TURHAN FEYZİOĞLU IN TURKISH POLITICAL LIFE

Öz

This study's main purpose is to determine Turhan Feyzioğlu's place in Turkish political life. Feyzioğlu, who left his university position in the late 1950s and entered politics from the Republican People's Party (CHP), served as an MP from 1957 to 1980. He served as Minister of State and Deputy Prime Minister during this period. Feyzioğlu was recognized as a typical representative of a right-leaning interpretation of Kemalism. Leading the intra-party opposition to the CHP's Left of Center movement in the first half of the 1960s, Feyzioğlu left the party in 1967 with a group of CHP members to found the Güven Party, which he led until 1980 (first as the National Trust Party and later as the Republican Trust Party). As one of the leading anti-communist statesmen of Cold War Turkey, Feyzioğlu argued that Kemalism could not be limited to any ideology, left or right, but he strongly rejected the conflation of Kemalism with leftist ideologies. With his emphasis on the originality of Kemalism, he remained faithful to the way it was perceived during the single-party era. He opposed any ideas that could create class, sectarian and ethnic divisions in society and argued that the state was indivisible with its country and nation. In this way, he played an important role in carrying Kemalism's classical ideas on the state and society until the 1980s. He saw Kemalism, or Ataturkism as he preferred to call it, as identical to nationalism; however, he emphasized that this was not an ordinary nationalism but “Ataturk's nationalism” that emerged from Turkey's unique circumstances. With these characteristics, he was seen as the representative of the most “official” interpretation of Kemalism in the eyes of the military-civilian bureaucrat state elites, and he was respected by the cadres who seized power during the three military interventions in his political career. Following the military coups, he played a critical role as a politician and law professor in establishing the political and legal basis for the restructuring of the state and society with a Kemalist approach.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Political Life
• Turhan Feyzioğlu
• Kemalism
• Anti-communism
• Nationalism

TÜRK SİYASAL HAYATINDA TURHAN FEYZİOĞLU

Öz

Bu çalışmanın temel amacı, Turhan Feyzioğlu’nun Türk siyasal hayatındaki yerini tespit etmektir. Feyzioğlu, 1950’li yılların sonlarında üniversitedeki görevinden ayrılarak Cumhuriyet Halk Partisi’nden (CHP) politikaya atılmış, 1957’den 1980’e kadar milletvekilliği yapmıştır. Bu dönem içerisinde Devlet Bakanlığı ve Başbakan Yardımcılığı gibi görevlerde bulunmuştur. Feyzioğlu, Kemalizm’in Sağ eğilimli bir yorumunun tipik temsilcisi olarak tanınmıştır. CHP’nin 1960’lı yılların ilk yarısında yöneldiği Ortanın Solu hareketine karşı parti-içi muhalefetin başını çeken Feyzioğlu, 1967’de bir grup CHP’liyle birlikte partiden ayrılıp Güven Partisi’ni kurmuş ve 1980’e kadar bu partinin (ismi önce Millî Güven Partisi, sonrasında Cumhuriyetçi Güven Partisi olmuştur) genel başkanlığını yürütmüştür. Soğuk Savaş Türkiye’sinin önde gelen anti-komünist devlet adamlarından biri olan Feyzioğlu, Kemalizm’in Sol ya da Sağ fark etmeksizin hiçbir ideolojiyle sınırlandırılamayacağını öne sürmüş, fakat bilhassa Sol ideolojilerle Kemalizm’in telif edilmesini şiddetle reddetmiştir. Kemalizm’in özgünlüğüne yaptığı vurgularla, onun tek-parti devrindeki algılanış biçimine sâdık kalmıştır. Toplumda sınıfsal, mezhepsel ve etnik açılardan ayrımlar yaratabilecek her türden düşünceye karşı çıkmış; devletin, ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütünlük arz ettiğini savunmuştur. Bu vesileyle, Kemalizm’in devlete ve topluma dair klâsik düşüncelerinin 1980’li yıllara kadar taşınmasında önemli rol oynamıştır. Kemalizm’i -ya da kendisinin tercih ettiği şekliyle- Atatürkçülüğü, milliyetçilikle özdeş görmüş; fakat bunun sıradan bir milliyetçilik değil, Türkiye’nin kendine has şartlarından doğmuş olan “Atatürk milliyetçiliği” olduğunun altını çizmiştir. Anılan bu özellikleriyle asker-sivil bürokrat devlet elitleri nezdinde Kemalizm’in en “resmî” yorumunun temsilcisi görülmüş, siyasî kariyerindeki üç askerî müdahale döneminde de yönetime el koyan kadrolar tarafından itibar görmüştür. Askerî darbeleri takiben, devletin ve toplumun Kemalist anlayışla yeniden yapılandırıldığı süreçlerde siyasî ve hukukî zeminin oluşturulmasında hem bir politikacı hem de bir hukuk profesörü olarak kritik roller üstlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Türk Siyasal Hayatı
• Turhan Feyzioğlu
• Kemalizm
• Anti-komünizm
• Milliyetçilik

Kaynakça

1. Ahmad, F. (1996). Demokrasi sürecinde Türkiye: 1945-1980. (Çev. A. Fethi). İstanbul: Hil Yayın.
2. Alpaslan, F. & Melen, F. & Feyzioğlu, T. vd. (1967). C.H.P.’deki tartışmaların iç yüzü: Belgeler. Ankara: Balkanoğlu Matbaacılık.
3. Ataay, F. (2020). Türkiye demokrasi tarihi (1789’dan günümüze). Ankara: Nika Yayınevi.
4. Atabay, M. (2015). Partiler, seçimler, iktidarlar ve müdahalelerle Türk demokrasi tarihi. Edirne: Paradigma Akademi Yayınları.
5. Atagenç, İ. Ö. (2019). Kemalizmin Soğuk Savaş tecrübesi: Sağ Kemalizm üzerine bir deneme. İstanbul: Kriter Yayınevi.
6. Aydın, S. & Taşkın, Y. (2014). 1960’tan günümüze Türkiye tarihi. İstanbul: İletişim Yayınları.
7. Bilâ, H. (1999). CHP: 1919-1999. İstanbul: Doğan Kitapçılık.
8. Bora, T. (2014). Türk Sağı: Siyasal düşünce tarihi açısından bir çerçeve denemesi. İ. Ö. Kerestecioğlu & G. G. Öztan (Der.), Türk Sağı: Mitler, fetişler, düşman imgeleri içinde (ss. 9-28). İstanbul: İletişim Yayınları.

9. Bora, T. (2017). Cereyanlar: Türkiye’de siyasî ideolojiler. İstanbul: İletişim Yayınları.
10. Bora, T. & Taşkın, Y. (2009). Sağ Kemalizm. A. İnsel (Ed.), Modern Türkiye’de siyasî düşünce (2): Kemalizm içinde (ss. 529-545). İstanbul: İletişim Yayınları.
11. Bozkır, G. (1996a). Türk siyasal hayatında Güven Partisi-Millî Güven Partisi-Cumhuriyetçi Güven Partisi (1967-1980). (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi, Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Enstitüsü, İzmir.
12. Bozkır, G. (1996b). Prof. Dr. Turhan Feyzioğlu’nun siyasî kişiliği. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 2(6), 227-262.
13. Cizre, Ü. (2002). AP-ordu ilişkileri: Bir ikilemin anatomisi. İstanbul: İletişim Yayınları.
14. Çelikoğlu, A. (2010). Bir darbeci subayın anıları: 27 Mayıs öncesi ve sonrası. E. Konuksever (Yay. Haz.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
15. Çolak, M. (2016). Bülent Ecevit: Karaoğlan. İstanbul: İletişim Yayınları.
16. Çölaşan, E. (1987). Biz kırk kişiyiz birbirimizi biliriz. İstanbul: Milliyet Yayınları.
17. Ecevit, B. (1973). Atatürk ve devrimcilik. İstanbul: Tekin Yayınevi.
18. Erdinç, E. (2023). Prof. Dr. Turhan Feyzioğlu'nun yasama faaliyetine katkıları. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Kapadokya Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim, Öğretim ve Araştırma Enstitüsü, Nevşehir.
19. Erim, N. (2018). 12 Mart anıları. R. Çavaş (Yay. Haz.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
20. Evren, K. (1994). Zorlu yıllarım (1). İstanbul: Milliyet Yayınları.
21. Feyzioğlu, T. (1957). Demokrasiye ve diktatörlüğe dair: Memleket meseleleri hakkında düşünceler. İstanbul: İstanbul Matbaacılık.
22. Feyzioğlu, T. (1961). Yeni anayasa hakkında: (Prof. Dr. Turhan Feyzioğlu’nun Anayasa’nın tümü üzerinde Temsilciler Meclisindeki konuşması). Ankara: C.H.P. Araştırma ve Yayın Bürosu.
23. Feyzioğlu, T. (1963). Devlet adamı Atatürk. Ankara: Millî Eğitim Basımevi.
24. Feyzioğlu, T. (1969a). Büyük tehlike komünizm. Ankara: Ayyıldız Matbaası.
25. Feyzioğlu (1969b). Güven Partisi diyor ki: Prof. Turhan Feyzioğlu’nun 1969 bütçe konuşması. Ankara: Ayyıldız Matbaası.
26. Feyzioğlu, T. (1970a). İşte gerçek. İstanbul: M. Çevik Matbaası.
27. Feyzioğlu, T. (1970b). Profesör Turhan Feyzioğlu’nun işçi meseleleri konusunda T.B.M.M.’de yaptığı önemli konuşma. İstanbul: Uludal Ofset.
28. Feyzioğlu, T. (1970c). Millet Meclisi kürsüsünden bir uyarma: Prof. Turhan Feyzioğlu’nun 14 Nisan 1970 günü yaptığı gündem dışı konuşma. Ankara: Ayyıldız Matbaası.
29. Feyzioğlu, T. (1971). Sıkı yönetim ve sonrası: Millî Güven Partisi Genel Başkanı Prof. Dr. Turhan Feyzioğlu’nun 25 Mayıs 1971 günü Sıkıyönetimin uzatılması ile ilgili olarak TBMM’de yaptığı konuşma- 28.4.1971 tarihli Sıkıyönetimle ilgili ilk konuşmadan parçalar. Ankara: Ajans-Türk Matbaacılık.
30. Feyzioğlu, T. (1972). Atatürk’çü ve milliyetçi yolda ileri: Millî Güven Partisi Genel Başkanı Prof. Dr. Turhan Feyzioğlu’nun 16 Şubat 1972 günü Millet Meclisinde yaptığı bütçe konuşması. Ankara: Ajans-Türk Matbaacılık.
31. Feyzioğlu, T. (1975a). Millet yolunda. İstanbul: Dergâh Yayınları.
32. Feyzioğlu, T. (1975b). Liderler konuşuyor: Dış politikada, ekonomide, iç güvenlik alanında önemli gelişmeler ve güçlü hükûmet ihtiyacı. İstanbul: Aydınlar Ocağı Yayını.
33. Feyzioğlu, T. (1976). Türkiye Tekstil Örme ve Giyim Sanayii İşçileri Sendikasının 7. Genel Kurulunda C.G.P. Genel Başkanı, Devlet Bakanı-Başbakan Yardımcısı Prof. Dr. Turhan Feyzioğlu’nun konuşması. Ankara: Ayyıldız Matbaası.
34. Feyzioğlu, T. (1977). Doğru yol: Prof. Dr. Turhan Feyzioğlu’nun televizyon konuşması. Ankara: Ayyıldız Matbaası.
35. Feyzioğlu, T. (1980). Atatürk’ün akılcı, bilimci, gerçekçi yaklaşımı. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınları.
36. Feyzioğlu, T. (1988). Türk Millî Mücadelesinin ve Atatürkçülüğün temel ilkelerinden biri olarak millet egemenliği. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
37. Feyzioğlu, T. (1996). Atatürk ve milliyetçilik. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
38. Hanioğlu, M. Ş. (2013). Kemalizm’in tarihî kökenleri. A. T. Kuru & A. Stepan (Der.), (Çev. H. Tatoğlu), Türkiye’de demokrasi, İslâm ve lâiklik içinde (ss. 31-57). İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
39. İnan, A. Â. (1998). Medenî bilgiler ve M. Kemal Atatürk’ün el yazıları. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih Kurumu Yayınları.
40. Kabacalı, A. (1992). Türkiye’de gençlik hareketleri. İstanbul: Altın Kitaplar Yayınevi.
41. Karadoğan, U. C. (2023). Cumhuriyetçi Güven Partisi’nin yayın organı olan Atayolu Dergisi üzerinden Turhan Feyzioğlu’nun Atatürkçülüğünün analizi. Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, 73, 219-240.
42. Karakaya, N. (2008). Prof. Dr. Turhan Feyzioğlu: Demokrasi, laiklik ve Cumhuriyete adanmış bir ömür. Kayseri: Erciyes Üniversitesi Yayını.
43. Kaynar, M. K. & Özsel, D. & Çavdar, O. vd. (2007). Cumhuriyet dönemi siyasî partileri (1923-2006). M. K. Kaynar (Der.). Ankara: İmge Kitabevi Yayınları.
44. Kaynar, M. K. (2009). Totem, tabu, Mustafa Kemal ve Atatürkçülük. Ö. Laçiner (Ed.), Modern Türkiye’de siyasî düşünce (9): Dönemler ve zihniyetler içinde (ss. 1089-1120). İstanbul: İletişim Yayınları.
45. Keskin, N. (2017). Altmışlı yıllarda kamu yönetimi. M. K. Kaynar (Haz.), Türkiye’nin 1960’lı yılları içinde (ss. 865-893). İstanbul: İletişim Yayınları.
46. Kili, S. (1976). 1960-1975 döneminde Cumhuriyet Halk Partisinde gelişmeler: Siyaset bilimi açısından bir inceleme. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınları.
47. Koçak, C. (2013). Tarihin buğulu aynası: Efsaneler çökerken. İstanbul: Timaş Yayınları.
48. Koloğlu, O. (2000). Ecevit ile CHP: Bir aşk ve nefret öyküsü. İstanbul: Büke Yayınları.
49. Makal, T. K. (1987). Siyaset sahnesinden çehreler: “Benim benim o benim…”. İstanbul: İnanç Yayınları.
50. Mumcu, U. (1994). Büyüklerimiz. İstanbul: Tekin Yayınevi.
51. Neziroğlu, İ. & Yılmaz, T. (2015a). Koalisyon hükümetleri, koalisyon protokolleri, hükümet programları ve genel kurul görüşmeleri (1). Ankara: Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığı Yayınları.
52. Neziroğlu, İ. & Yılmaz, T. (2015b). Koalisyon hükümetleri, koalisyon protokolleri, hükümet programları ve genel kurul görüşmeleri (2). Ankara: Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığı Yayınları.
53. Oran, B. (1999). Atatürk milliyetçiliği: Resmî ideoloji dışı bir inceleme. Ankara: Bilgi Yayınevi.
54. Ören, E. (2005). Turhan Feyzioğlu (1922-1988): Dönemi, yaşamı ve düşünceleri. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
55. Özdemir, H. (1997). Siyasal tarih (1960-1980). S. Akşin (Yay. Yön.), Türkiye tarihi (4): Çağdaş Türkiye 1908-1980 içinde (ss. 191-261). İstanbul: Cem Yayınevi.
56. Parla, T. (1995). Türkiye’de siyasal kültürün resmî kaynakları (3): Kemalist tek-parti ideolojisi ve CHP’nin Altı Ok’u. İstanbul: İletişim Yayınları.
57. Sanal, T. (1997). Türkiye’nin hükümetleri: Muvakkat Encümen’den 55. Hükümete. Ankara: Sim Matbaacılık.
58. Süreya, C. (2023). 99 yüz: İzdüşümler/söz senaryosu. İstanbul: Can Yayınları.
59. Taşkın, Y. (2009). Turhan Feyzioğlu. A. İnsel (Ed.), Modern Türkiye’de siyasî düşünce (2): Kemalizm içinde (ss. 534-539). İstanbul: İletişim Yayınları.
60. Tekil, F. (1973). Politika asları. İstanbul: Geçit Yayınları.
61. Timur, T. (1997). Türk Devrimi ve sonrası. Ankara: İmge Kitabevi Yayınları.
62. Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM), (https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/KANUNLAR_KARARLAR/kanuntbmmc032/kanuntbmmc032/kanuntbmmc03205545.pdf ) (Erişim Tarihi: 16.02.2025).
63. Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM), (https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/MM__/d01/c022/mm__01022147.pdf) (Erişim Tarihi: 16.02.2025).
64. Uçkan, R. (2017). Altmışlı yıllarda Cumhuriyet Halk Partisi ve Ortanın Solu. M. K. Kaynar (Haz.), Türkiye’nin 1960’lı yılları içinde (ss. 453-472). İstanbul: İletişim Yayınları.
65. Zürcher, E. J. (2019). Modernleşen Türkiye’nin tarihi. (Çev. Y. Saner). İstanbul: İletişim Yayınları.