YAŞLI KADININ YAŞLIYA BAKIMI: ‘KENDİME HAYRIM YOK’ DENEYİMİNİN SOSYOLOJİK BOYUTLARI

Öz

Dünyanın karşı karşıya olduğu en önemli demografik sorunlardan biri, nüfusun giderek yaşlanmasıdır. Yaşlanmayla birlikte insan bedeninde meydana gelen fiziksel değişiklikler, yaşlı bireylerin gündelik yaşam aktivitelerini bağımsız bir şekilde yerine getirmelerini zorlaştırmakta ve çoğu zaman başkalarının bakım desteğine ihtiyaç duymalarına yol açmaktadır. Türkiye’de ise hâkim olan geleneksel ve ataerkil toplumsal yapı nedeniyle, bakıma muhtaç yaşlı bireylerin bakım sorumluluğu büyük ölçüde kadınlar tarafından üstlenilmektedir. Ancak bakım verenlerin kendilerinin de 65 yaş ve üzeri olması durumunda, bakım sorumluluğu daha kapsamlı ve çok boyutlu ele alınması gereken bir konu haline gelmektedir. Bakım sorumluluğunu 24 saat kesintisiz olarak üstlenen 13 yaşlı kadınla yürütülen araştırmada, kadınların bakım sürecine ilişkin öznel deneyimlerini daha kapsamlı biçimde irdelemek amacıyla nitel araştırma yöntemi tercih edilmiş; bu doğrultuda, katılımcılarla yapılandırılmış ve ayrıntılandırılmış sorular eşliğinde derinlemesine görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Elde edilen veriler, yaşlı kadın bakıcıların karşılaştıkları zorlukları, deneyimlerini ve bakım sürecinde ortaya çıkan ihtiyaçlarını ortaya koymak üzere analiz edilmiştir. Temel bulgular, mevcut literatür ve çalışmaları doğrulamış; yaşlı kadın bakıcıların, yaşlanmayla birlikte doğal olarak ortaya çıkan kronik hastalıklar, hareket kısıtlılıkları ve azalan enerjiyle başa çıkmanın yanı sıra, ağır bakım sorumluluklarının bir sonucu olarak stres, tükenmişlik, sosyal izolasyon ve depresyon gibi psikososyal güçlüklerle de karşı karşıya olduklarını ortaya koymuştur. Bakım emeğinin görünmezliği ve karşılıksız oluşu ise bakım verenleri sosyal ve ekonomik açıdan daha da dezavantajlı bir konuma itmektedir. Dolayısıyla, yaşlı bakım emeği yalnızca bireysel bir olgu olarak değil, aynı zamanda sosyolojik, psikolojik ve politika yapım süreçleri bağlamında ele alınması gereken kritik bir toplumsal mesele olarak ortaya çıkmaktadır. Bu çalışma, Türkiye’de bakım politikalarının yeniden tasarlanması ve kapsamının genişletilmesi gerekliliğine işaret etmektedir. Ayrıca, bakım emeğinin yalnızca kadınlara özgü bir sorumluluk alanı olarak değil, kolektif bir toplumsal sorumluluk alanı olarak değerlendirilmesi gerektiğini de vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Yaşlı Bakımı
• Kadınlar
• Bakım yükü
• Yaşlanma

Destekleyen Kurum

"Bu araştırma, herhangi bir kamu, ticari veya kar amacı gütmeyen sektördeki herhangi bir finansman kurumundan belirli bir finansal destek almamıştır"

Etik Beyan

Tüm denekler çalışmaya katılmadan önce bilgilendirilmiş onamlarını verdiler. Çalışma Helsinki Bildirgesi'ne uygun olarak yürütüldü ve protokol Burdur Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Etik Kurulu tarafından GO 2023/416 onay numarasıyla onaylandı.

Teşekkür

Çalışmam boyunca gönüllü olarak araştırmama katılan tüm katılımcılara teşekkür ederim.

ELDERLY WOMEN CARING FOR THE ELDERLY: SOCIOLOGICAL DIMENSIONS OF THE ‘I CAN BARELY TAKE CARE OF MYSELF’ EXPERIENCE

Öz

One of the most significant demographic challenges facing the world today is the steadily aging population. As ageing progresses, physical changes make it increasingly difficult for older individuals to carry out daily activities independently, often leading them to rely on the care and support of others. In Turkey, as a result of the prevailing traditional and patriarchal social structure, the responsibility of caring for dependent elderly individuals is largely assigned to women. However, when caregivers themselves are also of advanced age, i.e. 65 and above, this responsibility becomes a multidimensional issue. In this study, in-depth interviews were conducted with 13 elderly women who provide round-the-clock care for their elderly relatives, within the scope of a qualitative research approach. This research approach was chosen in order to facilitate 'narrative interviews' - whereby the subjects were asked a series of questions that required them to answer with their own, personal experiences, enabling variation and subtlety of responses. The data obtained was analyzed to reveal the challenges faced by elderly female caregivers, their experiences, and the needs that arise in the caregiving process. Main findings confirmed existing literature and studies, revealing that elderly female carers, who are not only dealing with chronic illnesses, mobility limitations and decreased energy that naturally accompany aging, are also facing psychosocial difficulties such as stress, burnout, social isolation, and depression, as a result of burdenous caregiving. Moreover, the invisibility and unpaid nature of care work further push them into a socially and economically disadvantaged position. Therefore, elderly care labor emerges as a critical social issue that must be addressed not only on an individual level, but also within sociological, psychological, and policy-making frameworks. This study demonstrates the need to redesign and expand care policies in Turkey. It further emphasizes that care labor not be regarded solely as a responsibility assigned to women, but rather as a collective societal responsibility.

Anahtar Kelimeler

• Elderly Care
• Women
• Care Burden
• Aging

Destekleyen Kurum

“This research received no specific grant from any funding agency in the public, commercial, or not-for-profit sectors.”

Etik Beyan

All participants provided informed consent prior to participation in the study. The study was conducted in accordance with the Declaration of Helsinki, and the protocol was approved by the Ethics Committee of Burdur Mehmet Akif Ersoy University with the approval number GO 2023/416 All participants provided informed consent prior to participation in the study. The study was conducted in accordance with the Declaration of Helsinki, and the protocol was approved by the Ethics Committee of Burdur Mehmet Akif Ersoy University with the approval number GO 2023/416.

Teşekkür

I would like to thank all the participants who voluntarily took part in my research throughout the course of my study.

Kaynakça

1. Acar-Savran, G. (2002). Özel/Kamusal, Yerel/Evrensel: İkilikleri Aşan Bir Feminizme Doğru. Praksis, 8, 255-306. https://www.praksis.org/wp-content/uploads/2011/07/008-09.pdf. (Acessed date 20.02.2025).
2. Adak, N. (2003). Yaşlıların gayri resmi bakıcıları: Kadınlar. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 6(6).
3. Adelman, R. D., Tmanova, L. L., Delgado, D., Dion, S., & Lachs, M. S. (2014). Caregiver burden: a clinical review. Jama, 311(10), 1052-1060.
4. Altunay, Z., & Özkul, M. (2022). Geçmişin değeri günün sosyal problemi: Yaşlılık ve modern toplumda yaşlı bakımı. Süleyman Demirel Üniversitesi Vizyoner Dergisi, 13(35), 1012-1036.
5. Atagün, M. İ., Balaban, Ö. D., Atagün, Z., Elagöz, M., & Özpolat, A. Y. (2011). Kronik hastalıklarda bakım veren yükü. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 3(3), 513-552.
6. Atasü-Topçuoğlu, R. (2022). Gender inequality, the welfare state, disability, and distorted commodification of care in Turkey. New Perspectives on Turkey, 66, 61-87.
7. Beauvoir, S. D. (1993). Kadın “İkinci Cins” I Genç Kızlık Çağı. Bertan Onaran (Çev.). Payel Yayınevi.
8. Beğer, T. (2006). Kırılgan yaşlı. Türkiye Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon Dergisi, 52, A18-A22. https://www.ftrdergisi.com/uploads/sayilar/219/buyuk/18-221.pdf.(Acessed date 20.02.2025).

9. Borman, P., Gökçe‐Kutsal, Y., Terzioğlu, F., Okumuş, M., Ceceli, E., Karahan, S., & Şahin, M. (2016). A multicenter pilot study of burden among caregivers of geriatric rehabilitation patients with neuromusculoskeletal diseases. Rehabilitation Nursing.
10. Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa.
11. Brodaty, H., & Donkin, M. (2009). Family caregivers of people with dementia. Dialogues in Clinical Neuroscience, 11(2), 217–228. https://doi.org/10.31887/DCNS.2009.11.2/hbrodaty.
12. Calasanti, T., & Bowen, M. E. (2006). Spousal caregiving and crossing gender boundaries: Maintaining gendered identities. Journal of Aging Studies, 20(3), 253-263.
13. Calasanti, T., & King, N. (2007). Taking ‘women’s work’ “like a man”: Husbands’ experiences of care work. The Gerontologist, 47(4), 516–527. https://doi.org/10.1093/geront/47.4.516.
14. Chadda RK. (2014). Caring for the family caregivers of persons with mental illness. Indian journal of psychiatry. 56(3):221-227.
15. Chappell, N. L., & Reid, R. C. (2002). Burden and well-being among caregivers: examining the distinction. The Gerontologist, 42(6), 772-780.
16. Cohen, S., & Wills, T. A. (1985). Stress, social support, and the buffering hypothesis. Psychological bulletin, 98(2), 310.
17. Colombo, F. et al. (2011), Help Wanted?: Providing and Paying for Long-Term Care, OECD Health Policy Studies, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/9789264097759-en.
18. Commonwealth Fund (2024). 2023 international health policy survey. https://www.commonwealthfund.org/blog/2024/unequal-weight-caregiving-women-shoulder-responsibility-10-countries (Accessed: 20.6.2025).
19. Creswell, J. W. (2014). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches. Thousand Oaks, CA: SAGE Publications.
20. Ding, T.Y.G., De Roza, J.G., Chan, C.Y. et al. (2022). Factors associated with family caregiver burden among frail older persons with multimorbidity. BMC Geriatr 22, 160. https://doi.org/10.1186/s12877-022-02858-2.
21. Erdoğdu, S., & Toksöz, G. (2013). Kadınların görünmeyen emeğinin görünen yüzü, Türkiye’de ev işçileri, çalışma koşulları ve istihdam serisi No. 42, ILO Uluslararası Çalışma Ofisi.
22. Fengler, A. P., & Goodrich, N. (1979). Wives of elderly disabled men: The hidden patients. The Gerontologist, 19(2), 175-183.
23. Folstein, M.F., Folstein, S.E., ve McHugh, P. R. (1975). “Mini-mental state”: a practical method for grading the cognitive state of patients for the clinician. Journal of psychiatric research, 12(3), 189- 198.
24. Fraser, N. (2013). Fortunes of feminism: From state-managed capitalism to neoliberal crisis (Vol. 256). Verso.
25. Gaugler, J. E., Kane, R. L., Kane, R. A., & Newcomer, R. (2005). Early community-based service utilization and its effects on institutionalization in dementia caregiving. The Gerontologist, 45(2), 177–185. https://doi.org/10.1093/geront/45.2.177.
26. Goffman, E. (2015). Tımarhaneler: Akıl hastalarının ve kapatılmış diğer kişilerin toplumsal durumu üzerine denemeler. Heretik Yayıncılık.
27. Gonyea, J. G., Paris, R., & de Saxe Zerden, L. (2008). Adult daughters and aging mothers: The role of guilt in the experience of caregiver burden. Aging & Mental Health, 12(5), 559–567. https://doi.org/10.1080/13607860802343027.
28. Graf, C. (2008). The Lawton Instrumental Activities of Daily Living (IADL) Scale. AJN The American Journal of Nursing, 108(4), 52–62. https://doi.org/10.1097/01.NAJ.0000314810.46029.74
29. Gürer, A., Çırpan, F. K., & Özlen, N. A. (2019). Yaşlı bakım hizmetleri. Sağlık Hizmetleri ve Eğitimi Dergisi, 3(1), 1-6.
30. Haley, W. E. (2003). Family caregivers of elderly patients with cancer: understanding and minimizing the burden of care. J Support oncol, 1(4 Suppl 2), 25-9.
31. Katz, S., Downs, T. D., Cash, H. R., & Grotz, R. C. (1970). Progress in development of the index of ADL. The gerontologist, 10(1_Part_1), 20-30. akıma etkileri. Istanbul Gelisim University Journal of Health Sciences, (20), 703-713.
32. Kazemi, A., Azimian, J., Mafi, M., Allen, K. A., & Motalebi, S. A. (2021). Caregiver burden and coping strategies in caregivers of older patients with stroke. BMC psychology, 9, 1-9.
33. Kinney, J. M., Parris Stephens, M. A., Franks, M. M., & Norris, V. K. (1995). Stresses and satisfactions of family caregivers to older stroke patients. Journal of applied gerontology, 14(1), 3-21.
34. Kramer, B. J., & Kipnis, S. (1995). Eldercare and work-role conflict: Toward an understanding of gender differences in caregiver burden. The gerontologist, 35(3), 340-348.
35. Lawton, M. P., & Brody, E. M. (1969). Assessment of older people: Self-maintaining and instrumental activities of daily living. The Gerontologist, 9(3), 179–186. https://doi.org/10.1093/geront/9.3_Part_1.179.
36. Lindt, N., van Berkel, J., & Mulder, B. C. (2020). Determinants of overburdening among informal carers: a systematic review. BMC geriatrics, 20, 1-12.
37. Milligan, C. (2016). There's no place like home: Place and care in an ageing society. Routledge.
38. Morgan T, Bharmal A, Duschinsky R, Barclay S. (2020). Experiences of oldest-old caregivers whose partner is approaching end-of-life: A mixed-method systematic review and narrative synthesis. PLoS ONE 15(6): e0232401. https://doi.org/10.1371/journal.pone.023240.
39. Nowell, L. S., Norris, J. M., White, D. E., & Moules, N. J. (2017). Thematic analysis: Striving to meet the trustworthiness criteria. International Journal of Qualitative Methods, 16(1), 1–13. https://doi.org/10.1177/1609406917733847.
40. Oeki, M., Mogami, T., & Hagino, H. (2012). Self-perceived burden in patients with cancer: scale development and descriptive study. European Journal of Oncology Nursing, 16(2), 145-152.
41. Özateş Gelmez, Ö. (2016). Bakım Emeği Sömürüsünün Özneleri Ya Da Bir Sosyal Politika Uygulamasının Nesneleştirdikleri Evde Bakım Uygulaması Kapsamında Bakım Veren Kadınlar, Hacettepe Üniversitesi Sosyolojik Araştırmalar E-Dergisi.
42. Özgen Ö, Babekoğlu Y (2001). Yaşlı, aile ve toplum: değişen roller. Yaşlı Sorunları Araştırma Dergisi 1(1): 44-50.
43. Pinquart, M., & Sörensen, S. (2003). Differences between caregivers and noncaregivers in psychological health and physical health: A meta-analysis. Psychology and Aging, 18(2), 250–267. https://doi.org/10.1037/0882-7974.18.2.250.
44. Predebon, M. L., Fengler Dal Pizzol, F. L., Oliveira dos Santos, N., Becker Kottwitz Bierhals, C. C., Rosset, I., & Girardi Paskulin, L. M. (2021). The capacity of informal caregivers in the rehabilitation of older people after a stroke. Investigación y educación en enfermería, 39(2).
45. Pruchno, R. (1995). The role of the family in clinical geropsychology. In B. G. Knight, L. Teri, P. Wohlford, & J. Santos (Eds.), Mental health services for older adults: Implications for training and practice in geropsychology (85–92). American Psychological Association. https://doi.org/10.1037/10184-008.
46. Rajabi, G., Namadmalan, M., Ghasemzade, R., Foroughan, M., Zahednejad, S., & Dijkstra, A. (2015). Psychometric properties of the Persian version of care dependency scale in older people nursing home residents. Payesh (Health Monitor), 14(2), 193-204.
47. Riedel, S. E., Fredman, L., & Langenberg, P. (1998). Associations among caregiving difficulties, burden, and rewards in caregivers to older post-rehabilitation patients. The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences, 53(3), 165-174.
48. Samav Cantürk, F. D. (2017). Ötelenmiş hayatlar: Engelliye bakan kadın olmak. Toplum ve Demokrasi Dergisi, 11(24).
49. Schulz, R., & Sherwood, P. R. (2008). Physical and mental health effects of family caregiving. American Journal of Nursing, 108(9 Suppl), 23–27. https://doi.org/10.1097/01.NAJ.0000336406.45248.4c.
50. Schulz, R., & Eden, J. (Eds.). (2016). Families caring for an aging America. National Academies Press.
51. Schulz, R., Beach, S. R., Czaja, S. J., Martire, L. M., & Monin, J. K. (2020). Family caregiving for older adults. Annual review of psychology, 71(1), 635-659.
52. TÜİK (2025a)Aktif Yaşlanma Endeksi 2024, https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Aktif-Yaslanma-Endeksi-2024-57937#:~:text=Ya%C5%9Fl%C4%B1%20n%C3%BCfusun%20toplam%20n%C3%BCfus%20i%C3%A7indeki,%33%2C6%20olaca%C4%9F%C4%B1%20%C3%B6ng%C3%B6r%C3%BClmektedir (Accessed: 20.6.2025).
53. TÜİK(2025b).Türkiye İstatistik Kurumu, İstatistiklerle Yaşlılar 2024,No: 54079 https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Elderly-Statistics-2024-54079#:~:text=Evde%20bak%C4%B1m%20deste%C4%9Fine%20ihtiyac%C4%B1%20olan,oran%C4%B1%20%26%2C9%20oldu (Accessed: 13.3.2025).
54. Walby, S. (2016). Patriyarka kuramı. Çev. H. Osmanoğlu, Dipnot Yayınları.
55. Watson, R., Modeste, N. N., Catolico, O., & Crouch, M. (1998). The relationship between caregiver burden and self-care deficits in former rehabilitation patients. Rehabilitation Nursing Journal, 23(5), 258-262.
56. WHO (2017) Global strategy on ageing and health, https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/329960/9789241513500-eng.pdf?sequence=1. (Accessed: 17.11.2024).
57. WHO (2022a). Ageing and health. Available: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/ageing-and-health. (Accessed: 12.08.2024).
58. WHO (2022b). World Health Organization. Regional Office for Europe. Rebuilding for sustainability and resilience: strengthening the integrated delivery of long-term care in the European Region. World Health Organization. Regional Office for Europe. https://iris.who.int/handle/10665/353912. License: CC BY-NC-SA 3.0 IGO. (Accessed: 12.08.2025).
59. Yılmaz, C. (2004). Risk kavramının farklı sosyolojik yapılarda araştırılması-İzmir örneği. Ege Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kurumlar Sosyolojisi Anabilim Dalı, Doktora Tezi.
60. Zarit, S. H., Reeves, K. E., & Bach-Peterson. (1980). Relatives of the impaired elderly: Correlates of feelings of burden. The Gerontologist, 20, 649-655.
61. Zarit, S. H. (2006). A research perspective. Caregiver assessment: voices and views.
62. Zarit SH, Kim K, Femia EE, Almeida DM and Klein LC (2014) The effects of adult day services on family caregivers’ daily stress, affect, and health: outcomes from the Daily Stress and Health (DaSH) Study. The Gerontologist 54, 570–579, https://doi.org/10.1093/geront/gnt045.
63. Zauszniewski, J. A., Bekhet, A. K., & Suresky, M. J. (2009). Effects on resilience of women family caregivers of adults with serious mental illness: The role of positive cognitions. Archives of Psychiatric.