GAYRİMÜSLİM KADINLARLA EVLENEN VEYA GAYRİMENKUL TASARRUF EDEN MÜSTEMENLERE YÖNELİK 1759/1760’TA GERÇEKLEŞTİRİLEN TEFTİŞ

Öz

Avrupalı devletlere verilen ahitnameler (kapitülasyonlar) çerçevesinde ticaret vs. amaçlarla Osmanlı coğrafyasında ikamet eden müstemenler (tüccar, konsolos vs.), her ne kadar oturma süreleri değişiklik gösterse de Osmanlı İmparatorluğu’nun belirli ayrıcalıklara sahip ecnebi statüsündeki geçici misafirleridir. Bu doğrultuda da Osmanlı tebaası olan gayrimüslimlerden farklı hukuk sistemine tabilerdir. Lakin müstemenler, istisnaları olsa da hukuki sınırlara zaman zaman riayet etmemiştir. Dolayısıyla imparatorluk, dönem dönem onları kontrol etmeye çaba sarf etmiştir. Osmanlı İmparatorluğu’nun bu çabalarından biri de 1759/1760’ta gerçekleştirilmiştir ve III. Mustafa (1757-1774) konuk olarak Osmanlı topraklarında bulunan, aynı zamanda gayrimüslim kadınlarıyla evlenerek mülk tasarruf eden ya da satın alan müstemenlerin sayılmasını istemiştir. Bu çalışmada da ilgili sayımlar konu edilmekte ve imparatorluğun neden zimmi kızlarıyla evlenerek mülk tasarruf eden ya da satın alan müstemenleri gözetleme ihtiyacı duyduğu burada ele alınmaktadır. Ayrıca müstemenlere yönelik yapılan bu yoklamalar, 17. yüzyılın son çeyreğinden itibaren bozulan himaye sistemine çare arayan Osmanlı İmparatorluğu’nun 10 Ekim 1758’de gerçekleştirdiği tercüman reformunun bir devamı olarak kabul edilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı
• III. Mustafa
• Kapitülasyonlar
• Müstemenler
• 1759/1760

THE INSPECTION CARRIED OUT IN 1759/1760 AGAINST THE MUSTEMEN WHO MARRIED NON-MUSLIM WOMEN OR OWNED REAL ESTATE

Öz

Within the framework of the capitulations granted to the European states, the müstemens (merchants, consuls etc.) who resided in the Ottoman geography for trade, etc. were temporary guests of the Ottoman Empire with the status of foreigners with certain privileges, even though the duration of their residence varied. Accordingly, they were subject to a different legal system than non-Muslim Ottoman subjects. However, even though there were exceptions, the müstemens did not respect the legal boundaries from time to time. Therefore, the empire made efforts to control them periodically. One of these efforts of the Ottoman was realized in 1759/1760, when Mustafa III (1757-1774), as a guest, requested an inspection of the müstemens who were in Ottoman territory and who had married non-Muslim women and owned or purchased property. This study focuses on the relevant inspection and examines why the empire felt the need to control the müstemens who were marrying non-Muslim daughters and buying or owning property. In addition, these censuses of müstemens are considered as a continuation of the interpreter reform carried out on October 10, 1758 by the Ottoman, which was looking for a solution to the deteriorating patronage system since the last quarter of the 17th century.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman
• III. Mustafa
• Capitulations
• Müstemens
• 1759/1760

Kaynakça

1. Arşiv Belgeleri: T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA): Ali Emiri Mustafa III (AE.SMST.III) 89/6644, 57/4209, 166/13047, 200/15728, 200/15756, 276/22073, 276/22079, 363/29038, 371/29408, 321/25881.
2. Ali Emiri Osman III (AE.SOSM.III) 67/5024, 62/4582.
3. Ali Emiri Mahmud II (AE.SMHD.II) 122/10068.
4. Bab-ı Asafî Amedi Kalemi (A.{AMD) 13/25, 14/73.
5. Bab-ı Asafî Divan-ı Hümayun Düvel-i Ecnebiye Kalemi (A.{DVN.DVE) 101/55, 81/103, 138/82.
6. Bab-ı Asafî Divan-ı Hümayun Sicilleri Mühimme Defterleri (A.{DVNSMHM.d) 130, 159, 161.
7. Cevdet Adliye (C.ADL) 6/420, 81/4863.
8. Cevdet Dahiliye (C.DH) 176/8752, 173/8621.

9. Cevdet Hariciye (C.HR) 119/5931,17/806, 50/2499, 94/4665, 110/5458, 19/938, 3/124, 8/385, 23/1113, 26/1255, 33/1612, 39/1935, 67/3312, 76/3794, 42/2053, 163/8103, 163/8121, 71/3501.
10. Cevdet Maliye (C.ML) 46/2103, 585/24054.
11. Hatt-ı Hümayun (HAT) 779/36501.
12. İbnülemin Hariciye (İE.HR) 17/1595.
13. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı (TSMA.e) 431/34.
14. Araştırma-İnceleme: Abbott, G. F. (2023). Türk hâkimiyetindeki İstanbul’da: Sir John Finch’in sefaretine ait bir kayıt. İstanbul: Selenge Yayınları.
15. Ahmet Refik (1988). Hicrî on ikinci asırda İstanbul hayatı (1100-1200). İstanbul: Enderun Kitabevi.
16. Albayrak, S. (2015). İstanbul mahkemelerinde müstemenlerin davaları ve hukuki Muameleleri (XVII. Yüzyıl). (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
17. Bağış, A. İ. (1983). Osmanlı ticaretinde gayrî müslimler: Kapitülasyonlar-Avrupa tüccarları-Beratlı tüccarlar-Hayriye tüccarları (1750-1839). Ankara: Turhan Kitabevi.
18. Bayraktar, H. (2000). XVIII. ve XIX. yüzyıllarda Halep Eyaleti’nde yabancı devlet konsolosluklarının “himâyân” suistimalleri. Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi. 124, 187-195.
19. Bozkurt, G. (1996). Alman-İngiliz belgelerinin ve siyasî gelişmelerin ışığı altında gayrimüslim Osmanlı vatandaşlarının hukukî durumu (1839-1914). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
20. Cantemir, M. İ. (2020). Müste’menlerden mültecilere ahidnâmeliler (Beratlılar, patenteliler, mahmiler)”. Belgi. 19, 2100-2115.
21. Ceyhan, M. (2016). Osmanlı Devleti’nde gayrimüslimlerin mülk ve vakıf edinimi (18. yüzyıl). (Yayınlanmamış Doktora Tezi). Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
22. Çiçek, K. (1996). Osmanlı Devleti’nde yabancı konsolosluk tercümanları. Tarih ve Toplum. 25 (146), 17-23.
23. Demiryürek, M. (2016). İngiltere tercümanları ve 1758 tercüman reformu. Belleten. LXXX (288), 439-482.
24. Demiryürek, M. (2014). The legal foundations of the commercial relations between the Ottomans and Neapolitants. Bilig. 69, 53-74.
25. Dumas, J. (2013). Müste’min dealing with the Ottoman justice: Role and strategy of the ambassador. Oriente Moderno. 93, 477-494.
26. Gök, İ. (Haz.) (2019). Osmanlı arşiv kaynaklarından 1 numaralı nâme-i hümâyûn defteri (H.1111-1174/M.1699-1761). İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık.
27. İnalcık, H. (2000). İmtiyâzât. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22, 245-252. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
28. İnan, K. (1996). Osmanlı döneminde yabancı elçilik ve konsolosluklarda görevli tercümanların statüleri. Tarih ve Toplum. 26 (154), 196-201.
29. Köse, M. (2013). Avrupa’dan Osmanlı Devleti’ne: Yeniçağ’da Galata’da müste’men yahudilere dair kayıtlar. Tarihin Peşinde Uluslararası Tarih ve Sosyal Araştırmalar Dergisi. 10, 195-212.
30. Kütükoğlu, M. S. (1988). Âhidname. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 1, 536-540. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
31. Özel, A. (2006). Müste’men. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32, 140-143. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
32. Türkhan, M. S. (2021). Lazkiye Limanı’nda İngiliz konsolosları ve tüccarları 1700-1772. Cihannüma. VII (2), 229-251.
33. Van Den Boogert, M. H. (2014). Kapitülasyonlar ve Osmanlı hukuk sistemi: 18. yüzyılda kadılar, konsoloslar ve beratlılar. İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları.
34. Veinstein, G. (1999). Osmanlı Yönetimi ve Tercümanlar Sorunu. Osmanlı. 6, 256-263.