TÜRKİYE’DE BİREYSEL EMEKLİLİK SİSTEMİ DİNAMİKLERİNİN BELİRLEYİCİLERİ

Öz

Çalışmada, Türkiye’de bireysel emeklilik sistemine giriş ve çıkışları etkileyen makroekonomik ve finansal faktörlerin kalıcılık boyutu dikkate alınarak belirlenmesi amaçlanmıştır. Bu kapsamda makro dinamikler, beklenti ve risk göstergeleri, piyasa performansı ve borçlanma koşulları çerçevesinde 16 göstergenin BES katkı payı ödemeleri ve sonlanma ödemelerine etkisi Pata&Yilanci (2020) Kesirli Frekanslı Esnek Fourier Formunda Toda&Yamamoto nedensellik testi ile analiz edilmiştir. Çalışmanın özgün yönü makroekonomik ve finansal faktörlerin BES dinamikleri üzerindeki etkilerinin çok sayıda değişken dikkate alınarak incelenmesi ve tespit edilen etkilerin kalıcılık ve geçicilik özelliklerinin ortaya konmasıdır. Çalışma ile ulaşılan en önemli sonuç, perakende ciro endeksi, üretici fiyat endeksi ve CDS primlerinden BES girişlerine, perakende ciro endeksi, CDS primleri ve konut fiyat endeksinden BES çıkışlarına nedensellik ilişkilerinin bulunmasıdır. Öte yandan bulgular, perakende ciro endeksi ve CDS primlerinin hem BES girişleri hem de BES çıkışları üzerinde etkili olduğuna işaret etmektedir. Belirlenen değişkenlerden BES giriş ve çıkışlarına tespit edilen nedensellik ilişkilerinde kalıcılık yapısının ise değişkenlere göre farklılaştığı görülmektedir. Sonuçlar, bireysel emeklilik sisteminin makroekonomik konjonktür ve risk ortamına duyarlı olduğunu ve sistemin kısa vadeli ekonomik dalgalanmalara karşı kırılganlığını ortaya koymaktadır. Bu bağlamda, katılımcılara ve potansiyel katılımcılara emeklilik planlamalarını risk primlerini ve makro göstergeleri dikkate alarak yapmaları, politika yapıcılara ise sistemin dayanıklılığını artıracak yapısal önlemler geliştirmeleri önerilebilir.

Anahtar Kelimeler

• Bireysel Emeklilik
• Katkı Payı Ödemesi
• Makro Dinamikler
• Kalıcılık
• Kırılganlık

DETERMINANTS OF PRIVATE PENSION SYSTEM DYNAMICS IN TURKEY

Öz

The aim of the study is to determine the macroeconomic and financial factors affecting the entries and exits to the private pension system in Turkey, taking into account the persistency of the effects. In this context, the effects of 16 indicators on PPS contribution payments and termination payments within the framework of macro dynamics, expectation and risk indicators, market performance and borrowing conditions were analyzed with the Pata & Yilanci (2020) Fractional Frequency Flexible Fourier-form Toda & Yamamoto causality test. The originality of the study is to examine the effects of macroeconomic and financial factors on BES dynamics by taking into account a large number of variables and to reveal the persistency and transitory characteristics of the detected effects. The most important result of the study is the existence of causality relationships from the retail turnover index, producer price index and CDS premiums to PPS inflows, and from the retail turnover index, CDS premiums and housing price index to PPS outflows. On the other hand, the findings indicate that the retail turnover index and CDS premiums have effects on both PPS inflows and PPS outflows. It is seen that the persistency structure of the causality relations detected from the determined variables to the entries and exits to PPS differs according to the variables. The results reveal that the private pension system is sensitive to the macroeconomic conjuncture and risk and that the system is vulnerable to short-term economic fluctuations. In this context, participants and potential participants can be advised to make their retirement plans by taking into account risk premiums and macro indicators, while policy makers can be advised to develop structural measures that will increase the resilience of the system.

Anahtar Kelimeler

• Private Pension
• Contribution Payment
• Macro Dynamics
• Permanence
• Fragility

Kaynakça

1. Bala Sani, A., Sani, I., & Hassan, A. (2022). Modelling the effect of macro-economic variables on pension contribution in Nigeria. Archives of Current Research International, 22(2), 23-33. https://doi.org/10.9734/acri/2022/v22i230272
2. Bayar, Y., & Kılıç, M. (2014). Küresel finansal krizin Türkiye’de bireysel emeklilik sistemine etkileri. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 3(2), 246-264. https://doi.org/10.15869/itobiad.59711
3. Börsch-Supan, A. H., Härtl, K., Leite, D. N., & Ludwig, A. (2018). Endogenous retirement behavior of heterogeneous households under pension reforms (MEA Discussion Paper No. 04-2018). Munich Center for the Economics of Aging. http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.3172758
4. Bozoklu, S., Yilanci, V., & Gorus, M. S. (2020). Persistence in per capita energy consumption: A fractional integration approach with a fourier function. Energy Economics, 91, 104926. https://doi.org/10.1016/j.eneco.2020.104926
5. Brandt, U., Zanker, D., & Frommert, D. (2024). Financial crisis, confidence in financial markets and participation in private pension plans in Germany. Socialinė teorija, empirija, politika ir praktika, 29, 8-22. https://doi.org/10.15388/stepp.2024.29.1
6. Castagno, E., Caretta, A., Giacomel, E., & Rossi, M. (2025). The importance of pension and financial knowledge for pension plan participation in Italy. Journal of Pension Economics and Finance, 24(3), 433-463. https://doi.org/10.1017/s1474747224000143
7. Christopoulos, D. K., & Leon-Ledesma, M. A. (2011). International output convergence, breaks, and asymmetric adjustment. Studies in Nonlinear Dynamics & Econometrics, 15(3),1-30. https://doi.org/10.2202/1558-3708.1823
8. Coşkun Özer, A., & Gürel, H. (2014). Türkiye’de bireysel emeklilik sistemi bilgi düzeyi ve BES’e katılımda devlet katkısının etkisi üzerine bir araştırma. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 11(27), 159-166. https://dergipark.org.tr/en/pub/mkusbed/issue/19573/208721

9. Croy, G., Gerrans, P., & Speelman, C. (2010). The role and relevance of domain knowledge, perceptions of planning importance, and risk tolerance in predicting savings intentions. Journal of Economic Psychology, 31(6), 860-871. https://doi.org/10.1016/j.joep.2010.06.002
10. Demirkale, Ö., & Özkan, T. (2019). Emeklilik fonları ile makroekonomik faktörlerin karşılıklı etkileşiminin Türkiye ve seçilmiş ülkelerle analizi. Ekonomi, Politika & Finans Araştırmaları Dergisi, 4(1), 121-138. https://doi.org/10.30784/epfad.518344
11. Dumiter, F. C., Jimon, Ș. A., & Balteș, N. (2021). Macroeconomic impact of pension system upon private pension funds scheme. Empirical evidence from central and Eastern European countries. Studia Universitatis „Vasile Goldis” Arad – Economics Series, 31(2), 1-19. https://doi.org/10.2478/sues-2021-0006
12. Enders, W., & Jones, P. (2016). Grain prices, oil prices, and multiple smooth breaks in a VAR. Studies in Nonlinear Dynamics & Econometrics, 20(4), 399-419. https://doi.org/10.1515/snde-2014-0101
13. Emeklilik Gözetim Merkezi. (t.y.). Bireysel emeklilik sistemi istatistikleri. https://www.egm.org.tr/bilgi-merkezi/istatistikler/
14. Enders, W., & Lee, J. (2012). The flexible fourier form and Dickey–Fuller type unit root tests. Economics Letters, 117(1), 196-199. https://doi.org/10.1016/j.econlet.2012.04.081
15. Ergün, T. (2022). Bireysel emeklilik sigortacılığı ve ekonomik büyüme arasındaki bağıntı: bir zaman serisi analizi. Kastamonu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 24(2), 161-177. https://doi.org/10.21180/iibfdkastamonu.1121965
16. Fratoni, L., Levantesi, S., & Menzietti, M. (2022). Measuring financial sustainability and social adequacy of the Italian NDC pension system under the COVID-19 pandemic. Sustainability, 14(23), 16274. https://doi.org/10.3390/su142316274
17. Hassel, A., Naczyk, M., & Wiß, T. (2019). The political economy of pension financialisation: Public policy responses to the crisis. Journal of European Public Policy, 26(4), 483-500. https://doi.org/10.1080/13501763.2019.1575455
18. Jimon, S. A., Baltes, N., & Dumiter, F. C. (2021). Financial sustainability of pension systems (Vol. 52). Cham: Springer International Publishing.
19. Jumena, B. B., Siaila, S., & Widokarti, J. R. (2022). Saving behaviour: Factors that affect saving decisions (Systematic literature review approach). Jurnal Economic Resource, 5(2), 217-235. https://doi.org/10.57178/jer.v5i2.365
20. Kara, S., & Kara, H. T. (2020). Bireysel emeklilik sistemine analitik bakış: yoğunlaşma ve yapısal kırılma analizi. Sosyal Güvenlik Dergisi, 10(2), 333-352. https://doi.org/10.32331/sgd.840714
21. Kara, S., Yildiz, Y., & Kara, M. B. (2015). Analysis of risk-taking behaviour of individual pension system participants the case of Turkey. Pressacademia, 2(3), 375-375. https://doi.org/10.17261/pressacademia.2015312961
22. Karakaya, A., Kurtaran, A., & Dağlı, H. (2014). Bireysel emeklilik şirketlerinin veri zarflama analizi ile etkinlik ölçümü: Türkiye örneği. Yönetim Ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 12(22), 1-23. https://doi.org/10.35408/comuybd.479504
23. Kılıç, E. (2014). Ekonomik öncü göstergelerinin BES katılımcı sayısı üzerindeki etkisi. Maliye Finans Yazıları, (102), 59-76. https://doi.org/10.33203/mfy.519264
24. Kılıç, E., & Özaydın, O. (2023). COVID-19 Pandemi dönemindeki bireysel emeklilik sistemine katılım dinamikleri. Journal of Research in Business, 8(1), 207-224. https://doi.org/10.54452/jrb.1217471
25. Korkmaz, T., Uygurtürk, H., & Çevik, E. I. (2010). Bireysel emeklilik yatırım fonlarının işlem hacmine etki eden faktörlerin analizi. Tisk Akademi, 1, 65-80. https://openurl.ebsco.com/contentitem/gcd%3A49573279?sid=ebsco:ocu:record&id=ebsco:gcd:49573279&bquery=IS%201306-6757%20AND%20VI%205%20AND%20IP%209%20AND%20DT%202010&page=1&link_origin=&searchDescription=TISK%20Academy%20/%20TISK%20Akademi,%202010,%20Vol%205,%20Issue%209
26. Küçük, E. (2019). Bireysel emeklilik sistemi yatırımlarının getiri oranlarının hesaplanması: bir vaka analizi. Öneri Dergisi, 14(52), 509-530. https://doi.org/10.14783/maruoneri.595060
27. Meral, H., & Arıcan, E. (2020). Bireysel emeklilik sistemine otomatik katılım: Türkiye için bir uygulama. Finansal Araştırmalar ve Çalışmalar Dergisi, 12(22), 190-212. https://doi.org/10.14784/marufacd.688280
28. Munnell, A. H. (1976). Private pensions and savings: New evidence. Journal of Political Economy, 84(5), 1013-1032. https://doi.org/10.1086/260494
29. Nazlioglu, S., Gormus, N. A., & Soytas, U. (2016). Oil prices and real estate investment trusts (REITs): Gradual-shift causality and volatility transmission analysis. Energy Economics, 60, 168–175. https://doi.org/10.1016/j.eneco.2016.09.009
30. Nomura, A. (2023). Sustainability of the Pension Systems and the Role of Private Pension. Public Policy Review, 19(3), 1-36. https://doi.org/10.57520/prippr.19-3-3
31. Orlu, C., & Eroğlu, N. (2025). Bireysel emeklilik sistemi ile alternatif birikim araçlarının getirilerinin değerlendirilmesinde eşik değer belirleyen bir modül önerisi. Uluslararası Beşeri ve Sosyal Bilimler İnceleme Dergisi, 9(1), 1-19. https://doi.org/10.55243/ihssr.1711489
32. Önder, F., & Karabulut, T. (2017). Bireysel emeklilik sisteminin finansal derinleşmeye etkisinin ekonometrik analizi. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 7(2), 237-256. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ksuiibf/issue/33603/373286
33. Pata, U. K., & Yilanci, V. (2020). Financial development, globalization and ecological footprint in G7: Further evidence from threshold cointegration and fractional frequency causality tests. Environmental and Ecological Statistics, 27(4), 803-825. https://doi.org/10.1007/s10651-020-00467-z
34. Rakıcı, C., & Ela, M. (2016). Türkiye’de bireysel emeklilik sistemine yönelik vergisel teşvikler. Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 16(3), 89-110. https://doi.org/10.11616/basbed.vi.455295
35. Refinitiv. (t.y.). Refinitiv Workspace. https://www.lseg.com/en/data-analytics
36. Şahin, O., & Başarır, Ç. (2019). Bireysel emeklilik şirketlerinin finansal performanslarının değerlendirilmesi: Türkiye örneği. Yönetim Bilimleri Dergisi, 17(33), 211-229. https://doi.org/10.35408/comuybd.479504
37. Şahin, S., Özdemir, Z. A., & Önal, Y. B. (2018). Türkiye’de bireysel emeklilik sisteminin sermaye piyasasının gelişimi üzerindeki etkisi. Dokuz Eylül Üniversitesi İktisadi İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 33(2), 517-541. https://doi.org/10.24988/deuiibf.2018332767
38. Świecka, B., Kowalczyk-Rólczyńska, P., Pieńkowska-Kamieniecka, S., Śledziowski, J., & Terefenko, P. (2025). The influence of factors in consumer sustainable auto-enrolment pensions. Sustainability, 17(3), 1340. https://doi.org/10.3390/su17031340
39. Tanyıldızı, H., & Yiğiter, Ş. Y. (2024). Bireysel Emeklilik Sistemi’nin finansal piyasalara etkileri: 2006-2023 Türkiye Örneği. Erciyes Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, (67), 79-87. https://doi.org/10.18070/erciyesiibd.1322102
40. Türk, M. M. (2023). Enflasyon ile bireysel emeklilik sistemi yapısı arasındaki ilişkinin ARDL sınır testi ile analizi: Türkiye üzerine kanıtlar. Finans Ekonomi ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8(3), 669-681. https://doi.org/10.29106/fesa.1279893
41. Turnacıgil, S., & Balçin, B. (2023). Türkiyedeki makroekonomik değişkenlerin bireysel emeklilik tasarruflarına etkisi. Finans Ekonomi ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8(1), 1-15. https://doi.org/10.29106/fesa.1067636
42. Uyar, H. I. (2012). Bireysel emeklilik sistemi ile ekonomik göstergeler arasındaki ilişkinin incelenmesi. Mali Çözüm, 22(110), 71-94. http://archive.ismmmo.org.tr/YAYINLAR/MALI_COZUM/MALICOZUM110.pdf
43. Yalçın, Ö., & Marşap, B. (2021). Türkiye de bireysel emeklilik sisteminin yapısal kırılma testi ile değerlendirilmesi. Journal of Business Research - Turk, 13(2), 1872-1892. https://doi.org/10.20491/isarder.2021.1234
44. Yiğiteli, N., Karagöz, D., & Demirci, Y. (2019). Bireysel emeklilik sistemi: vergi indirimi ve devlet katkısı uygulamaları üzerine bir değerlendirme. Bulletin of Economic Theory and Analysis, 4(2), 33-63. https://doi.org/10.25229/beta.634761