AİLE İÇİ İLETİŞİMDE DİNİ SÖYLEMLERİN PSİKOLOJİK İZLERİ: GİZİL FENOMENLER

Öz

Aile kurumu, bireyin ilk deneyimlerin merkezi olmasının yanı sıra duygularının, düşüncelerinin ve dini aktarımın da olduğu kutsal kabul edilen bir yapıdır. Bu yapıda iletişim sözlü olarak gerçekleştiği gibi örtük biçimde de gerçekleşebilmektedir. Bu bağlamda, çalışmanın temel amacı, aile içi iletişimde yer alan din içerikli söylemlerin bireyin psikolojik iyi oluşu üzerindeki etkilerini Young’un şema kuramı çerçevesinde ele almaktır. Çalışmanın temel konusu, aile içi iletişimde kullanılan din içerikli söylemlerin, bireyin psikolojik iyi oluşuna etkilerini şema kuramı bağlamında incelemektir. Nitekim aile bireyleri arasındaki iletişimde, dini temelli söylemlerin gizil yönleri bulunmaktadır. Bu çalışma, aile bireyleri arasında gerçekleşen dini referanslı söylemlerin yapılandırıcı veya psikolojik perspektiften tahrip edici yönlerini anlamayı ve açıklamayı hedeflemektedir. Çalışmada, yöntem olarak dokümantasyon analizi kullanılmıştır. Alan yazında bulunan kaynaklar, konuya ilişkin yaklaşımlar incelenmiştir. Elde edilen veriler aile içerisindeki dini söylemlerin bireyde olumlu ve olumsuz psikolojik izler bırakabileceğini göstermektedir. Nitekim bu söylemler çift yönlü potansiyele sahip olmakla beraber, özdenetimi ve disiplini destekleyebilirken, bilinçdışı düzeyde suçluluk, değersizlik gibi duyguları ortaya çıkarabilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Din Psikolojisi
• Aile
• Aile İçi İletişim
• Şema Kuramı

PSYCHOLOGİCAL TRACES OF RELİGİOUS DİSCOURSE İN FAMİLY COMMUNİCATİON: LATENT PHENOMENA

Öz

The family institution is not only the center of an individual's earliest experiences, but also a sacred structure in which emotions, thoughts, and religious transmission occur. Communication within this structure can take place both verbally and implicitly. In this context, the aim of this study is to explore the definition of the family institution and its general functions, while particularly focusing on how intra-family communication affects the psychological well-being of individuals. Furthermore, it seeks to trace how religious discourses within family communication are reflected in psychological well-being from a psychosocial perspective. In this context, the main aim of the study is to examine the effect of religious discourse in family communication on an individual’s psychological well-being within the framework of Young’s schema theory. The main focus of the study is to examine, within the framework of schema theory, the effects of religious discourse used in family psychological well-being. Indeed, religiously based discourses within communication among family members contain implicit dimensions. A central objective of this research is to examine how religiously oriented discourses within family interactions may contribute to psychological well-being or conversely, lead to emotional harm. In the study, the method used was document analysis. In the literature, the sources and approaches related to the topic were analyzed. The findings indicate that religious discourses within the family can leave both positive and negative psychological traces on individuals. These discourses possess a dual potential: while they may support self-regulation and discipline, they can also give rise to unconscious feelings of guilt and worthlessness.

Anahtar Kelimeler

• Psychology of Religion
• Family
• Family Communication
• Schema Theory

Kaynakça

1. Alesina, A. & Giuliana, P. (2014). Family ties. P. Aghion, & S. N. Durlauf (Ed.), Handbook of economic growth içinde (ss. 177-215). Elsevier.
2. Anderson, J., Dirks, L., Graesser, N., & Block, P. (2018). Family size decreases conversation orientation and ıncreases comformity orientation discourse. The Journal of the SCASD, 4, 7-18.
3. Arslan, G., Uzun, K., Güven, A. Z., & Gürsu, O. (2024). Psychological flexibility, self-compassion, subjective well-being, and substance misuse in college students: A serial mediation model. Journal of Ethnicity in Substance Abuse, 1-22. http://doi.org/10.1080/15332640.2024.2366981
4. Arvasi, S. A. (2009). Türk- İslam ülküsü III. Bilgeoğuz Yayınları.
5. Ayberk, Y., & Taylan, H. H. (2021). Değişen aile yapısında aile içi sorunların ve aile aidiyetinin incelenmesi (Cizre örneği). Jass Studies-The Journal of Academic Social Science Studies, 14(88), 225-242. http.//doi.org/10.29228/JASSS.54930
6. Aybey, S. (2017). Aile içi iletişim problemlerinde dini danışmanlığın önemi (Diyanet İşleri Başkanlığı örneği). Bülent Ecevit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 4(1), 19-33.
7. Aybey, S. (2018). Ailenin dini değerleri aktarmadaki rolü ve bu süreçte dikkat edilmesi gereken ilkeler. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 7(2), 544-560. http://doi.org/10.15869/itobiad.398540
8. Bader, C. D., & Desmond, S. A. (2006). Do as ı say and as ı do: The effect of consistent parental beliefs and behaviors upon religious ttransmission. Sociology of Religion, 67(3), 313-329. http://doi/10.1093/socrel/67.3.313

9. Bekiroğlu, S. (2022). Saadettin Ökten hayatı ve medeniyet tasavvuru. İlke Yayıncılık.
10. Bektoshev, O., Tirkashev, D., Shoxobiddinov, O., Otahujayev, T., & Nazarova, Z. (2022). Defining the concepts of religious discourse religious sociolect and religious style. Journal of Positive School Psychology, 6(11), 1573-1577.
11. Bonduelle, S. L. B., Raedt, R. D., Braet, C., Campforts, E., & Baeken, C. (2023). Parental criticism affects adolescents’ mood and ruminative state: Self-perception appears to influence their mood response. Journal of Experimental Child Psychology, 235. http://doi.org/10.1016/j.jecp.2023.105728
12. Braithwaite, D. O. (2024, 17 Eylül). Who is family and why does it matter? Psycholog today. http://www.psychologytoday.com
13. Carter, B., & McGoldrıck, M. (2005). Overwiew: The expanded family life cycle ındıvıdual family and social perspectives. B. Carter, & M. GcGoldrıck (Ed.), The expanted family life cycle ındıvıdual family and social perspectives içinde (ss. 1-26). Allyn &Bacon.
14. Ceylan, T., & Şimşek, E. (2023, 20-21 Ekim). İlköğretim din kültürü ve ahlak bilgisi ders kitaplarında aile (Tam Metin). Değişen dünyada aile XII. Uluslararası Din Görevlileri Sempozyumu, İzmir, Mehir Vakfı Yayınları, s. 41-59. http://dingorevlilerisempozyumu.org.tr / Degisen-Dunyada-Aile.pdf
15. Cüceloğlu, D. (1997). İçimizdeki çocuk (16. basım). Remzi Kitapevi.
16. Cüceloğlu, D. (2002). ‘Keşke’siz bir yaşam için iletişim donanımları. Remzi Kitapevi.
17. Çolak, A. (2014). İslam aile hukuku. Protech Matbaa ve Reklam Hizmetleri San. Tic. Ltd. Şti.
18. Degenaar, J. (1997). Religious discourse power and public. Neotestamentica, 3(1), 39-58.
19. Dodurgalı, A. (1998). Ailede çocuğun din eğitimi. M. Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları.
20. Dökmen, Ü. (2005). İletişim çatışmaları ve empati (31. basım). Sistem Yayıncılık.
21. Dural, M., Öğüz, T., & Gümüş, M. A. (2019). Türk özel hukuku: Cilt III- aile hukuku. Filiz Kitapevi.
22. Elyased, W. (2024). Building a better society: The vital role of family’s social values in creating a culture of giving in young children’s minds. Heliyon, 10(7). http://doi.org/10.1016/j.heliyon.2024.e29208
23. Ercan, G. S., & Danış, P. (2019). Söylem, söylem çözümlemesi ve eleştirel söylem çözümlemesi: Tanımları ve kapsamları. DEÜ Edebiyat Fakültesi Dergisi, 6(2), 527-552.
24. Ercan, S., & Kula, M. N. (2021). Özel gereksinimli bireye sahip ailelerde dini başa çıkma üzerine bir araştırma. International Social Sciences Studies Journal, 7(84), 2762-2773. http://doi.org/10.26449/sssj.3282
25. Fitzpatrick, M. A., & Ritchie, L. D. (2004). Communication theory and the family. P. Boss, W. J. Doherty, R. LaRossa, W. R. Schumm, & S. K. Steinmetz (Ed.), Sourcebook of family theories and methods: A contextual approach içinde (ss. 565-585). Springer Science & Business Media.
26. Freud, S. (2011). Psikanalize giriş:1-yanılgılar ve düşler üzerine (K. Şipal, Çev.). Say Yayınları.
27. Galvin, K. M., Braithwaite, D. O., & Bylund, C. L. (2016). Family communication cohesion and change. Routledge.
28. Geçer, E., & Yıldırım, M. (2023). Family communication and psychological distress in the era of COVID-19 pandemic: Mediating role of coping. J Fam Issues, 44(1), 203-219. http://doi.org/10.1177/0192513X211044489
29. Green, M., & Elliott, M. (2009). Religion health and psychological well-being. J Relig Health, 49(2)149-163. http://doi.org/10.1007/s10943-009-9242-1
30. Gürsu, O. (2015). Değişen dünyada aile ve psikolojik problemler. Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 17(1), 99-130.
31. Gürsu, O. (2022a). Manevi danışmanlar için kılavuz danışma ilke beceri ve teknikleri. Çamlıca Yayınları.
32. Gürsu, O. (2022b). Gençlik dönemi inanç krizinin psikolojik kökenlerinin analizi: Olgu sunumu, Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 9(3), 915-931. http.//doi.org/10.17859/pauifd.11191763
33. Gyasi, W. K., Nantwi, E. K., & Dery, M. (2023). The “bossman” factor ınfluence on family communication: The perception of married women. Advances in Journalism and Communication, 11(1), 74-91. http://doi.org/10.4236/ajc.2023.111006
34. Hakim, L., & Arizal, J. (2019). Alı Imron’s religious language comprehensıon on his life story: Schemas and scrıptd. Journal of English Language and Pedagogy, 1(2), 72-78. http://doi.org/10.33503/journey.v1i2.311
35. Hawke, L. D., & Provencher, M. D. (2011). Schema theory in mood and anxiety disorders: A review. Journal of Cognitive Psychotherapy, 25(4), 257-276. http://doi.org/10.1891/0889-8391.25.4.257
36. Hökelekli, H. (2017). İslam psikolojisi yazıları (3. basım). Dem Yayınları.
37. Huff, C., Widmer, M., McCoy, K., & Hill, B. (2003). The ınfluence of challenging outdoor recreation on parent-adolescent communication. Therapeutic Recreation Journal, 37(1), 18-37.
38. Işık, M. (2018). İletişim bilimine giriş (2. basım). Eğitim Yayınevi.
39. Kaya, K. (2008). Upanishadlar. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
40. Kaya, M. (1997). Ailede anne-baba tutumlarının çocuğun kişilik ve benlik gelişimindeki rolü. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 9(9), 193-204. http://doi.org/10.17120/omuifd.20359
41. Khalily, M.T. (2017). Şema yapılandırması ve şema tedavisi: İslami bakış açısından şema odaklı terapi için bir örnek olgu (O. Gürsu & M. Alçın, Çev.). Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 6(11), 122-129.
42. Koerner, A. F., & Fitzpatrick, M.A. (1997). Family type and conflict: The impact of conversation orientation and comformity orientation on conflict in the family. Communication Studies, 48(1), 59-75.
43. Koerner, A. F., & Fitzpatrick, M. A. (2002). Understanding family communication patterns and family functioning: The roles of conversation orientation and conformity orientation. Communication Yearsbook, 26, 36-65. http://doi.org/10.1080/23808985.2002.11679010
44. Kohn, L. L. (2013). Anaphora possible worlds and temporal schemas: Locating the future in public and religious discourses. Enthymema, 192-214. http://doi.org/10.13130/2037-2426/2916
45. Koilybayeva, R., Zhunis, M.İ Kusmanova, K., Mirov, M.İ., & Missyachenko, S. (2023). Patterns of ınteraction in family discourse: A resilience theory perspective. IJSCL, 11(1), 76-90. http://doi.org/10.22034/ijscl.2022.1975742.2850
46. Kondal, S., Aswal, T., & Das, A. (2024). The bridge between spirituality and psychological well-being with life satisfaction. International Journal of Science and Research 13(6), 351-356. http://doi.org/10.21275/MR24603113108
47. Köylü, M. (2010, Nisan 24). Değerler eğitiminde ailenin fonksiyonu. Aile ve Eğitim: Tartışmalı İlmi Toplantı, Ensar Yayınları. 227-260.
48. Kurt, A. (2016). Din sosyolojisi (11. basım). Sentez Yayıncılık.
49. Liu, J., & Wu, C. (2025). Religious belief subjective social status and residents’ happiness: Empirical evidence from chinese general social survey from 2010 to 2021. BMC Psychol, 13. http://doi.org./10.1186/s40359-025-03243-5
50. Mahoney, A., Pargament, K. İ., Swank, A. M., & Swank, N. M. (2003). Religion and the sanctıfıcatıon of family relationships. Review of Religious Research, 44(3), 220-236. http://doi.org/10.2307/3512384
51. Mahoney, A., & Tarakeshwar, N. (2005). Religion’s role in marriage and pareting in doily life and during family crises. R. F. Paloutzian & C. L. Park (Ed), Handbook of the Psychology of Religion and Spirituality içinde (ss. 177-195). The Guıldford Press.
52. Mahoney, A. (2010). Religion in families 1999 to 2009: A relational spirituality framework. J Marriage Fam., 72(4), 805-827. http://10.1111/j.1741-3737.2010.00732.x
53. McIntosh, D. N. (1995). Religion-as- schema with implications for the relation between religion and coping. The International Journal for the Psychology of Religion, 5(1), 1-16.
54. Merter, M. (2023). Hekaton’la son tango: Aileyi ifsad etme ve insanlığı yeniden yapılandırma küresel projesinin bir meta-analizi. Ketebe Yayınları.
55. Moncayo, M. R. S., Menacho, I., Ramiro, P., & Navarro, J. I. (2025). Perfectionism and psychological well-being in adolescents with high intellectual abilities. Front Psychol, 16. http://doi.org/10.3389/fpsyg.2025.1617755
56. Moran, K. (2020). The role of perfectıonism in living with a chronic health condıtıon (Unpublished doctoral thesis). University of East Anglia.
57. Morgan, C. T. (2017). Psikolojiye giriş (S. Karakaş & R. Eski, Çev.). Eğitim Yayınevi.
58. Nasrin, M. İ. (2025). The ınfluence of ıslamıc spiritual values on students’ mental health: A special focus on tawakkul sabr shukr. Journal of Islamıc and Education Studies, 4(2), 260-272. http://doi.org/10.58355/lectures.v4i2.150
59. Otabek, B., Dilshod, T., Sirojiddin, S., Tohirjon, O., & Zebiniso, N. (2022). Defining the concepts of religious discourse religious sociolect and religious style. Journal of Positive School Psychology, 6(11), 1573-1577.
60. Pargament, K. I. (2023). From research to practice: Three waves in the evolution of the psychology of religion and spirituality. Spiritual Psychology and Counseling 8(3), 207-225. http://doi.org/10.37898/spc.2023.8.191
61. Pargament, K. I., Smith, B. W., Koenig, H. G., & Perez, L. (1998). Patterns of positive and negative religious coping with major life stressors. Journal for the Scientific Study of Religion, 37(4), 710-724. http://doi.org/10.2307/1388152
62. Park, C. H., Chery L., Daisy, C. J., & Williams, B. R. (2017). “Positive and negative religious coping styles as prospective predictors of well-being in African Americans”. Psycholog Religion Spiritual 10(4), 318-326. http://doi.org/10.1037/rel0000124
63. Preston, D. R. (1994). The uses of folk linguistics. Texas Linguistic Forum, 36, 211-226.
64. Rahman, H. M. (2025). Language and persuasion in Islamic preaching. Journal of Religion and Linguistics, 2(1), 51-59. http://doi.org/10.31763/jorel.v2i1.16
65. Regnerus, M. D., & Burdette, A. (2006). Religious change and adolescent family dynamics. The Sociological Quarterly, 47, 175-194. http://doi.org/10.1111/j.1533-8525.2006.00042.x
66. Religious language. (2022, 2 Mart). Stanford encylopedia of philosophy. 10.06.2025 tarihinde http://plato.stanford.edu/entries/religious-language/ adresinden erişilmiştir.
67. Roediger, E. (2020). Yaşam tuzakları için şema terapi (A. Gündoğdu & G. Çaylak, Çev.). Psikonet Yayınları.
68. Segrin, C., & Flora, J. (2011). Family communication. Routledge.
69. Sharma, R. (2013). The family and family structure classification redefined for the current times. J. Family Med. Prim. Care, 2(4), 306-310. http://doi.org/10.4103/2249-4863.123774
70. Shojaee, S., Khakhaninejad, M. S., & Najafi, M. (2018). Family communication patterns of individuals with and without disabilities. Health Psychol Res., 6(1). http://doi.org/10.4081/hpr.2018.7080
71. Smith, J. (2020). Transmission of faith in families: The ınfluence of religious ıdeology. Social Religion, 82(3), 332-356. http://doi.org/10.1093/socrel/sraa045
72. Smith, K. M., Freeman, P. A., & Zabriskie, R. B. (2009). An examination of family communication within the core and balance model of family leisure functioning. Family Relations, 58(1), 79-90. http://doi.org/10.1111/j.1741-3729.2008.00536.x
73. Sonawat, R. (2001). Understanding families in İndia: A reflection of societal changes. Psicologia: Teoria e Pesquisa, 17(2), 177-186.
74. Stapley, E., Vainieri, I., Li, E., Merrick, H., Jeffery, M., Foreman, S., Casey, P., Ullman, R., & Cortina, M. (2021). A scoping review of the factors that influence families’ ability or copacity to provide young people with emotional support over the transition to adulthood. Front. Psychol., 12. http:/doi.org/10.3389/fpsyg.2021.732899
75. Stein, K. F. (1995). Schema model of self concept ımage. The Journal of Nursing Scholarship, 27(3), 187-193.
76. Streib, H., Hood, R. W., & Klein, C. (2010). The religious schema scale: Consstruction and initial validation of a quantitative measure for religious styles. The International Journal for the Psychology of Religion, 20(3), 151-172. http://doi.org/10.1080/10508619.2010.481223
77. Sundgren, M., & Allen, A. (2023). The role of early adaptive schemas in heterosexual romantic relationships. Sexuality & Culture, 27, 390-414. http://doi.org/10.1007/s12119
78. Şahin, S., & Aral, N. (2012). Aile içi iletişim. Ankara Sağlık Bilimleri Dergisi, 1(3), 55-66. http://doi.org/10.1501/Asbd_0000000029
79. Taheri, J., & Alvandi, M. (2013). Meaningfulness of religions language in the light of conceptual metaphorical use of image schema: A cognitive semantic approach. Religious Inquiries, 2(4), 93-103.
80. Tarhan, N. (2017). Toplum psikolojisi ve empati sosyal şizofreniden toplumsal empatiye. Timaş Yayınları.
81. Tarhan, N. (2020). Duyguların psikolojisi ve duygusal zekâ (25. basım). Timaş Yayınları.
82. Taş, M. (2022). Kadının emeğine ve çalışma hayatına Oku Dergisinden bakmak. Akif, 52(1), 20-45. http://doi.org/10.51121/akif.2022.13
83. Taylor, C. D. J., Bee, P., & Haddock, G. (2017). Does schema therapy change schemas and symptoms? A systematic review across mental health disorders. Psycol Psychother, 90(3), 456-479. http://doi.org/101111/papt.12112
84. Tolstoy, L. N. (2019). İtiraflarım (İ. Söylemez, Çev.). Karbon Kitaplar.
85. Turemuratova, A., Uzakbaeva, U., & Nuriyeva, D. (2025). Basic concepts of family psychology and overcoming psychological problems. Modern Science and Research, 4(4), 104-109.
86. Türk, N., Arslan, G., Kaya, A., & Yıldırım, O. (2025). Uncertainty and well-being in Turkish adults: Exploring the role of religiosity and psychological symptoms. J Relig Health, 64, 3801-3822. http://doi.org/10.1007/s10943-025-02279-6
87. Volling, B. L., Mahoney, A., & Rauer, A. J. (2011). Sanctification of parenting moral socialization and young children’s conscience development. Psychology Religion Spiritual, 1(1), 53-68. http://doi.org/10.1037/a0014958
88. Wilcox, W. B. (1998). Conservative protestant childrearing: Authoritarian or authoritative? American Sociological Rewiev, 63(6), 796-809.
89. Wınnıcott, D. W. (2016). Bireyin gelişimi ve aile (N. Nirven & N. Diner, Çev.). Pinhan Yayıncılık.
90. Wunthnow, R. (2007). Cognition and religion. Sociology of Religion, 6(4), 341-360.
91. Yaşin, Ç. O., & Demir, N. Ö. (2020). Türkiye’de helikopter ebeveyn sahibi olan y neslinin aidiyet yaşam becerisi ve özgüven problemleri. Dokuz Eylül Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 7(2), 450-470.
92. Young, E. Y., & Klosko, J. S. (2019). Hayatı yeniden keşfedin (21. basım). (S. Kohen & D. Güler, Çev.). Psikonet Yayınları.