CRITICAL DISCOURSE ANALYSIS AS A “METHOD” IN COMMUNICATION RESEARCH

Yıl 2026, Cilt: 28 Sayı: 1, 279 - 313, 15.03.2026

Mehmet Pelivan

https://doi.org/10.16953/deusosbil.1641850

https://izlik.org/JA78GX37RH

Öz

van Dijk's Critical Discourse Analysis/Study (CDS) approach is widely used in communication research on news and discourse in Turkey. What comes to the fore in this usage is that researchers consider the framework of CDS drawn by van Dijk more on the methodological level and prefer it as a method in news analysis. However, considering the existing accumulations, approaches, and discussions, it is impossible to call CDS a method. Based on this framework, this study problematizes how van Dijk's CDS approach is methodologically handled in communication research in Turkey. In line with this problem, answers were sought to the questions of how communication studies on news and discourse explain van Dijk's CDS approach as a method in their methodological sections and how they use CDS in news analysis. To find answers to these questions, a thematic analysis and discussion of a sample of 32 studies, including doctoral theses and articles, was carried out. According to the analysis, the researchers defined CDS, which they explained under the title of method in different ways as a method, model, and technique, presented it as a theoretical framework rather than a methodology, and basically there was an ambiguity in the studies. In the news analyses which made use of CDS as a method, it was found that the researchers directly quoted the news instead of analyzing them and made analyses and discussions that went beyond the scope of CDS and news analysis by handling them flexibly.

Anahtar Kelimeler

Critical Discourse Analysis/Study , News , Discourse , van Dijk , Communication Studies

İLETİŞİM ARAŞTIRMALARINDA BİR “YÖNTEM” OLARAK ELEŞTİREL SÖYLEM ÇÖZÜMLEMESİ

https://izlik.org/JA78GX37RH

Öz

Türkiye’deki haber ve söylem konulu iletişim araştırmalarında van Dijk’ın Eleştirel Söylem Çözümlemesi/Çalışması (ESÇ) yaklaşımı yaygın bir şekilde kullanılmaktadır. Bu kullanımda ön plana çıkan ise araştırmacıların, van Dijk’ın çizdiği ESÇ çerçevesini daha çok metodolojik düzlemde ele almaları ve haberlerin çözümlenmesinde yöntem olarak tercih etmeleridir. Ancak literatür, yaklaşımlar ve tartışmalar dikkate alındığında ESÇ’nin bir yöntem şeklinde adlandırılması mümkün değildir. Bu çerçeveden hareketle bu araştırmada, van Dijk’ın ESÇ yaklaşımının Türkiye’deki iletişim araştırmalarında yöntemsel olarak nasıl ele alındığı sorunsallaştırılmıştır. Bu sorunsal doğrultusunda haber ve söylem konulu iletişim araştırmalarının metodoloji kısımlarında van Dijk’ın ESÇ yaklaşımını yöntem olarak nasıl açıkladıkları ve haberleri çözümlemede ESÇ’yi nasıl kullandıkları sorularına cevap aranmıştır. Bu sorulara cevap bulabilmek için doktora tezleri ve makalelerden oluşan toplam 32 çalışmanın bulunduğu bir örneklem üzerinden tematik analiz gerçekleştirilmiş ve tartışma yürütülmüştür. Analiz sonucunda; araştırmacıların ESÇ’yi yöntem, model ve teknik gibi farklı biçimlerde niteledikleri ve metodolojiden ziyade teorik bir çerçeve olarak sundukları, bu durumun ise çalışmalarda bir muğlaklığa yol açtığı görülmüştür. ESÇ’nin yöntem olarak kabul edilmesiyle yapılan haber çözümlemelerinde ise araştırmacıların, haberleri çözümlemek yerine doğrudan aktardıkları, ESÇ’yi esnek biçimde ele alarak onun ve haber incelemesinin kapsamı dışına çıkan incelemeler ve tartışmalar yaptıkları tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Eleştirel Söylem Çözümlemesi/Çalışması , Haber , Söylem , Teun A. van Dijk , İletişim Araştırmaları

Teşekkür

Bu makale Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Gazetecilik Anabilim Dalı’nda Doç. Dr. Çağla Kubilay danışmanlığında tamamlamış olduğum “Haber Araştırmalarında Söylem: Sorunsallar, Teoriler ve Çözümlemeler” başlıklı doktora tezimin bir bölümünün tekrar düzenlenmiş halidir. Tez sürecinde verdiği destekler için danışmanım Doç. Dr. Çağla Kubilay’a çok teşekkürler.

Kaynakça

• Akdağ, Ç. T., & Yavalar, D. E. (2017). Çocuklara yönelik tüketim alanı olarak yeni medya: “Tippez bizim yerimiz” örneğinde bir inceleme. Akdeniz Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, 28, 81-101. https://doi.org/https://doi.org/10.31123/akil.437463
• Alp, H. (2015). Medyada nefret söylemi ve çingene toplumuna yönelik ayrımcı söylemin suça dönüşme süreci [Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi]. İstanbul.
• Arslan, A., & Duğan, Ö. (2016). Suça yönelmiş çocukların medyada temsili: bir alan araştırması. Gümüşhane Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi, 4(1), 303-325. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/234665
• Arslan, E., & Arslan, B. (2012). Yerel basında etnik çatışma söylemi: Mersin ili örneği. Selçuk İletişim, 7(3), 155-172. https://dergipark.org.tr/tr/pub/josc/issue/19025/200567
• Atabek, Ü., & Atabek, G. Ş. (2019). Türkiye’de gazetecilik literatürü: 1992-2018 yılları arasında yayımlanmış makaleler üzerine bir inceleme. Akdeniz Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, 31, 710-732. https://doi.org/https://doi.org/10.31123/akil.534400
• Aydoğan, A. (2006). Yeni iletişim teknolojileri tezlerinde neo-klasik iktisat paradigmasının hegemonyası. Kültür ve İletişim Dergisi, 9(1), 89-112. http://ki.imge.com.tr/
• Bayraktutan, G. (2015). İletişim araştırmalarında internet çalışmaları. İçinde B. Yıldırım (Ed.), İletişim araştırmalarında yöntemler (ss. 431-462). Literatürk Academia.
• Bektaş, T. (2001). Medya demokrasi ilişkisi ve türk medyası’nda rafah partisi imajı. Selçuk İletişim, 2(1), 159-171. https://dergipark.org.tr/tr/pub/josc/issue/19003/200966
• Braun, V., & Clarke, V. (2019). Psikolojide tematik analizin kullanımı. Eğitimde Nitel Araştırmalar Dergisi, 7(2), 873-898. https://doi.org/10.14689/issn.2148-2624.1.7c.2s.17m
• Büyüköztürk, Ş., Çakmak, E. K., Akgün, Ö. E., Karadeniz, Ş., & Demirel, F. (2013). Bilimsel araştırma yöntemleri. Pegem Akademi.
• Creswell, J. W. (2016). Nitel araştırma yöntemleri: Beş yaklaşıma göre nitel araştırma ve araştırma deseni (M. Bütün, & S. B. Demir, Çev.). Siyasal Kitabevi.
• Çalışır, G. (2009). Küreselleşmenin ortaya çıkardığı olayların türkiye'deki televizyon haberlerine yansımaları [Yayımlanmamış Doktora Tezi, Anadolu Üniversitesi]. Eskişehir.
• Çetin, N. S. (2019). Medya-siyaset ilişkisinde etik çerçeve. İnönü Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi, 4(2), 228-249. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/883539
• Çilingir, A. (2017). İletişim alanında içerik analizi yöntemi̇ kullanılarak yapılan yüksek lisans ve doktora tezleri üzerine bir inceleme. Akademia, 5(1), 148-160. http://dergipark.gov.tr/erciyesiletisim/issue/27688/291891
• Doruk, Ö. (2013). Disiplin toplumu ve haber söylemi: Gökkuşağı Derneği’nce yapılması planlanan yürüyüşün engellemesine ilişkin haberlerin çözümlenmesi. Gümüşhane Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi, 2(1). https://dergipark.org.tr/tr/pub/e-gifder/issue/7470/98366
• Dursun, Ç. (2004). Türkiye'de haber ve habercilik çalışmalarının genel bir değerlendirmesi: 1980-2003. İçinde Ç. Dursun (Ed.), Haber, hakikat ve iktidar ilişkisi (ss. 89 - 147). Elips Kitap.
• Erdem, P. (2019). 17 Ağustos Marmara Depremi’ni anma töreni haberlerinde cisimleşen belleği okumak. Selçuk İletişim, 12(1), 142-163. https://doi.org/https://doi.org/10.18094/josc.470867
• Ertan-Keskin, Z. (2004). Türkiye'de haber incelemelerinde van Dijk yöntemi. İçinde Ç. Dursun (Ed.), Haber, hakikat ve iktidar ilişkisi (ss. 391-406). Elips kitap.
• Geray, H. (2014). Toplumsal araştırmalarda nicel ve nitel yöntemlere giriş. Umuttepe Yayınları.
• Glesne, C. (2013). Nitel araştırmaya giriş (A. Ersoy, & P. Yalçınoğlu, Çev.). Anı Yayıncılık.
• Gökalp, E. (2007). Türk milliyetçiliği söylem(ler)inin spor basınında yeniden inşası (1990-2002). Kültür ve İletişim Dergisi, 10(20), 9-62. https://dergipark.org.tr/tr/pub/kulturveiletisim/issue/64563/985184
• Hagverdiyeva, A. (2018). Rus basınında Türkiye'nin enerji politikaları (1994-2014) [Yayımlanmamış Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi]. İstanbul.
• Hamzaoğlu, O. (2017). Bilimsel yöntem nedir; Bilimsel yöntem ile “araştırma teknikleri” arasındaki farklar nelerdir? İçinde A. Şenel (Ed.), 50 soruda bilim ve bilimsel yöntem. Bilim ve Gelecek Kitaplığı.
• İnal, A. (1992). An analysis of turkish daily press: event selection, text construction and news production [Yayımlanmamış Doktora Tezi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi]. Ankara.
• İnceoğlu, Ç. (2014). Türkiye’de sinemayı konu alan doktora tezleri üzerine bibliyometrik bir çözümleme. Galatasaray Üniversitesi İletişim Dergisi, 21, 31-50. https://doi.org/https://dx.doi.org/10.16878/gsuilet.96674
• Karataş, Ö. (2017). Sosyal pazarlama bağlamında sağlık haberlerinin yazılı basın işletmelerinde temsili [Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ege Üniversitesi]. İzmir.
• Kavoğlu, S. (2020). Meşrulaştırma aracı olarak medya: Rusya'nın Kırım’ı ilhakı üzerine bir inceleme. İletişim Kuram ve Araştırma Dergisi, 50, 97-116. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ikad/issue/56157/748362
• Koç, N. (2016). Türkiye'de Tek Parti'den çok partili hayata geçiş; Bir "söylem": Türk İşçisi [Yayımlanmamış Doktora Tezi, Akdeniz Üniversitesi]. Antalya.
• Koçak, M. C. (2020). Gazete haberlerinde ideoloji çözümlemesi: 24 haziran 2018 cumhurbaşkanı ve milletvekili genel seçimi örneği [Yayımlanmamış Doktora Tezi, Akdeniz Üniversitesi]. Antalya.
• Köse, A. (2009). Siyasal iletişim aracı olarak lider eşlerinin temsili: 1973 genel seçim çalışmaları örneğinde siyasi lider eşi olarak Nazmiye Demirel ve Rahşan Ecevit’in temsili. Connectist: İstanbul Üniversitesi İletişim Bilimleri Dergisi, 35, 81-94. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/212171
• Kubilay, Ç. (2021). Türkiye’de iletişim çalışmaları alanında eleştirel söylem çözümlemeleri: lisansüstü tezler üzerine bir inceleme. Türkiye İletişim Araştırmaları Dergisi, 38, 455-476. https://doi.org/https://doi.org/10.17829/turcom.934545
• Kubilay, Ç., Ova, N., & Ceyhan, Ç. (2023). Türkiye’de medya ve kadın konulu çalışmalar üzerine bir değerlendirme. İçinde Ç. Kubilay, & N. Ova (Eds.), İki binli yıllarda medya ve kadın (ss. 9-50). Paradigma Akademi.
• Nasir, Ş. (2006). İnternetin ideolojik propaganda aracı olarak kullanılması: Çin Halk Cumhuriyeti örneği [Yayımlanmamış Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi]. Ankara.
• Özer, Ö. (2011). Haber Söylem İdeoloji. Literatürk.
• Pelivan, M. (2019). Gazete haberlerini konu alan yüksek lisans tezlerine dair bibliyometrik bir analiz. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(4), 119-148. https://doi.org/https://doi.org/10.18037/ausbd.668631
• Pelivan, M. (2023). Gazete haberlerini konu alan yüksek lisans tezlerinde “ideoloji”. Kültür ve İletişim, 26(51), 74-107. https://doi.org/https://doi.org/10.18691/kulturveiletisim.1183337
• Purvis, T., & Hunt, A. (2014). Söylem, ideoloji, söylem, ideoloji, söylem, ideoloji... MomentDergi, 1(1), 9-36.
• Saf, H. H. (2022). Deutsche Welle Türkçe’nin yayın politikasının Suriyeli sığınmacılar üzerinden incelenmesi. İnönü Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi, 7(2). https://doi.org/https://doi.org/10.47107/inifedergi.1146176
• Şeker, M. (2003). Haber söylemi içinde yapılandırılmış örtülü nesnellik ihlalleri. Selçuk İletişim, 2(4), 100-113. https://dergipark.org.tr/tr/pub/josc/issue/19006/201010
• Tanyıldızı, N. İ. (1999). Kamuoyunun bilgilendirilmesinde yazılı basının haber başlıkları: Bir örnek olay incelemesi. Erciyes İletişim Dergisi, 1(2), 42-52. https://dergipark.org.tr/tr/pub/erciyesiletisim/issue/5861/77577
• Toprak, Ö., & Koçak, M. C. (2021). Haber üretim sürecinde seçim haberlerinin inşası. İletişim Kuram ve Araştırma Dergisi, 53, 37-51. https://doi.org/https://doi.org/10.47998/ikad.874618
• Tuncay, D. (2022). Ana akım ve alternatif medya temsillerinde Suriyeli sığınmacılara yönelik insan hakları ihlalleri [Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi]. Ankara.
• Tunç, F. (2022). Türkiye’de politik aktörlerin suriyeli sığınmacılara yönelik ulusal basında yer alan söylemlerinin analizi [Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Ticaret Üniversitesi]. İstanbul.
• Tunçay, E. (2017). Medyada nefret söylemi: Ankara patlaması örneği. Marmara İletişim Dergisi, 27, 41-62. https://dergipark.org.tr/tr/pub/maruid/issue/30526/330805
• Tuzcu, H. D. (2021). Türkiye'de 2017 anayasa değişikliği referandum kararı öncesi yazılı basında rıza üretimi [Yayımlanmamış Doktora Tezi, Antalya Üniversitesi]. Antalya.
• Türkkol, F. (2019). Alternatif haber dili arayışları: Barış gazeteciliği ve hak haberciliği perspektifinden Türkiye'deki Suriyeli mülteci haberleri [Yayımlanmamış Doktora Tezi, Maltepe Üniversitesi]. İstanbul.
• Uçan, G. (2012). Televizyon söylemlerinde siyasal düşünce ve eylem biçimi olarak Türkiye solu'nun temsili: 2009 yerel seçim haberleri [Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ege Üniversitesi]. İzmir.
• Ulaş, M., & Yeşil, A. (2020). Batı dijital medyasının Türkiye’ye yönelik algı manipülasyonu: Koronavirüs haberleri üzerine ampirik bir araştırma. Erciyes İletişim Dergisi, 7(2), 939-963.
• van Dijk, T. A. (1983). Discourse analysis: its development and application to the structure of news. Journal of Communication, 33(2), 20-43.
• van Dijk, T. A. (1985a). Introduction: Discourse analysis in (mass) communication research. İçinde T. A. van Dijk (Ed.), Discourse and communication (ss. 1-10). de Gruyter.
• van Dijk, T. A. (1985b). Structures of news in the press. İçinde T. A. van Dijk (Ed.), Discourse and communication (Vol. 5, ss. 69-93).
• van Dijk, T. A. (1986). News schemata. İçinde C. R. Cooper, & S. Greenbaum (Eds.), Studying writing: Linguistic approaches. Sage Publications.
• van Dijk, T. A. (1988a). News analysis: Case studies of ınternational and national news in the press. Lawrence Erlbaum Associates, Publishers.
• van Dijk, T. A. (1988b). News as discourse. Lawrence Erlbaum Associates.
• van Dijk, T. A. (1991a). Media contents the interdisciplinary study of news as discourse. A Handbook of Qualitative Methodologies for Mass Communication Research, 108-120.
• van Dijk, T. A. (1991b). Racism and the press. Routledge.
• van Dijk, T. A. (1993). Principles of critical discourse analysis. Discourse & society, 4(2), 249-283.
• van Dijk, T. A. (1994). Söylemin yapıları ve iktidarın yapıları. İçinde M. Küçük (Ed.), Medya iktidar ideoloji. Ark Yayınevi.
• van Dijk, T. A. (1995a). Aims of critical analysis. Japanese Discourse, 1, 17-27.
• van Dijk, T. A. (1995b). Discourse analysis as ideology analysis. İçinde C. Schäffner, & A. Wenden (Eds.), Language & peace (ss. 17-33). Dartmouth Publishing.
• van Dijk, T. A. (1998). Opinions and ideologies in the press. İçinde A. Bell, & P. Garrett (Eds.), Approaches to media discourse (ss. 21-63). Blackwell.
• van Dijk, T. A. (2002). Multidisipliner CDA: A plea for diversity. İçinde R. Wodak, & M. Meyer (Eds.), Methods of critical discourse analysis. Sage.
• van Dijk, T. A. (2004). Discourse, knowledge and ideology. İçinde M. Pütz, J. Neff, & T. A. van Dijk (Eds.), Communicating ideologies. Multidisciplinary perspectives on language, discourse and social practice (ss. 5-38). Peter Lang.
• van Dijk, T. A. (2008). Discourse and power. Palgrave-MacMillan.
• van Dijk, T. A. (2009). Critical discourse studies: A sociocognitive approach. İçinde R. Wodak, & M. Meyer (Eds.), Methods of critical discourse analysis (ss. 63-93). Sage.
• van Dijk, T. A. (2011). Discourse and ideology. İçinde T. A. van Dijk (Ed.), Discourse studies: A multidisplinary introduction (ss. 379-407). Sage.
• van Dijk, T. A. (2013). Ideology and discourse. The Oxford Handbook of Political Ideologies, 175-196.
• Wodak, R., & Meyer, M. (2009). Critical discourse studies: History, agenda, theory and methodology. İçinde R. Wodak, & M. Meyer (Eds.), Methods of critical discourse studies (ss. 2-22). Sage. https://www.researchgate.net/publication/284725833_Critical_discourse_studieshistory_agenda_theory_and_methodology
• Yegen, C. (2014). Türk yazılı basınının HIV/AIDS haberlerindeki nefret söylemi: “Posta” gazetesi örneği. Gümüşhane Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi, 2(3), 317 - 349. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/83948
• Yiğitbaşı, K. G. (2016). Medya ve mültecileri sivil toplum üzerinden okumak: Mülteci-Der örneği. Marmara İletişim Dergisi, 25, 53-76. https://doi.org/https://doi.org/10.17829/midr.20162520717
• Yücebaş, M., & Yücebaş, S. (2022). İki millet bir bahçe: “Millet bahçeleri” haberlerinde farklı millet tanımları. Kültür ve İletişim, 25(1), 182-209. https://doi.org/https://doi.org/10.18691/kulturveiletisim.986860