TRALLEİS BATI NEKROPOLÜ 2007 YILI KAZILARINDA ELE GEÇEN PİŞMİŞ TOPRAK FİGÜRİNLER: TİPOLOJİ, İKONOGRAFİ VE YEREL ÜRETİM ÖZELLİKLERİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME

Öz

Aydın il merkezinin kuzeyinde, Topyatağı mevkiinde yer alan Tralleis Antik Kenti’nin Batı Nekropolü’nde 2007 yılında A. Yaylalı başkanlığında kazı çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Yaklaşık dört ay süren ve 5x5 m bir alanda yapılan kazı çalışmaları sonucunda birçok mezar açığa çıkarılmış, bu mezarlarla ilişkili konteks buluntular ele geçmiştir. Dolayısıyla, Tralleis Antik Kenti mezar tipleri, mezar buluntuları ve ölü gömme adetleri hakkında değerli bilgilere ulaşılmıştır. 2007 yılı Batı Nekropolü kazısında mezarlardan gelen konteks buluntular dışında, kazı alanında herhangi bir mezarla ilişkili olmayan, konteks dışı pek çok buluntu ele geçmiştir. Bu makalenin konusunu oluşturan 11 adet figürin de, konteks dışı buluntudur. Söz konusu 11 figürinin beşi Hellenistik Dönem özelliği gösterirken, altısı Roma İmparatorluk Dönemi karakterini yansıtmaktadır. Diğer birçok antik kent nekropolünde olduğu gibi, Tralleis nekropolünde de çok sayıda figürin ele geçmesi, figürinlerin ölü kültüyle olan ilişkisini açıkça ortaya koymaktadır. Bu çalışmada figürinlerin tipolojik sınıflandırması, stilistik özellikleri ve ölü kültüyle ilişkileri birlikte ele alınmış; dönem modası ve üretim özellikleri dikkate alındığında, örneklerin MÖ 2. yüzyılın ilk yarısından MS 1. yüzyılın ikinci yarısına kadar tarihlendirilebileceği anlaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Tralleis
• Nekropol
• Figürin
• İkonografi
• Hellenistik Dönem
• Roma İmparatorluk Dönemi

TERRACOTTA FIGURINES FROM THE WESTERN NECROPOLIS OF TRALLEIS EXCAVATED IN 2007: AN EVALUATION OF THEIR TYPOLOGY, ICONOGRAPHY, AND LOCAL PRODUCTION CHARACTERISTICS

Öz

In 2007, excavations were conducted under the direction of A. Yaylalı in the Western Necropolis of the ancient city of Tralleis, located at Topyatağı, north of the modern city centre of Aydın. The four month field season focused on a 5x5 m area, within which numerous graves were uncovered, together with associated contextual finds. As a result, significant information was obtained regarding the burial types, grave goods, and funerary practices of Tralleis. In addition to the contextual materials recovered from the graves, the 2007 Western Necropolis excavations yielded a considerable number of non-contextual finds that were not directly associated with any burial. The 11 figurines that constitute the focus of this article also belong to this non-contextual assemblage. Five of these 11 figurines exhibit characteristics of the Hellenistic period, while the remaining six reflect the stylistic features of the Roman Imperial period. As in many necropolis of other ancient cities, the substantial number of figurines recovered from the Tralleis necropolis clearly demonstrates the close relationship between terracotta figurines and the cult of the dead. In this study, the typological classification, stylistic attributes, and funerary associations of the figurines are examined together. Consideration of contemporary fashion, stylistic conventions, and production techniques suggests that these examples may be dated from the first half of the 2 nd century BC to the second half of the 1st century AD.

Anahtar Kelimeler

• Tralleis
• Necropolis
• Figurine
• Iconography
• Hellenistic Period
• Roman Imperial Period

Kaynakça

1. Antik Kaynaklar: Plin. Nat. (= G. Plinius Secundus ''Yaşlı''. Naturalis Historia) Kullanılan Metin ve Çeviri: Pliny Natural History. With an translation by H. R. Rackham, W. H. S. Jones, D. E. eichholz I-X, Maa. London, 1938-1971, The Loeb Classical Library.
2. Modern Kaynaklar: Akkan, Y., Saraçoğlu, A., & Özver, A. (2016). 2015 yılı Tralleis Antik Kenti restorasyon ve alt yapı çalışmaları. KST, 38(1), 265–279.
3. Akkan, Y., & Saraçoğlu, A. (2018). Tralleis 2016 yılı kazı ve restorasyon çalışmaları. KST, 39(2), 367–380.
4. Akkan, Y., Nurettin, Ö., & Karaosmanoğlu, M. (2019). 2017 yılı Tralleis Antik Kenti kazı ve restorasyon çalışmaları. KST, 40(3), 173–184.
5. Aybek, S., Tuna, M., & Atıcı, M. (2009). İzmir Tarih ve Sanat Müzesi Heykel Kataloğu. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
6. Avcı, M. N. (2024). Tralleis buluntusu bir grup terracotta figürinin arkeometrik incelemesi. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 38(2), 145–160.
7. Aydın, O. (2015). Tralleis Batı Nekropol’ü Kandil Buluntuları (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Aydın.
8. Aydın Tavukçu, Z. (2006). Parion Nekropolü 2005 yılı buluntuları (Yayımlanmamış doktora tezi). Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum.

9. Baldıran, A. (1990). Stratonikeia nekropol buluntuları (Yayımlanmamış doktora tezi). Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.
10. Baldıran, A. (1992). Stratonikeia Hellenistik Dönem terrakottaları. Selçuk Üniversitesi Fen–Edebiyat Fakültesi Edebiyat Dergisi, 7–8, 207–220.
11. Baudat, B. (1953). Terres cuites de l’École française d’Athènes. BCH, 77(1), 1–45.
12. Baydur, N. (1998). Attis kültü ve Tarsus’ta bulunmuş Attis terrakottaları. In G. Arsebük, M. J. Mellink, & W. Schirmer (Eds.), Karatepe’deki Işık: Halet Çambel’e Sunulan Yazılar (pp. 105–113). Ege Yayınları.
13. Baylan, S. (2008). Tralleis kazılarında ele geçen amphoralar (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Aydın.
14. Besques, S. (1992). Musée national du Louvre catalogue raisonné des figurines et reliefs en terre-cuite grecs, étrusques et romains: Vol. 4.2. Réunion des Musées Nationaux.
15. Boardman, J. (1991). Greek sculpture: The Archaic period. Thames & Hudson.
16. Boysal, Y., & Kadıoğlu, M. (1998). 1997 yılı Stratonikeia nekropol çalışmaları. KST, 20(2), 215–228.
17. Burn, L., & Higgins, R. (2001). Catalogue of the Greek terracottas in the British Museum (Vol. 3). British Museum Press.
18. Chandler, R. (1825). Travels in Asia Minor and Greece. Oxford University Press.
19. Charbonneaux, J., Martin, R., & Villard, F. (1969). Das archaische Griechenland: 620–480 v. Chr. Hirmer Verlag.
20. Civelek, A. (2001). Tralleis Nekropolisi buluntuları ışığında Hellenistik ve Roma dönemi seramiği (Yayımlanmamış doktora tezi). Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
21. Civelek, A. (2010). Red Slip Ware from Tralles excavations. Colloquium Anatolicum, 9, 169–191.
22. Coşkun, A. (2022). Tralleis Güney Nekropolü oda mezarları ve buluntuları (Yayımlanmamış doktora tezi). Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum.
23. Çakıcı, M. (2007). Milas İsmetpaşa Mahallesi kurtarma kazısı. MKKS, 15, 83–94.
24. Capar, O. (1987). Phrygia ve Demir Devrinde Anadolu kavimleri. Anatolia, 31, 43–73.
25. Çekilmez, M. (2013). Aydın Mesutlu Köyü’nden terrakotta figürinler. Cedrus, 1, 201–217. https://doi.org/10.13113/CEDRUS/20131686
26. Çekilmez, M. (2014). Tralleis Güney Nekropolü terrakotta figürinleri (Yayımlanmamış doktora tezi). Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Aydın.
27. Çekilmez, M. (2015a). A catalogue of the Greek and Roman terracottas in the Aydın Archaeological Museum. Les Carnets de l’ACoSt, 13, 1–5. https://doi.org/10.4000/acost.620
28. Çekilmez, M. (2015b). 2008 yılı Tralleis kazısı koroplastik buluntuları. Cedrus, 3, 51–66.
29. Çekilmez, M. (2017). Tralleis Güney Nekropolü terrakotta figürinleri. T.C. Aydın Büyükşehir Belediyesi Yayınları.
30. Çokoğullu, S. (2007). Ege Gübre kazısından ele geçen pişmiş toprak heykelcikler (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
31. Darby, E. D. (2014). Seeing double: Viewing and re-viewing Judean pillar figurines through modern eyes. Occasional Papers in Coroplastic Studies, 1, 13–24.
32. Dinç, R. (1998). Tralleis kazısı 1996. KST, 29(2), 205–236.
33. Dinç, R., & Dede, E. (2003a). Tralleis 1999 kazısı sonuç raporu. Arkeoloji ve Sanat, 114, 11–24.
34. Dinç, R., & Dede, E. (2003b). Tralleis 2000 kazı raporu. KST, 24(1), 405–418.
35. Dinç, R., & Dede, E. (2004). Tralleis kazısı sonuç raporu. KST, 25(1), 339–354.
36. Doymaz, Ş. (2021). Aydın Arkeoloji Müzesi’nden terrakotta figürinler (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Aydın.
37. Duchene, H., & Mathieux, N. (2007). La lettre et l’argile: Autour d’une semaine de fouilles à Myrina. Presses Universitaires de Dijon.
38. Durnagölü, N. (2020). Stratonikeia koroplastiği (Yayımlanmamış doktora tezi). Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Denizli.
39. Edhem, E. (1904). Fouilles de Tralles (1902–1903). BCH, 28(1), 54–92.
40. Erol, D. (2004). Tralleis kazılarında ele geçen baskılı terra sigillata (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Aydın.
41. Erön, A. (2013). Tralleis Hamam-Gymnasion kompleksi seramikleri (Yayımlanmamış doktora tezi). Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Aydın.
42. Erön, A. (2015). Tralleis geç Antik Çağ kandil kalıpları. In C. Şimşek, B. Duman, & E. Konakçı (Eds.), Mustafa Büyükkolancı’ya Armağan (pp. 263–267). Ege Yayınları.
43. Ersavaş, K. (2019). Aydın Müzesi örnekleri ışığında Karia Bölgesi terrakotta figürinleri (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Aydın.
44. Ertuğrul, F. (2023). 1996–2005 yılları arasında Tralleis’te ele geçen Roma seramikleri (Yayımlanmamış doktora tezi). Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
45. Fellows, C. (1852). Travels and researches in Asia Minor, more particularly in the province of Lycia. John Murray.
46. Frothingham, A. L. (1888). Archaeological news. AJA, 4(4), 72–530.
47. Goldman, H. (1950). Excavation at Gözlü Kule, Tarsus I: Hellenistic and Roman periods. Princeton University Press.
48. Grimal, P. (2007). Mitoloji sözlüğü (Yunan ve Roma) (S. Tamgüç, Çev.). Sosyal Yayınlar.
49. Grossman, J. B. (2001). Greek funerary sculpture: Catalogue of the collections at the Getty Villa. Getty Publications.
50. Hadzsits, G. D. (1909). Aphrodite and the Dione myth. AJP, 30(1), 38–53.
51. Hakman, M. (2019). Klasik Dönem Yunan Heykeltıraşlığında keder ve yas. ANASAY, 10, 1–20.
52. Hayes, J. W. (2008). Roman pottery fine-ware imports (Agora 32). American School of Classical Studies at Athens.
53. Hekimoğlu, A. (2010). İstanbul Arkeoloji Müzeleri’ndeki Pitane pişmiş toprak figürinleri (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Muğla Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Muğla.
54. Higgins, R. A. (1954). Catalogue of the terracottas in the Department of Greek and Roman Antiquities: Greek 730–330 B.C. British Museum Press.
55. Higgins, R. A. (1967). Greek terracottas. Methuen & Co.
56. Higgins, R. A. (1969). Greek terracotta figures. The Trustees of the British Museum.
57. Humann, C., & Dörpfeld, W. (1893). Ausgrabungen in Tralles. AthMitt, 18, 365–411.
58. Işın, G. (2007). Patara terrakottaları: Hellenistik ve Erken Roma dönemleri. In Patara 1 (pp. 1–xx). Ege Yayınları.
59. Işın, G. (2008). Patara’dan terrakotta bir portre-büst. In Prof. Dr. Haluk Abbasoğlu’na 65. Yaş Armağanı (pp. 587–599). Suna–İnan Kıraç Akdeniz Medeniyetleri Araştırma Enstitüsü Yayınları.
60. Karademir, H., & Özdemir, B. (2013). Klasik Dönem Likya mezar kabartmalarında ruh taşıyıcı olarak sirenler. Cedrus, 1, 89–105. https://doi.org/10.13113/CEDRUS/20131678
61. Kasapoğlu, H. (2015). Parion Antik Kenti Roma Dönemi terrakotta figürinleri (2004–2013) (Yayımlanmamış doktora tezi). Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum.
62. Kassab, D. (1988). Statuettes en terre cuites de Myrina: Corpus monogrammes, lettres et signes. Paris.
63. Kızıl, A. (2009). 1990–2005 yılları arasında Mylasa’da kurtarma kazıları yapılan mezarlar ve buluntuları. In F. Rumscheid (Ed.), Die Karer und die Anderen (pp. 397–463). Rudolf Habelt Verlag.
64. Küçükgüney, Z., & Altun, P. T. (2009). İDÇ Liman kurtarma kazısı. MKKS, 17, 53–74.
65. Laumonier, A. (1954). Les figurines de terre cuite (Délos XXIII). E. de Boccard Éditeur.
66. Leake, W. M. (1824). Journal of a tour in Asia Minor. London.
67. Leyenaar-Plaisier, P. G. (1979). Les terres cuites grecques et romaines. Leiden.
68. McCann, A. M. (1978). Roman sarcophagi in the Metropolitan Museum of Art. Metropolitan Museum of Art Press.
69. Mendel, G. (1908). Catalogue des figurines grecques de terre cuite: Musées Impériaux Ottomans. İstanbul Arkeoloji Müzeleri Yayınları.
70. Miller, S. G. (1974). Menon’s cistern. Hesperia, 43, 194–245.
71. Mollard-Besques, S. (1963). Catalogue raisonné des figurines et reliefs en terre-cuite grecs et romains II: Myrina. Musée du Louvre.
72. Ölmez, F. (2000). Tralleis nekropolünden bir mezar ve buluntuları (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Aydın.
73. Özbay, A. (2016). Klazomenai Karantina Adası Kuzey Yamacı kazılarında ele geçen pişmiş toprak figürinler (Yayımlanmamış doktora tezi). Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
74. Özer, E. (2016). Aizanoi’dan horozlu mezar. Art-Sanat, 5, 1–24.
75. Öztürk, N., Kavaz-Kındığılı, B., Güloğlu, G., & Özcihan, İ. (2020). 2018 yılı Tralleis kazıları. KST, 41(3), 559–570.
76. Öztürk, N., Güloğlu, G., Özcihan, İ., & Toy, M. (2022). 2019–2020 yılı Tralleis kazı ve restorasyon çalışmaları. KST, 42(3), 435–444.
77. Özver, A. (2021). Tralleis Batı Nekropolü ve buluntuları (Yayımlanmamış doktora tezi). Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Aydın.
78. Özver, A. (2024). Tralleis Batı Nekropolü’nden bir oda mezar ve buluntuları. Arkeoloji ve Sanat, 175, 107–132.
79. Özver, A., & Soslu, S. (2025). Beyond typology: Compositional analysis of grave goods from Tralleis Western Necropolis using portable XRF spectrometry. Phaselis, 11, 57–73. https://doi.org/10.5281/zenodo.17373258
80. Pfuhl, E., & Möbius, H. (1977). Die ostgriechischen Grabreliefs I. Verlag Philipp von Zabern.
81. Rayet, O., & Thomas, A. (1877). Milet et le Golfe Latmique: Tralleis, Magnesia du Méandre, Priene, Milet, Didymes, Héraclée du Latmos: Fouilles et Explorations Archéologiques. Press Libraire-Éditeur.
82. Ridgway, B. S. (2001). Hellenistic sculpture: The styles of ca. 331–200 B.C. University of Wisconsin Press.
83. Robinson, D. M. (1952). Terracottas, lamps and coins found in 1934–1938 (Olynthus XIV). Oxford University Press.
84. Rumscheid, F. (2006). Die figürlichen Terrakotten von Priene. Reicher Verlag.
85. Rumscheid, F. (2011). Im Grab mit Aphrodite? Kleinskulpturen aus Mylasa und Stratonikeia. In L. Karlsson & S. Carlsson (Eds.), Labraunda and Karia (pp. 445–459). Boreas 32.
86. Saraçoğlu, A. (2005). Grek dünyasında ölüler ülkesi ve ölümsüz tanrılar. In M. Şahin & İ. H. Mert (Eds.), Ramazan Özgan’a Armağan (pp. 317–334). Ege Yayınları.
87. Saraçoğlu, A. (2010). 2006–2007 Tralleis kazılarında ele geçen bir grup terrakotta figürin. In 4. Uluslararası Eskişehir Pişmiş Toprak Sempozyumu Bildiriler Kitabı (pp. 487–501).
88. Saraçoğlu, A. (2013). Tralleis Batı Nekropolü mezar ve buluntuları. In Uluslararası Patara Kazıları 25. Yıl Sempozyumu (pp. 475–497). Akdeniz Üniversitesi.
89. Smith, R. R. R. (1991). Hellenistic sculpture. Thames & Hudson.
90. Tamsü-Polat, R. (2017). Stratonikeia Akdağ Nekropolü (Yayımlanmamış doktora tezi). Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Muğla.
91. Takaoğlu, T. (2006). New light on the origins of Eastern Sigillata B ware. In T. Takaoğlu (Ed.), Anadolu Arkeolojisine Katkılar: Abdullah Yaylalı’ya Armağan (pp. 263–270). Hitit Color.
92. Taşpınar, P. (2019). Kyme Doğu Nekropolü figürinleri (Habaş 2010–2011 Kurtarma Kazısı) (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Aydın.
93. Tavukçu, A. Y. (1999). Troas Bölgesi terrakotta figürinleri (İ.Ö. 1375 – İ.S. 395) (Yayımlanmamış doktora tezi). Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum.
94. Temür, A. (2006). Yunan sanatında karışık yaratıklar ve Doğu–Batı etkileşimi. Journal of International Social Research – Amisos, 1(1), 1–15.
95. Texier, C. (1862). Asie Mineure: Description géographique, historique et archéologique des provinces et des villes de la Chersonnèse d’Asie. Firmin-Didot.
96. Thompson, D. B. (1965). Hellenistic terracottas. The University of Michigan Press.
97. Thompson, H., Thompson, D. B., & Rotroff, S. (1987). Hellenistic pottery and terracottas. Princeton University Press.
98. Tozkoparan, A. M. (1998). Stratonikeia Akdağ Nekropolü’nde 7 mezar ve buluntuları (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.
99. Töpperwein, E. (1976). Terrakotten von Pergamon (Vol. 1–2). De Gruyter.
100. Ürkmez, Ö. (2012). Batı Anadolu’da ölüm ikonografisi (Yayımlanmamış doktora tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
101. Ürkmez, Ö. (2016). Aiolis Kymesi’nden Samurlu nekropolisi. Cedrus, 4, 119–146. https://doi.org/10.13113/cedrus.201619232
102. Vermaseren, M. J. (1987). Corpus Cultus Cybelae Attidisque (CCCA I): Asia Minor. Brill.
103. Winter, F. (1903). Die Typen der figürlichen Terrakotten I–II. W. Spemann.
104. Yaylalı, A. (2008). 2006 yılı Tralleis kazı ve restorasyon çalışmaları. KST, 29(1), 561–566.
105. Yaylalı, A. (2009). 2007 yılı Tralleis kazı çalışmaları. KST, 30(3), 27–34.
106. Yaylalı, A. (2010). 2008 yılı Tralleis kazı ve restorasyon çalışmaları. KST, 31(2), 375–385.