OSMANLI DEVLETİ'NDE EKONOMİK BUHRAN DÖNEMİNDE OLAĞANÜSTÜ VERGİ: 1689 İMDÂD-I SEFERIYYE VE İSTANBUL VAKIFLARININ ROLÜ

Öz

Devletler tarih boyunca gelirlerini büyük oranda vergilerden elde etmişlerdir. Osmanlı Devleti de kuruluşundan itibaren, şer’i ve örfi temellere dayanan çeşitli vergi türlerini uygula1mıştır. Ancak, özellikle ekonomik sıkıntıların yaşandığı dönemlerde, mali yükümlülüklerin artmasıyla birlikte ek vergi türleri devreye girmiştir. Bu vergilerden biri de "imdadiyye" olarak adlandırılan olağanüstü vergi türüdür. Bu çalışmada, Osmanlı Devleti'ni imdadiyye vergisini toplamaya iten mali buhran süreci incelenmiş, imdadiyye vergisinin bir alt kategorisi olarak değerlendirilen “sefer imdadiyyesi” detaylandırılmıştır. Özellikle 1689 yılında ve İstanbul bulunan vakıflardan toplanan sefer imdadiyyesi üzerine odaklanılmıştır. Çalışmanın ana kaynağını Osmanlı Arşiv belgeleri oluşturmaktadır. Bu inceleme sonucunda, sefer imdadiyyeleri özelinde Osmanlı’nın ekonomik kriz dönemlerinde vakıflardan toplanan olağanüstü vergilerin devletin mali yapısına olan katkıları ve vakıfların bu süreçteki rolü ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı
• İmdadiyye
• Vakıf
• Sefer-i İmdadiyye
• 1689

TAX DURING THE ECONOMIC DEPRESSION IN THE OTTOMAN EMPIRE: 1689 EXPEDITION AID AND THE ROLE OF ISTANBUL FOUNDATIONS

Öz

Throughout history, states have derived a significant portion of their revenues from taxes. Since its establishment, the Ottoman Empire also implemented various types of taxes based on Şer’i (Islamic law) and Örfi (customary) principles. However, during periods of economic hardship, the increasing financial burdens led to the introduction of additional types of taxes. One such tax was the extraordinary levy known as “İmdadiyye.” This study examines the financial crisis that prompted the Ottoman Empire to collect the İmdadiye tax and provides a detailed analysis of the “Sefer İmdadiyyesi” (extraordinary wartime tax), which is considered a subcategory of İmdadiye. The research particularly focuses on the collection of Sefer İmdadiyyesi in 1689 from waqfs (endowments) located in Istanbul. The primary sources for this study are Ottoman archival documents. The analysis reveals the contributions of extraordinary taxes collected from waqfs during periods of economic crisis, specifically focusing on the role of waqfs in supporting the Ottoman state’s fiscal structure through the Sefer İmdadiyyesi.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman
• Imdadiyye
• Waqf
• Sefer-i Imdadiyye
• 1689

Kaynakça

1. Arşiv Kaynakları: BOA, İ. EV. 22/ 2586, 2587, 2588, 2589, 2590, 2591, 2592, 2593, 2594, 2595, 2596, 2597, 2598, 2599, 2600, 2601, 2602, 2604, 2605, 2606, 2607, 2608, 2609, 2610, 2612, 2613, 2614, 2615, 2616, 2617, 2618, 2619, 2620, 2621, 2622, 2623, 2624, 2625, 2627, 2628, 2629, 2630, 2631, 2632, 2634, 2635, 2636, 2637, 2638, 2639.
2. BOA, AE. SSÜL. II. 2/ 121, 123, 124, 125, 128, 129, 130, 132, 133, 134, 135, 136, 240, 490.
3. BOA, AE. SSÜL. II. 3/ 239, 241, 242, 243, 244.
4. BOA, AE. SSÜL. II. 6/ 492, 494, 495, 491, 501, 506.
5. BOA, AE. SSÜL. II. 13/ 1301, 1302, 1303, 1304, 1305, 1306, 1307, 1308, 1309, 1310, 1311, 1312, 1313, 1314, 1315, 1316, 1317, 1318, 1319, 1320.
6. BOA, AE. SSÜL. II. 15/ 1503, 1504, 1505, 1506, 1507, 1508.
7. BOA, AE. SSÜL. II. 17/ 1687, 1756.
8. BOA, AE. SSÜL. II. 19/ 1988, 1993, 1994, 1995, 1996, 1997, 1998.

9. Telif Eserler: Akdağ, M. (1999). Türkiye’nin iktisadî ve içtimaî tarihi 1. Barış Yayınları.
10. Akdağ, M. (1999). Türkiye’nin iktisadî ve içtimaî tarihi 2 (1453–1559) (2. cilt). Barış Yayınları.
11. Barkan, Ö. L. (1955). 1070–1071 (1660–1661) Tarihli Osmanlı bütçesi ve bir mukayese. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, 17(1–4), 304–347.
12. Becker, S. O., Ferrara, A., Melander, E., & Pascali, L. (2025). Wars, taxation and representation: Evidence from five centuries of German history. Journal of the European Economic Association, 23(4), 1678–1722. https://doi.org/10.1093/jeea/jvaf019
13. Cezar, Y. (1992). Osmanlı maliyesindeki xvıı. yüzyılın ikinci yarısındaki imdadiyye uygulamaları. İÜ SBF Dergisi, 2(0), 69–102.
14. Çakır, C. (2012). Tanzimat dönemi Osmanlı maliyesi. Küre Yayınları.
15. Çakır, C., & Akkuş, Y. (2015). İstanbul’da temel gıda maddelerinin narh fiyatları (1524–1836). Antik Çağ’dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi, 6, 227–246.
16. Çelik, M. (2010). Savaş ve ekonomi. H. Yalçınkaya (Ed.), Savaş: Farklı disiplinlerde yeni yaklaşımlar, 227–246. Siyasal Kitabevi.
17. Darling, L. T. (1996). Revenue raising and legitimacy: Tax collection and finance administration in the Ottoman Empire, 1560–1660. Leiden, Netherlands: Brill.
18. Erdem, H. (1996). Avarız: Osmanlı maliyesinde olağanüstü vergi. Toplum ve Bilim, (70), 114–132.
19. Genç, M. (1995). Esham. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 11, 376–380. TDV Yayınları.
20. Genç, M. (2000). İltizam. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 22, 154–158. TDV Yayınları.
21. Genç, M. (2000). Osmanlı imparatorluğunda devlet ve ekonomi. Ötüken Yayınları.
22. Genç, M. (2003). Mâlikâne. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 27, 516–518. TDV Yayınları.
23. Genç, M. (2020). Mukâtaa. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 31, 129–132. TDV Yayınları.
24. Hebous, S., Prihardini, D., & Vernon, N. (2022). Excess profit taxes: Historical perspective and contemporary relevance (IMF Working Paper No. 2022/187). International Monetary Fund. https://doi.org/10.5089/9781513595396.001
25. İnalcık, H., & Quataert, D. (Eds.). (1980). An economic and social history of the Ottoman Empire, 1300–1914. Cambridge University Press.
26. İnalcık, H., & Quataert, D. (Eds.). (1980). Military and fiscal transformation in the Ottoman Empire, 1600–1700. Archivum Ottomanicum, 6, 95–118.
27. İpşirli, M. (1991). Avârız Vakfı. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 4, 109. TDV Yayınları.
28. Karamursal, Z. (1989). Osmanlı mali tarihi hakkında tetkikler. Türk Tarih Kurumu Basımevi.
29. Kazıcı, Z. (2014). Osmanlı’da Vergi Sistemi (5 cilt). Kayıhan Yayınları.
30. Kenanoğlu, M. (2013). Vergi. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 43, 52–58. TDV Yayınları.
31. Levi, M. (1997). Consent, dissent, and patriotism. Cambridge University Press.
32. Pamuk, Ş. (2017). Osmanlı–Türkiye iktisadi tarihi 1500–1914. İletişim Yayınları.
33. Polat, S. (2014). Osmanlı Devleti’nde tekâlif–i imdâdiye vergisine ilginç bir örnek: H. 1044/M. 1634 yılında uygulanan bedel–i yapağı vergisi. Belleten, 78(281), 123–148. https://doi.org/10.37879/belleten.2014.123
34. Sarı Mehmed Paşa. (1977). Zübde–İ vekayiat (Olayların özü) (A. Özcan, Haz.). Tercüman Yayınları.
35. Sayın, A. V. (1999). Tekalif kavaidi. T.C. Maliye Planlama Araştırma Planlama Koordinasyon Kurulu Başkanlığı.
36. Silahdar Mehmed Ağa. (1947). Silahdar tarihi: On yedinci asır saray hayatı. Akba Kitabevi.
37. Tabakoğlu, A. (2000). İmdadiyye. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 22, 227–246. TDV Yayınları.
38. Tabakoğlu, A. (2016). Osmanlı mali tarihi. Dergah Yayınları.
39. Uzunçarşılı, İ. H. (1982). Osmanlı tarihi: XVI. yüzyıl ortalarından xvıı. yüzyıl sonuna kadar, 3(2). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
40. Young, H. P. (1990). Progressive taxation and equal sacrifice. American Economic Review, 80(1), 253–266. https://doi.org/10.1257/aer.80.1.253