THE GENRE OF MENASIK-İ HAC IN TURKISH ISLAMIC LITERATURE AND MUSTAFA B. ALI KASTAMONI’S MENASIK-İ HAC

Öz

This article examines Menâsik-i Hacc, an important genre within the tradition of Turkish Islamic literature that serves as a guide to the pilgrimage (Hajj). The study focuses on the historical development and literary position of the genre, with a particular emphasis on Menâsik-i Hac (1668), a prose work by Mustafa b. Ali Kastamonî from the 17th-century Ottoman period. Within this framework, the structure of the work—comprising sixteen chapters—its language, narrative style, expressions, and didactic approach are analyzed in detail. The study aims to contribute to the field by evaluating Kastamonî’s text as a religious-literary work that depicts all stages of the Hajj journey. The analysis reveals that the author explains the wisdom and symbolic meanings behind each ritual of the pilgrimage from a mystical and ethical perspective, thereby enriching the genre. The examination is based on a comprehensive analysis faithful to the structural divisions of the text. The author’s primary focus in the work is not artistic concern but rather the clear and fluent transmission of knowledge. The findings indicate that Menâsik-i Hacc functions as a comprehensive guide, offering readers a deep understanding of the spiritual dimension of the Hajj while also reflecting the linguistic characteristics of the 17th century, thus establishing its value as a significant religious-literary text.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Islamic Literature
• Kaaba
• Hajj
• Umrah
• Menâsik-i Hac

Etik Beyan

This article has been prepared in accordance with scientific research and publication ethics. The research does not contain any practices requiring ethics committee approval. The article is original; it has not been previously published or submitted elsewhere. There is no conflict of interest.

TÜRK İSLÂM EDEBİYATINDA MENÂSİK-İ HAC TÜRÜ VE MUSTAFA B. ALİ KASTAMONÎ’NİN MENÂSİK-İ HACC’I

Öz

Bu makale, Türk İslâm Edebiyatı geleneğinde hac ibadetine rehberlik eden önemli bir tür olan Menâsik-i Hacc’ı ele almaktadır. Çalışmanın odak noktasını türün tarihsel gelişimi ve edebî literatürdeki konumu ile birlikte, 17. yüzyıl Osmanlı sahasına ait bir örneği olan Mustafa b. Ali Kastamonî’nin Menâsik-i Hac (1668) adlı mensur eseri oluşturmaktadır. Bu kapsamda eserin on altı bölümden oluşan yapısı, dili, anlatım tarzı, üslubu, kullanılan ifadeler ve öğretici yaklaşımı detaylı bir incelemeye tabi tutulmuştur. Çalışma, Kastamonî’nin eserini hac yolculuğunun bütün aşamalarını anlatan bir dinî-edebî metin olarak değerlendirerek literatüre katkı sağlamayı hedeflemiştir. Metnin incelenmesi sonucunda, müellifin hac ibadetindeki her bir ritüelin ardındaki hikmeti ve sembolik anlamı tasavvufî ve ahlâkî bir bakışla açıkladığı ve bu yönüyle alana derinlik kattığı tespit edilmiştir. Metnin incelenmesi, eserin bölümsel yapısına sadık kalarak gerçekleştirilen kapsamlı bir tahlile dayanmaktadır. Eserdeki temel vurgu sanat kaygısından uzak, sade, akıcı ve anlaşılır bir üslupla, bilgi aktarma amacının ön planda tutulmasıdır. Yapılan değerlendirmeler neticesinde Menâsik-i Hacc’ın bütüncül bir rehber olma özelliği taşıdığına ulaşılmıştır. Eserin bu yönüyle okuyucuya hac ibadetinin manevî boyutunu derinlemesine kavrama imkânı sağladığı ve 17. yüzyılın dil özelliklerini yansıtan değerli bir dinî-edebî metin olduğu belirlenmiştir

Anahtar Kelimeler

• Türk İslâm Edebiyatı
• Kâbe
• Hac
• Umre
• Menâsik-i Hac

Etik Beyan

Bu makale bilimsel araştırma ve yayın etiğine uygun olarak hazırlanmıştır. Araştırma etik kurul izni gerektiren herhangi bir uygulama içermemektedir. Makale özgündür; daha önce yayımlanmamış ve başka bir yere gönderilmemiştir. Çıkar çatışması bulunmamaktadır.

Kaynakça

1. Ak, M. N. (2011). Kâdirî meşâyihinden Mustafa Necati Ak’ın hac günlüğü, Hac yolunda (Ed. Ö. H. Özalp). İstanbul: Timaş Yayınları.
2. Aksoyak, İ. H. (2020). Tuhfe-i Nâtık: Bir Osmanlı seyyahının gözüyle hac menzilleri. İstanbul: Ketebe Yayınevi.
3. Barut, M. (2022). Cumhuriyet dönemi bir taşra müftüsünün hac hatıraları: Hicaz yolları. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
4. Baştürk, S. (2013). “Bir hac yolcusunun gözünden İstanbul’dan Hicaz’a Osmanlı şehirleri”. International Journal of Human Sciences, 10(1), 148–161.
5. Ceran, A. (2024). Mustafa b. Ali Kastamonî ve menâsik-i hacc’ı (inceleme–metin) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Dokuz Eylül Üniversitesi.
6. Coşkun, M. (2002). Mensûr Osmanlı hac seyahatnâmeleri ve Nâbî’nin Tuhfetü’l-Harameyn’i (1. baskı). T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
7. Coşkun, M. (2007). Bosnalı Muhlis’in manzum seyahatnamesi Delîlü’l-Menâhil ve Mürşidü’l-Merâhil. Isparta: Fakülte Kitabevi.
8. Çavuşoğlu, R. (2019). Hicaz yollarında bir sûfî: Mehmed İlhâmî’nin hac seyahatnâmesi. Okur Akademi Yayınları.

9. Çelik, T. (2016). Yusuf Sinâneddin bin Yakub’un Menâsik-i Hac isimli eseri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Karabük Üniversitesi.
10. Çopur, E. N. (2017). “Gubârî’nin eserlerinde hac ibadeti”. Türk İslâm Medeniyeti Akademik Araştırmalar Dergisi, (12), 191–211.
11. Donuk, S. (2017/a). “Servet mahlaslı bir şaire mâl edilen manzum hac seyahatnâmesi”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (41), 13–38.
12. Donuk, S. (2017/b). “Sulhî’nin manzum hac menâzilnâmesi”. Dîvân Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 18(32), 85–118.
13. Elgün, A. (2005). Kâmil: Hayatı, eserleri ve menâsik-i hacc’ı [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi.
14. Eroğlu Memiş, Ş. (2022). “Tarihi bir vesika olarak hac seyahatnâmeleri: Moralı Bahtî’nin Manzûme fî-Menâsiki’l-Hacc örneği”. 18. Türk Tarih Kongresi Bildirileri, 7(1–12), 597–618.
15. Erul, B., ve Keleş, E. (2012). Haccı anlamak. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
16. Esin, E. (1968). Lebbeyk: Hac hatıraları. Yaylacık Matbaası.
17. Evliyâ Çelebi (1985). Seyahatnâme (M. Çevik, Haz., Cilt 9). İstanbul: Üçdal Neşriyat.
18. Evliyâ Çelebi (2010). Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Hac kitabı (A. Y. Yıldırım & Z. S. Berktaş, Haz.). Yeditepe Yayınları.
19. Gök, Ö., & Töre, E. (2024). Beyzâde Mustafa’nın menâsikü’l-hacc adlı eseri. Diyanet İlmî Dergi, 60(3), 1081–1116. https://doi.org/10.61304/did.1453539
20. Gül, Â. (2006). Abdurrahman Gubârî’nin hayatı, eserleri ve Menâsik-i Hac adlı eseri (edisyon kritik) [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi.
21. Harman, Ö. F. (1996). “Hac”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 14, ss. 382–386). Türkiye Diyanet Vakfı.
22. İlgürel, S. (1975). Abdurrahman Hîbrî’nin Menâsîk-i Mesâlik’i. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Enstitüsü Dergisi, 6(6).
23. Kaplan, Y. (2020). Klasik Türk edebiyatında manzum menzil-nâmeler ve Fethî’nin Vasf-ı Menâzil adlı hac menzil-nâmesi. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi (SUTAD), 49(49), 149–175.
24. Kara, İ. (2004). İlk Rize Müftüsü Mehmet Hulusi Efendi: Rize Hadisesi – Hac Hatıraları. İstanbul: Dergâh Yayınları.
25. Karadağ, S. (2011). Mehmed Edib bin Mehmed Derviş’in Behcetü’l-Menâzil adlı eserinin transkripsiyonu ve tahlili [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Mustafa Kemal Üniversitesi.
26. Karataş, A. (2003). Türk-İslâm edebiyatında manzum menâsik-i haclar ve Nâlî Mehmed Efendi’ye atfedilen menâsik-i hac (edisyon kritik) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi.
27. Kısakürek, N. F. (2014). Hac’dan çizgiler, renkler ve sesler. Büyük Doğu Yayınları.
28. Kiraz, S. (2020/a). “Fethî’nin manzum menâzil-i hacc’ı”. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 18, 310–334.
29. Kiraz, S. (2020/b). “Konyalı Seyyid Mehmed Efendi’nin manzum menâsik-i hacc’ı”. Külliyat Osmanlı Araştırmaları Dergisi, 10, 1–23.
30. Kiraz, S. (2020/c). İndî'nin manzum menâsik-i hacc'ı (inceleme, metin, dizin ve sözlük). Erzurum: Fenomen Yayınları.
31. Kiraz, S. (2021). Tatar edebiyatında hac seyâhatnâmeleri ve Musa Carullah’ın hac seyâhatnâmesi. Yakın Doğu Üniversitesi İslam Tetkikleri Merkezi Dergisi, 7(1), 95–140. https://doi.org/10.32955/neu.istem.2021.7.1.03
32. Kiraz, S. (2022). Vesîletü’n-necât’ın mevlid dışındaki eserlere etkisi: İndî’nin Hac Davetiyesi örneği. Türkiyat Mecmuası (TUDED), 62(2), 639–655.
33. Kiraz, S. & Tiryaki, M. M. (2023). “Türk edebiyatında menâzil-i haclar ve Kadrî’nin Menâzilü’t-Tarîk İlâ Beytillâhi’l-Atîk adlı menâzil-i hacc’ı”. Turkish Academic Research Review, 8(1), 110–137.
34. Koyuncu, F. (2017). “Cûdî’nin manzum hac seyahatnâmesi”. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature, 3(1), 177–219.
35. Koyuncu, F. (2020). Bahrî’nin hac menzilnâmesi. Asya Studies – Academic Social Studies / Akademik Sosyal Araştırmalar, 4(12), 21–31.
36. Kurtoğlu, O. (2013). “18. yüzyıla ait yazarı bilinmeyen bir hac seyahatnamesi: Menâzilü’l-Haremeyn”. Prof. Dr. Tulga Ocak’a Armağan, 205–217.
37. Mazıoğlu, H. (1974). Kitâbu Evsâf-ı Mesâcidi’ş-Şerîfe. Türk Dil Kurumu Yayınları.
38. Mermer, K. (2011). Karabâş-ı Veli oğlu Şeyh Mustafa Ma‘nevî’nin hayatı ve dîvânı. Bursa: Emin Yayınları.
39. Onur, N. (1967). Allah’a giden yol. İstanbul: Toker Matbaası.
40. Sarıçam, İ. (2007). Hz. Muhammed ve evrensel mesajı. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
41. Söylemez, İ. (2022). “Bekir Sıdkı Efendi’nin Menâsik-i Hac adlı eseri üzerine bir inceleme”. İslâmî İlimler Dergisi, 17(1), 217–241.
42. Söylemez, İ. (2024). Kayserili Hacı Ahmet Efendi’nin Mekke, Medine ve Ta’if methiyesi. Genç Mütefekkirler Dergisi, 5(3), 796–827.
43. Şehabettin, C. (1909). Hac yolunda. İstanbul: Matbaa-yı Ahmet İhsan.
44. Şehsuvaroğlu, B. N. (1948). Hac yolu. Akgün Matbaası.
45. Şentürk, L., & Yazıcı, S. (2019). İslam ilmihali (34. bs.). Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
46. Tevetoğlu, F., & Sofuoğlu, Z. (1965). Mukaddes topraklar. Ajans Türk Matbaacılık.
47. Toker, M. (2009). “Şemseddîn-i Sivâsî’nin Menâsikü’l-Huccâc veya Umdetü’l-Huccâc adlı eseri”. Turkish Studies: International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 4(3), 961–975.
48. Weyso, M. (2011). Hac yolculuğu metinleri bağlamında 17. yüzyıl halk Osmanlıcası [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Kültür Üniversitesi.
49. Yaran, R. (1996). “Hac”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 14, ss. 410–413). Türkiye Diyanet Vakfı.
50. Yazar, S. (2011). Anadolu sahası klâsik Türk edebiyatında tercüme ve şerh geleneği [Yayımlanmamış doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi.
51. Yılmaz, H. (2019). Türk edebiyatında manzum menâsik-i hac tercümeleri ve Amîkî’nin Fütûhu’l-Harameyn tercümesi (metin inceleme ve çeviri yazısı) [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi.
52. Zemahşerî, C. E. M. b. Ahmed. (1998). Esâsu’l-Belâğa (C. 2). Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye. (Orijinal eser 1419’da yayımlandı).