THE THEORETICAL DEVELOPMENT OF THE SOCIOLOGY OF MENTAL HEALTH

Öz

This study offers a comprehensive analysis of the recent paradigmatic reorientation in the sociology of mental health, tracing the field’s trajectory from Talcott Parsons’s functionalist formulation of the “sick role” to social constructionist, critical, feminist, postcolonial, and post-modern approaches that foreground power, embodiment, and institutional design. It systematically maps this theoretical evolution alongside an international research corpus that combines conceptual innovation with rigorous empirical inquiry, particularly where experience, organizational practice, policy regimes, and market dynamics are examined in tandem. A parallel systematic search of DergiPark and YÖK Tez indicates that, within Turkish sociology, the subfield remains fragmented and under-institutionalized despite clear research needs and opportunities. The analysis argues that the sociology of mental health is not merely an academic specialization but a component of social and epistemic justice, requiring participatory and reflexive methodologies that redistribute authority to knowledge production among service users, families, and frontline workers. Building on this premise, the study outlines a multi-method research agenda attentive to welfare-state configurations, the marketization of healthcare, intersections of class, gender, and space, and the institutional architecture of care. It concludes that developing an ethically grounded, data-enabled, and locally situated yet globally conversant sociology of mental health is strategically imperative for Turkey.

Anahtar Kelimeler

• Sociology of Mental Health
• Social Factors
• Social Inequalities
• Stigmatization

RUH SAĞLIĞI SOSYOLOJİSİNİN KURAMSAL GELİŞİMİ

Öz

Bu çalışma, ruh sağlığı sosyolojisindeki paradigmatik dönüşümü bütünlüklü biçimde çözümleyerek, Talcott Parsons’ın işlevselci “hasta rolü” kavramından sosyal inşacı, eleştirel, feminist, postkolonyal ve post-modern yönelimlere uzanan kuramsal evrimi sistematik olarak haritalandırmaktadır. Uluslararası literatür taraması, alanın kuramsal çeşitliliği, ampirik birikimini; özellikle deneyim, kurum, politika ve piyasa dinamiklerini birlikte ele alan çalışmaları görünür kılmaktadır. Buna karşılık, DergiPark ve YÖK Tez veri tabanlarında yürütülen sistematik tarama, Türkiye’deki sosyoloji yazınında alanın parçalı, sınırlı ve kurumsallaşma eşiğinde olduğunu göstermektedir. Bulgular, ruh sağlığı sosyolojisinin yalnızca bir akademik alt-disiplin değil, sosyal ve epistemik adalet mücadelesinin bileşeni olduğunu; bilgi üretiminde hastalar, yakınları ve sağlık profesyonelleri lehine katılımcı ve refleksif yöntemlerin önemini vurgulamaktadır. Çalışma, Türkiye bağlamında sağlık hizmetlerinin piyasalaşması, sınıf-cinsiyet-mekân kesişimleri ve bakım mimarisi gibi eksenlerde çok yöntemli araştırma gündemi önermektedir. Sonuç olarak, küresel kuramsal tartışmalara eleştirel katkı sunan; yerel ihtiyaçlara duyarlı, etik ve veri altyapısıyla desteklenen bir ruh sağlığı sosyolojisinin geliştirilmesi stratejik bir gereklilik olarak ortaya konulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Ruh Sağlığı Sosyolojisi
• Toplumsal Faktörler
• Sosyal Eşitsizlikler
• Damgalanma

Kaynakça

1. Ahmed, S. (2016). Mutluluk Vaadi (D. Mayadağ, Çev.). Sel Yayıncılık.
2. Akgün, M. (2019). Toplum ruh sağlığı merkezinde çalışan sağlık profesyonellerinin bilgi, beceri, deneyim ve görüşlerinin değerlendirilmesi [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi], Üsküdar Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü.
3. Aneshensel, C. S., Phelan, J. C., & Bierman, A. (Ed.). (2013). Handbook of the sociology of mental health (2. ed). Springer.
4. Bakacak, A. G., & Boyacıoğlu, A. Ö. (2012). Bireylerin Akıl/Ruh Sağlığı Tanımlamalarına İlişkin Nitel Bir Araştırma. Sosyoloji Dergisi, 27, Article 27.
5. Barad, K. (2007). Meeting the Universe Halfway: Quantum Physics and the Entanglement of Matter and Meaning.
6. Bennett, J. (2024). Canlı Madde: Şeylerin Politik Ekolojisi (B. Ağın, Çev.). Akademim Yayıncılık.
7. Berger, P. L., & Luckmann, T. (2018). Gerçekliğin Sosyal İnşası (V. S. Öğütle, Çev.). Atıf Yayınları.
8. Bilge, A., Mermer, G., Çam, O., Çetinkaya, A., Erdoğan, E., & Üçkuyu, N. (2016). Profile Of Community Mental Health Centers In Turkey Between 2013-2015 Years. Kocaeli Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 2(2), Article 2. https://doi.org/10.30934/kusbed.358560

9. Bilir, M. K. (2018). Türkiye’de ruh sağlığı politikası reformu: Kullanıcı grubu perspektifler [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Boğaziçi Üniversitesi.
10. Butler, J. (2019). Cinsiyet Belası Feminizm ve Kimliğin Altüst Edilmesi (B. Ertür, Çev.). Metis Yayınları.
11. Cengiz, K., Küçükural, Ö., & Gür, H. (2023). Türkiye’de Spiritüel Arayışlar. İletişim Yayınları.
12. Chesler, P. (2005). Women and Madness: Revised and Updated. St. Martin’s Griffin.
13. Collins, P. H. (2023). Kesişimsellik Teori ve Pratikte Toplumsal Adalet Arayışı (S. Bilge & E. Acar, Çev.). Fol Kitap.
14. Compton, M. T., & Shim, R. S. (Ed.). (2015). The Social Determinants of Mental Health. American Psychiatric Association Publishing.
15. Cvetkovich, A. (2021). Depresyon: Toplumsal Bir His (Z. Ertan, Çev.). Sel Yayıncılık.
16. Çirpici, E. (2010). Türkiye’de kamu sağlık hizmetlerinde 1980 sonrası uygulanan neo-liberal ekonomi politikalarının sağlık personeli istihdamı üzerindeki etkileri: Sözleşmeli sağlık personeli istihdamının eleştirel bir değerlendirmesi [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Adnan Menderes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
17. Davies, W. (2018). Mutluluk Endüstrisi (M. Çavdar, Çev.). Sel Yayıncılık.
18. de Miquel, C., Domènech-Abella, J., Felez-Nobrega, M., Cristóbal-Narváez, P., Mortier, P., Vilagut, G., Alonso, J., Olaya, B., & Haro, J. M. (2022). The Mental Health of Employees with Job Loss and Income Loss during the COVID-19 Pandemic: The Mediating Role of Perceived Financial Stress. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(6), 3158. https://doi.org/10.3390/ijerph19063158
19. Demir, A. E. (2020). Mekân ve Ruh Sağlığı Sosyolojisi Bağlamında Ruh Sağlığı Mekânları: Bakırköy Ruh Sağlığı ve Sinir Hastalıkları Eğitim ve Araştırma Hastanesi Örneği. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Munzur Üniversitesi.
20. Demir, A. E. (2024). Ruh Sağlığının Mekânsal Yansıması: Bakırköy Ruh Ve Sinir Hastalıkları Hastanesi Örneği Üzerine Sosyolojik Bir İnceleme. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 25(47), Article 47. https://doi.org/10.21550/sosbilder.1417522
21. Demir, A. E. (2025). Terapi Sosyolojisi: Toplumsal Etkileşimler ve Sosyal Dinamikler. [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Mardin Artuklu Üniversitesi.
22. Edelman, L. (2004). No Future: Queer Theory and the Death Drive. Duke University Press. https://doi.org/10.1215/9780822385981
23. Epistemologies of the South: Justice against epistemicide (with Santos, B. de S.). (2016). Routledge.
24. Fanon, F. (2022). Siyah Deri, Beyaz Maskeler (O. Türkay, Çev.). Metis Yayınları.
25. Fisher, M. (2024). Kapitalist Gerçekçilik Başka Alternatif Yok mu?( G. Güven, Çev.). Habitus Kitap.
26. Foucault, M. (2019). Hapishanenin Doğuşu (M. A. Kılıçbay, Çev.). İmge Kitabevi Yayınları.
27. Foucault, M. (2020). Deliliğin Tarihi (M. A. Kılıçbay, Çev.). İmge Kitabevi Yayınları.
28. Foucault, M. (2022). Bilginin Arkeolojisi (V. Urhan, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
29. Foucault, M. (2024). Biyopolitikanın Doğuşu College De France Dersleri (1978-1979) (A. Tayla, Çev.). İstanbul Bilgi Üniversitesi.
30. Goffman, E. (2014). Damga: Örselenmiş Kimliğin Idare Edilişi Üzerine Notlar (Ş. Geniş, L. Ünsaldı, & S. N. Ağırnaslı, Çev.). Heretik Yayıncılık.
31. Goffman, E. (2015). Tımarhaneler (E. Arıcan, Çev.). Heretik Yayıncılık.
32. Güler, M. (1981). Sosyo-kültürel Etkenler ve Kadının Ruh Sağlığı: Karanfilköy ve Küçükarmutlu Kadınları. Toplumbilim Dergisi, 13.
33. Günler, O. E. (2011). Hemodiyaliz hastalarında hastalığa bağlı toplumsal rol değişimi beklenti ve sorunları: Bir sağlık sosyolojisi çalışması. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
34. Güven, E. (2021). Sağlık Hizmetleri Ve Ruhsal Hastalıklarda Hizmet Modelleri: Bir Uygulama. Uluslararası Sağlık Yönetimi ve Stratejileri Araştırma Dergisi, 7(1), Article 1.
35. Güven, S. (2015). Türkiye’de Sağlık Sosyolojisi Çalışmaları. İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Dergisi, 3(29), Article 29. https://doi.org/10.16917/sd.20344
36. Güzel, S., & Yanardağ, M. Z. (2020). Çevresel ve Sosyal Faktörler ile Ruh Sağlığı Üzerine Bir İnceleme: Ruh Sağlığı Alanında Sosyal Hizmet Mesleğinin Önemi. Celal Bayar Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 8(1), Article 1. https://doi.org/10.34087/cbusbed.721875
37. Han, B.-C. (2019). Yorgunluk Toplumu. Açılım Kitap.
38. Hari, J. (2019). Kaybolan Bağlar Depresyonun Gerçek Nedenleri ve Beklenmedik Çözümler (B. E. Aksoy, Çev.). Metis Yayınları.
39. Illouz, E. (2013). Aşk Neden Acıtır (Ö. Ç. Aksoy, Çev.). Jaguar Kitap.
40. Illouz, E. (2021). Soğuk Yakınlıklar Duygusal Kapitalizmin Şekillenmesi (Ö. Ç. Aksoy, Çev.). İletişim Yayınları.
41. Illouz, E. (2024). Modern Ruhu Kurtarmak Terapi, Duygular ve Kişisel Gelişim Kültürü (K. Gülen, Çev.). Fol Kitap.
42. Illouz, E., & Cabanas, E. (2023). Mutlu Yurttaş İmalatı Mutluluk Endüstrisi Hayatımızı Nasıl Kontrol Ediyor? (T. Göbekçin, Çev.; 1. Baskı). İletişim Yayınları.
43. Karadağ, G., & Mermer, G. (2020). Dezavantajlı Gruplar Olarak İşsizlerin/Yoksulların Ruh Sağlığının Korunması. Türkiye Klinikleri Psikiyatri Hemşireliği - Özel Konular, 6(1), 56-60.
44. Karakuş, E. (2018). Gazetelerdeki sağlık haberleri: Yaşamın tıbbileştirilmesi, sağlığın bireyselleşmesi ve tüketim üçgeninde kadın [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Sosyal Bilimler Enstitüsü. https://acikbilim.yok.gov.tr/handle/20.500.12812/612806
45. Karp, D. A. (1997). Speaking of sadness: Depression, disconnection, and the meanings of illness (1. issued as an Oxford Univ. Press paperback). Oxford University Press.
46. Kirkbride, J. B., Anglin, D. M., Colman, I., Dykxhoorn, J., Jones, P. B., Patalay, P., Pitman, A., Soneson, E., Steare, T., Wright, T., & Griffiths, S. L. (2024). The social determinants of mental health and disorder: Evidence, prevention and recommendations. World Psychiatry, 23(1), 58-90. https://doi.org/10.1002/wps.21160
47. Kuhn, T. S. (2021). Bilimsel Devrimlerin Yapısı (N. Kuyaş, Çev.). Kırmızı Yayınları.
48. Kuzu, A., & Durmaz, Y. Ç. (2018). Bireysel ve Toplumsal Açıdan Ruh Sağlığını Etkileyen Çevresel ve Kültürel Faktörler. Türkiye Klinikleri Psikiyatri Hemşireliği - Özel Konular, 4(3), 15-19.
49. Latour, B. (2021). Toplumsalı Yeniden Toplama: Aktör-Ağ Teorisine Bir Giriş (N. Bingöl, Çev.). Tellekt.
50. Mert, E., & Arslantaş, H. (2022). “Deli ve Dâhi” Filminin Psikiyatrinin Tarihi ve Psikiyatrik Tedaviler Çerçevesinde Değerlendirilmesi. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 14(3), Article 3. https://doi.org/10.18863/pgy.1002934
51. Mignolo, W. (2023). Yerel Tarihler Küresel Tasarımlar Sömürgecilik, Madun Bilgiler ve Sınırda Düşünmek (E. C. Ercan, Çev.). İnsan Yayınları.
52. Mills, C. W. (2022). Sosyolojik Tahayyül (Ö. Küçük, Çev.). Hil Yayınları.
53. Moncrieff, J. (2017). İlaçla Tedavi Efsanesi Psikiyatrik İlaç Kullanımına Eleştirel Bir Bakış (T. Alıcı, Çev.). Metis Yayınları.
54. Morrall, P. (2008). The trouble with therapy: Sociology and psychotherapy (1. publ). McGraw Hill Open University Press.
55. Özpolat, A. O. (2023). Toplum Ruh Sağlığı Hizmetlerinin Sosyal Hizmet Perspektifiyle Değerlendirilmesi. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 32 (Dicle Üniversitesi’nin 50. Yılına Özel 50 Makale), Article 32 (Dicle Üniversitesi’nin 50. Yılına Özel 50 Makale).
56. Parsons, T. (2022). Toplumsal Eylemin Yapısı. (N. Nirven, A. Bölükbaşı Çev.). Ketebe Yayınevi.
57. Rogers, A., & Pilgrim, D. (2021). A sociology of mental health and illness (Sixth edition). Open University Press, McGraw Hill.
58. Sayar, K. (2022). Terapi Kültürel Bir Eleştiri. Timaş Yayınları.
59. Scheff, T. J. (1990). Microsociology: Discourse, emotion, and social structure. University of Chicago Press.
60. Scheff, T. J. (2006). Kanlı Öç / Bir Savaş Kuramı (M. Cemal, Çev.). Belge Yayınları.
61. Scheid, T. L., & Wright, E. R. (Ed.). (2025). Sociology of mental health: Theories, social contexts, and systems (Fourth edition). Cambridge University Press.
62. Schnittker, J. (2025). The Sociology of Mental Health and the Twenty-First-Century Mental Health Crisis. Society and Mental Health, 15(1), 1-16. https://doi.org/10.1177/21568693241303685
63. Segal, L. (2020). Radikal Mutluluk: Müşterek Neşe Anları (B. S. Aydaş, Çev.). Sel Yayıncılık.
64. Showalter, E. (1987). Kadın Hastalığı: Kadınlar, Delilik ve İngiliz Kültürü, 1830-1980. Virago.
65. Szasz, T. S. (1974). The Myth of Psychotherapy. American Journal of Psychotherapy, 28(4), 517-526. https://doi.org/10.1176/appi.psychotherapy.1974.28.4.517
66. Şahpolat, M. (2019). Bir Toplum Ruh Sağılığı Merkezinde İzlenen Hastaların Klinik ve Sosyodemografik Özellikleri ile Tedavi yaklaşımlarının incelenmesi. The Medical Journal of Mustafa Kemal University, 10(38), Article 38. https://doi.org/10.17944/mkutfd.541189
67. Tuzcu, A., & Ilgaz, A. (2015). Göçün Kadın Ruh Sağlığı Üzerine Etkileri. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 7(1), Article 1. https://doi.org/10.5455/cap.20140503020915
68. Ünübol, B., Çinka, E., Bilici, R., & Hıdıroğlu, S. (2019). Bağımlı Kadınların Ruhsal, Ailesel ve Çevresel Sorunlarının İncelenmesi. KADEM Kadın Araştırmaları Dergisi, 5(1),. https://doi.org/10.21798/kadem.2019153603
69. Üstünsoy, M. (2023). Bir Sosyal Sorun Olarak Yoksulluğun Sağlık Alanı Üzerindeki Etkileri. Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi, 7(1), Article 1.
70. Wickramaratne, P. J., Yangchen, T., Lepow, L., Patra, B. G., Glicksburg, B., Talati, A., Adekkanattu, P., Ryu, E., Biernacka, J. M., Charney, A., Mann, J. J., Pathak, J., Olfson, M., & Weissman, M. M. (2022). Social connectedness as a determinant of mental health: A scoping review. PLoS ONE, 17(10). https://doi.org/10.1371/journal.pone.0275004
71. Zuboff, S. (2021). Gözetleme Kapitalizmi Çağı. (T. Uzunçelebi. Çev.). Okuyan Us Yayın.