ÖZBEK HALKINDA EKMEK KÜLTÜRÜ VE EKMEKLE İLGİLİ GELENEKLER

Yıl 2026, Cilt: 28 Sayı: 1, 403 - 455, 15.03.2026

Zilola Khudaybergenova , Naz Penah

https://doi.org/10.16953/deusosbil.1677270

https://izlik.org/JA65FA85DJ

Öz

Ekmek, insan eliyle yaratılan ilk besinlerden biridir. Özbek halkı için ekmek, sadece besin değil, aynı zamanda sembolik bir öneme sahip olup halkın günlük yaşamının ve geleneklerinin ayrılmaz bir parçasıdır. Yiyecekler arasında özel bir yeri olan Özbek ekmekleri sadece zengin tarihiyle değil, aynı zamanda çeşitliliği ve farklılığıyla da öne çıkıyor. Özbek ekmeklerinin isimlendirilmesinde tarihî ve etnografik bölgelerin etkisi vardır. Her bölgenin ekmeğine verdiği farklı isimler ve kendine özgü pişirme yöntemleri mevcuttur. Aynı zamanda Özbekistan’ın çeşitli bölgelerinde benzer adlı veya aynı adlı ekmekler bulunsa da kuşaktan kuşağa aktarılan geleneğe, fırıncı nesillerinin gizli reçetesine ve her bölgenin toprağına, suyuna, havasına, orada yetişen ürününe göre söz konusu ekmekler birbirinden farklıdır. Özbek kültüründe ekmeğe karşı olan tutum, insan hayatının tüm önemli ve özel günlerinde, her alanında çeşitli gelenekler, örf ve adetler, ritüellerin ortaya çıkmasını sağlamıştır. Bu yüzden ekmek, doğumdan ölüme kadar, doğmadan önceki ve ölümün ardından yapılan, hatta definden sonraki gelenek ve göreneklerin, ritüellerin merkezi konumundadır. Bu kültürde, bebekler doğduğunda ya da sünnet olduğunda, insanlar nişanlandığında veya evlendiğinde ekmeğin ana unsur olduğu çeşitli törenler yapılır, farklı ritüeller uygulanır. Makalede, Özbeklerde ekmek kültürü ve ekmekle ilgili halkın dünya görüşleri, ekmekle ilgili gelenekler, ritüeller yorumlanacaktır.

Anahtar Kelimeler

Özbek , Halk , Kültür , Ekmek , Merasim , Tören , Gelenek , Ritüel

BREAD CULTURE AND BREAD RELATED TRADITIONS OF THE UZBEK PEOPLE

https://izlik.org/JA65FA85DJ

Öz

Bread is one of the first foods created by human hands. For the Uzbek people, bread is not only food, but also has symbolic importance, and is an inseparable part of the people's daily life and rituals. Uzbek breads, which have a special place among foods, stand out not only with their rich history, but also with their diversity and difference. Historical and ethnographic regions have an impact on the naming of Uzbek breads. Each region has different names for its bread and its own unique cooking methods. At the same time, although there are breads with similar or identical names in various regions of Uzbekistan, according to the tradition passed down from generations, the secret recipe of each generation of bakers, and each region's soil, water, air, and the products grown there, the breads in question do not resemble each other in any way. The attitude towards bread in Uzbek culture has led to the emergence of various traditions, customs, traditions, and rituals in every important and special day and in every area of human life. Therefore, bread is the center of traditions, customs and rituals from birth to death, even before birth and after death and burial. In this culture, when babies are born or circumcised, engaged or married, various ceremonies are held with bread as the main element. In the article, the bread culture of the Uzbeks and the worldview of the people with bread, traditions and rituals related to bread will be interpreted.

Anahtar Kelimeler

Uzbek , People , Culture , Bread , Ceremony , Tradition , Ritual

Kaynakça

• Alaviya, M. (1974). О‘zbek xalq marosim qо‘shiqlari. O’qituvchi.
• Anarbaev, A. (2007). Marg‘ilonning uzoq o‘tmish madaniyatini izlab. Ma’naviyat.
• Arifxonova, Z.X. (2002). Toshkent mahallalari: an'analar va zamonaviylik. Mumtoz so’z.
• Ashirov, A. (2007). O‘zbek xalqining qadimiy e'tiqod va marosimlari. O’qituvchi.
• Askarov, A. (1973). Sapallitepa. Fan.
• Askarov, A. (1997). Drevnezemledelcheskaya kultura epoxi bronzi yuga Uzbekistana. Nauka.
• Bo‘riev, O. (2005). O‘zbek xalqi boqiy qadriyatlari. Nasaf.
• Bobur, Z.M. (2008). Boburnoma. Mumtoz so’z.
• Davlatov, S. (2018). O’zbek marosım-udumlarınıng etnohudıdıy xususıyatları. Ma’naviyat.
• Fayzullaeva, M.X. (2009). Surxon vohasi aholisining taomlar bilan bog‘liq an'ana va marosimlari (XX asrning birinchi yarmi). Ma’naviyat.
• Inoyatov, M. (2013). О‘zbek xalq ijodiyoti an’analari. Fan.
• Ismoilov, X. (1992). О‘zbek tо‘ylari. O’qituvchi.
• Jabborov, I. (1994). О‘zbek xalq etnografiyasi. Fan.
• Jo‘raev, I. (1990). Sehrli raqamlar. O’qituvchi.
• Jо‘rayev, M., Xudoyqulova, L. (2008). Marosimnoma. Fan.
• Koshg‘ariy, M. (1960). Devonu lug‘atit turk. 1-jild. Fan.
• Mahmudov, K. (1960). Oʻzbek taomlari. Oqituvchi.
• Mahmudov, K. (1985). Blyudi uzbekskoy kuxni. Yosh gvardiya.
• Mahmudov, K. (1989). Plov na lyuboy vkus. Izdatelstvo Akademiya nauk Uzbekskoy SSR.
• Mahmudov, K. (1995). Qiziqarli pazandalik. Yosh gvardiya.
• Malov, S. (1912). Shamanstvo u jeltix uygurov, Jivaya starina. Periodicheskoy izdanie, 1, 73-74.
• O‘zbek xalq maqolları. (2018). «Sharq» nashrıyot-matbaa aksıyadorlık kompanıyası.
• Perednyaya Aziya. Etnografiya pitaniya narodov stran zarubejnoy Azii. (1981). Nauka.
• Qurbonova, M.B. (2002). Tabarruk udumlar: Bola va kulcha-non. Buxoro davlat universiteti ilmiy axborotlari, 3 – 4, 14-25.
• Qurbonova, N.H. (1994). O‘zbek bola marosim folklori. O’qituvchi.
• Sarimsoqov, B. (1986). О‘zbek marosimi folklori. Fan.
• Sattor, M. (1993). O‘zbek Udumları. O’qituvchi.
• Shaniyazov, K. (1964). Uzbeki-karluki. Nauka.
• Tursunov, S. (2006). O‘zbekiston tarixi va madaniyati. Surxondaryo etnografiyasi. Ma’naviyat.