf etmişlerdir. Bu çalışmada İkinci Dünya Savaşı (1939-1945) süresince Sümerbank’ın işçi ve memurların işten ayrılmalarını önlemeye yönelik ortaya koyduğu çabalar ile barınma, ücret, gıda, sağlık ve giyim başlıkları altında uygulamaya aldığı politikalar ve bunlardan elde edilen sonuçlar incelenecektir.

Anahtar Kelimeler

• Sümerbank
• Birinci Sanayi Planı
• Çalışma Hayatı
• Devletçilik
• İkinci Dünya Savaşı

Kaynakça

1. Ana Hatları İle Sümerbank İçtimai Teşkilat Planı, Başvekalet Devlet Matbaası, Ankara, 1942.
2. Başbakanlık Umumi Murakabe Heyeti Sümerbank İşletmelerinde İşletmede İnsan ve İşçi Meseleleri 1945 Yılı Umumi Murakabe Heyeti Raporu, İdeal Basım ve Ciltevi, Ankara, 1946.
3. İplik ve Dokuma Fabrikaları Müessesi 1945 Yılı Umumi Murakabe Raporu, Ankara İdeal Basım ve Ciltevi, 1946.
4. Sümerbank (11.7.1933-11.7.1943), Cumhuriyet Matbaası, 1943.
5. Sümerbank Kıdemli İşçiliği Teşvik Yönetmeliği, İzmit Selüloz Basımevi, 1948.
6. Sümerbank Hastalık Halindeki Tedavi, Yol ve Tedavi Edilmekte İken Ölenlerin Cenaze Giderlerinin Sümerbank Topluluğunda Ödeme ve Uygulama Şekillerini Gösteren Yönetmelik, 1945
7. Sümerbank Sağlık Koruma Teşkilatında Çalışanların Vazife Yönetmeliği, Sümerbank Genel Müdürlüğü, Selüloz Basımevi, 1944.
8. Sümerbank’ın 1940 yılı Muamelatı ile Bilanço, Kar ve Zarar Hesaplarının Tedkikine Dair olan Umumi Murakabe Heyeti Raporu Hakkında İktisat Vekaleti Mütealası, Başvekâlet Devlet Matbaası, Ankara, 1941.

9. Sümerbank Başvekâlet Umumi Murakabe Heyeti 1940 Yılı Raporu, Ankara,1941.
10. Sümerbank 1941 Başvekalet Umumi Murakabe Heyeti Raporu, Alâeddin Kıral Basımevi, Ankara, 1942.
11. Sümerbank 1942 Yılı Umumi Murakabe Raporu, Başvekalet Devlet Matbaası, Ankara, 1943.
12. Sümerbank 1943 Umumi Murakabe Raporu, Başvekalet Devlet Matbaası, Ankara, 1944.
13. Sümerbank 1944 Umumi Murakabe Raporu, Başbakanlık Devlet Matbaası, Ankara, 1945.
14. Sümerbank 1941 Senesi Faaliyet ve Hesap Devresine Ait İdare Meclis Raporu, Bilanço, Kar ve Zarar Hesabı, Ankara, 1942.
15. Sümerbank 1942 Senesi Faaliyet ve Hesap Devresine Ait İdare Meclis Raporu, Bilanço, Kar ve Zarar Hesabı, Ankara, 1943.
16. Sümerbank 1944 Senesi Faaliyet ve Hesap Devresine Ait İdare Meclis Raporu Bilanço Kar ve Zarar Hesabı, İstanbul, 1945.
17. Sümerbank 1944 Yılı Türkiye Demir ve Çelik Fabrikaları Müessesi Umumi Murakabe Heyeti Raporu, Hamdi Zelliç ve Mahdumu Basımevi, 1945.
18. Sümerbank 1945 Yılı Demir ve Çelik Fabrikaları Müessesi Umumi Murakabe Heyeti Raporu, Ek Rapor İşçi Meseleleri, Başbakanlık Devlet Matbaası, Ankara, 1946.
19. Şevket Süreya Aydemir, v.d., Devlet Endüstrisinde Çalışan Personeli İşletmeler Civarına Yerleştirme Şekli Hakkında Rapor, Başvekâlet Umumi Murakabe Heyeti Kitaplığı, 1945.
20. Başvekâlet Umumi Murakabe Heyeti Nazilli Bez Fabrikasında Rapor, Başbakanlık Yüksek Denetleme Kütüphanesi, Ankara, 1943,
21. Akalın, Güneri. Haz. Atatürk Dönemi Maliye Politikaları, , T.C. Maliye Bakanlığı Strateji Geliştirme Başkanlığı Yayın No: 2008/384, Ankara, 2008.
22. Alkin, Erdoğan. Kurumlarla Yakın Ekonomi Tarihi, İTO Ekonomi ve Sosyal Tarih Yayınları, Yayın No: 2010-55, İstanbul, 2010.
23. Aytemur, Özen, Janset. Türkiye’de Yönetim Düşüncesinin Erken Dönemleri: Sümerbank (1930-1945), 1. Baskı, Libra Yayınları, İstanbul 2010.
24. Boratav, Korkut. Türkiye’de Devletçilik, İmge Kitabevi, 2. Baskı, Ankara, Şubat 2006.
25. Boratav, Korkut. Türkiye İktisat Tarihi, 1908-2007, İmge Kitabevi, Ankara, Eylül 2009.
26. Çavdar,Tevfik. Türkiye Ekonomisinin Tarihi, İmge Kitabevi, Ankara, 2003.
27. Kepenek, Yakup. Türkiye Ekonomisi, 28. Basım, Remzi Kitabevi, İstanbul, 2014.
28. Metinsoy, Murat. İkinci Dünya Savaşı’nda Türkiye Gündelik Yaşamda Devlet ve Toplum, İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2016.
29. Pamuk, Şevket. Osmanlıdan Cumhuriyete Küreselleşme, İktisat Politikaları ve Büyüme, Seçme Eserleri-II, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2008.
30. Tayanç, Tunç. Sanayileşme Sürecinde 50 Yıl, Milliyet Yayınları, 1973.
31. Tekeli, İlhan ve İlkin, Selim. İktisadi Politikaları ve Uygulamalarıyla İkinci Dünya Savaşı Türkiyesi, İkinci Cilt, 1. Baskı, İletişim Yayınları, İstanbul, 2014.
32. Toprak, Zafer. Sümerbank Holding A.Ş., Creative Yayıncılık, İstanbul, 1988.
33. Tuna, Serkan. Türkiye’de Devlet İşletmeciliği ve Sümerbank (1932-1939), Derlem Yayınenevi, Eylül 2009.
34. Asiliskender, Burak ve Ahsen, Özsoy. “Cumhuriyet Sonrası Kayseri’de Modernleşme: Mekan ve Toplumsal Değişim”, İTÜ Dergisi Mimarlık, Planlama, Tasarım, C.9, Sayı 1, Mart 2010, s. 31-42.
35. “Sümerbank Sanatoryumu”, Akşam, 3 Şubat 1945.
36. “Sümerbank Fabrikaları İşçileri İçin Hastane Kurulması İstenecek”, Akşam, 27 Nisan 1945.
37. “Sümerbank’ta Başarı Gösteren Memurlara İkramiye”, Akşam, 29 Kasım 1945.
38. “Türk İşçisine Yeknesak Elbise”, Cumhuriyet, 2 Ağustos 1941.
39. “İş Yerlerinde Sağlık ve İş Emniyeti Nizamnamesi”, Cumhuriyet, 18 Mayıs 1941.
40. “Sümerbank’ın Yaptıracağı Evler”, Cumhuriyet, 10 Şubat 1945.
41. “İşçi Sağlığı ve Temizliği”, Endüstri, Sayı 12, Ağustos 1941.
42. Cavid, Selim “En Büyük Endüstri Varlığımız Karabük”, İktisadî Yürüyüş, Yıl 3, C. 6, Sayı 61-62, 4 Temmuz 1942.
43. Cavid, Selim “Kayseri Bez Fabrikası”, İktisadî Yürüyüş, Yıl 3, C. 6, Sayı 61-62, 4 Temmuz 1942.
44. İşçi ve İçtimai Teşkilat”, İktisadî Yürüyüş (Sümerbank Fevkalede Sayısı), Yıl 3, C. 6, Sayı 61-62, 4 Temmuz 1942
45. “Karübük’te İçtimai Hayat”, İktisadî Yürüyüş, Yıl 3, C. 6, Sayı 61-62, 4 Temmuz 1942, 23.
46. Teşkilat ve Faaliyet”, İktisadî Yürüyüş, Yıl 3, C. 6, Sayı, 61-62, 4 Temmuz 1942.
47. “Yerli Mallar Pazarı Müessesi Müdürlüğünden Cibinlik Bezleri”, Ulus, 9 Nisan 1944.
48. “Sümerbank Röntgen Makinası Getiriyor Apartman Yaptırıyor”, Ulus, 17 Nisan 1945.
49. “Mecliste Ekonomi Bütçesi Görüşüldü”, Ulus, 26 Mayıs 1945.
50. Doğan Hulusi ve Kocaman,Serpil ve Çakır, Neşe ve Üngüren, Engin. “Çağdaş İşletmelerin Sosyal Sorumluluk Anlayışı Ekseninde Sümerbank Nazilli Basma Fabrikası Örneği ve Cumhuriyet Kültürünün Yerleşmesindeki Rolü”, Uluslararası Alanya İşletme Fakültesi Dergisi, C.3, Sayı 1, Yıl 2011, s. 183-200.
51. Ezer, Feyzullah, “1929 Dünya Krizi’nin Türkiye’ye Etkileri”, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt 20, Sayı 1, Yıl 2010, s.427-442.
52. Metintaş, Mustafa Yahya ve Kayıran Mehmet. “Refik Saydam Hükûmetleri Döneminde Türkiye’nin Ekonomi Politikası”, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, C. 9, Sayı 2, Yıl 2008, s.155-184.
53. Serkan,Tuna.“Tek Parti Döneminde Türkiye Ekonomisi (1923-1950),”, Meşrutiyet’ten 21. Yüzyıla Türkiye Cumhuriyeti Tarihi, Ed. Cezmi Eraslan-Umut Dere, Bilge Kültür-Sanat, İstanbul, 2024, s. 391-456.
54. Yeşilay, Rüstem Barış. “Devletçiliğin Türkiye Ekonomisi Üzerinde İzdüşümleri”, Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, C. 19, S.1, 2005 s. 117- 132.
55. Eren, Ali Asgar Birinci Sanayi Planı Kapsamında Kurulan Sümerbank Dokuma Fabrikalarında Sosyal ve Kültürel Uygulamalar (1935-1950), Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, T.C. İstanbul Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Anabilim Dalı, İstanbul, 2019.
56. Kesgin, Burak. “Erken Cumhuriyet Dönemi Kalkınma Arayışları ve Sovyet Deneyimi: Sümerbank Kayseri Bez Fabrikası”, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Doktora Tezi, İstanbul, 2013.