ṬABAḲĀT VE TEẔKİRE YAZIMINDA FARKLILAŞAN ÜSLÛP ÖZELLİKLERİ - ALİ ŞÎR NEVÂÎ’NİN MECĀLİSÜ’N-NEFĀYİS VE NESĀYİMÜ’L-MAḤABBE MİN ŞEMĀYİMİ’L-FÜTÜVVE ESERLERİ ÖRNEKLEMİNDE-
Öz
Eserlerin kendilerine has kaderleri olduğu gibi yazım tekniği bakımından birbirinden ayrılan vecheleri söz konusudur. Binlerce beyitten müteşekkil bir mesnevî kaleme almak telif etmenin bir yönüyken sufilerin hayat hikâyelerini tarihsel bakımdan tabakalar hâlinde aktarmak ise başka bir yönüdür. Ali Şîr Nevâî, kendi coğrafyasında deyim yerindeyse dili ve edebiyatı temsil eden kurucu ve figüratif bir karakterdir. Herat dilini ve bir bakıma o günkü Doğu Türkçesini temsil eden Ali Şîr Nevâî, siyasi görevleri, sosyal muhiti, aile geleneği, nedim ve musahipleri bakımından özel bir konumdadır. Örneğin bir tarafında Sultan Hüseyin Baykara diğer tarafında Molla Câmî vardır. Devletin umdesi, dayanağı görülmüş, otuz küsur yıl boyunca mührü elinde tutmuş özel bir şahsiyettir. Bahsi geçen özellikler onun birçok üslûbu aynı anda kullanmasına imkân tanıyan kaderî hadiselerdir. Elbette onun telif dünyası sadece etrafını saran muhitle izah edilemez. Aynı zamanda üst düzey bir telif yeteneğine sahip olduğunu da eklemek gerekir. Biz bahsi geçen değerlendirmeler ışığında onun tezkire ve sufi tabakâtı telifinde baş vurmuş olduğu yazım tekniğini yani üslûbunu kavramaya çalıştık. Bu deneyimleme neticesinde tezkire ve tabakât yazımı arasında benzeyen ve farklılaşan yönlere örnekler üzerinden giderek dikkat çekmeye gayret ettik. Malumu ilam kabilinden olsa da tezkire yazımında realist üslûbun daha çok öne çıktığı görülmüştür. Sufi tabakâtında ise bekleneceği üzere övgüleyici üslûp hâkimdir. Bununla birlikte her iki tarzın üslûp bakımından birbirine katıştığı yerler de fark edilmiştir. Meselemiz iki farklı telif biçiminde görülen üslûp özelliklerini istişhâd alanına taşımaktan ve yorumlamaktan ibarettir.
Anahtar Kelimeler
الخصائص الأسلوبية المتباينة في كتابة الطبقات والتذكرة - دراسة في أعمال علي شير نوائي: مجالس النفائس ونسائم المحبة من شمائم الفتوة
Öz
كما أن للأعمال المكتوبة مصائر خاصة بها، فإن لها وجوهًا مختلفة من حيث تقنية الكتابة. فتأليف مثنوي يتألف من آلاف الأبيات هو وجه من أوجه التأليف، بينما سرد قصص حياة الصوفيين تاريخيًا ضمن طبقات هو وجه آخر. يُعتبر علي شير نوائي في جغرافيته الشخصية، على نحو ما، شخصية مؤسسة وتجسيدية تمثل اللغة والأدب. ويمثل علي شير نوائي لغة هرات، وفي بعض النواحي اللغة التركية الشرقية في تلك الفترة، وهو يحتل مكانة خاصة بالنظر إلى مهامه السياسية، والبيئة الاجتماعية المحيطة به، والتقاليد الأسرية، بالإضافة إلى صحبته للندماء والمحادثين. فعلى سبيل المثال، كان من جهة يرتبط بالسلطان حسين بايقرا، ومن جهة أخرى بمولانا الجامي. وكان شخصية خاصة تُعدّ بمثابة ركن أساسي للدولة، حيث كان يحتفظ بخاتمها لأكثر من ثلاثين عامًا. هذه السمات المذكورة تعد من الحوادث القدرية التي سمحت له باستخدام العديد من الأساليب في آن واحد. وبالطبع، لا يمكن تفسير عالمه التأليفي فقط من خلال البيئة المحيطة به، بل يجب أيضًا الإشارة إلى أنه كان يمتلك قدرة تأليفية عالية المستوى. في ظل هذه التقييمات، حاولنا فهم أسلوبه الكتابي في تأليف التذكرة وطبقات الصوفيين. ومن خلال هذه التجربة، بذلنا جهدًا للفت الانتباه إلى الجوانب المتشابهة والمختلفة بين كتابة التذكرة والطبقات، مع الاستعانة بالأمثلة. وعلى الرغم من أنه من قبيل إيضاح المعلوم، فقد تم ملاحظة أن الأسلوب الواقعي يظهر بشكل أكبر في كتابة التذكرة، بينما يسيطر الأسلوب التمجيدي على طبقات .الصوفيين، كما هو متوقع. ومع ذلك، فقد تم اكتشاف مواضع يتداخل فيها الأسلوبان. قضيتنا تقتصر على إبراز خصائص الأسلوب الملحوظة في هذين النوعين المختلفين من التأليف وتفسيرها
Anahtar Kelimeler
DDifferentiated Stylistic Features In The Writing Ṭabaqāt And Taẕkirah: A Case Study Of Ali Shir Navā˘ī’s Majālisu’n-Nafāyis And Nasāyimu’l-Maḥabbe Min Shemāyimi’l-Futuvvah
Öz
The works themselves have distinct destinies, and in terms of writing techniques, they possess aspects that differentiate them from one another. While composing a mathnawi consisting of thousands of couplets is one facet of authorship, narrating the lives of Sufis in historical layers is another. Ali Shir Navā˘ī is a foundational and figurative figure, so to speak, representing language and literature in his region. Navā˘ī, who represented the language of Herat and in a way the Eastern Turkish of that day, holds a unique position due to his political duties, social environment, family tradition, and his close companions. For example, on one side, he has Sultan Husayn Bayqarah, and on the other, Molla Jami. He is a special figure who was regarded as the ummah and pillar of the state, a figure who held authority for over thirty years. Of course, his world of writing cannot be explained only by the environment that surrounded him. At the same time, it should be added that he had a high level of writing talent. In light of these evaluations, we have tried to comprehend his writing technique, or his style, which he used in the composition of his taẕkirah and Sufi tabaqat (biographical dictionaries of Sufis). As a result of this experience, we have aimed to draw attention to the similarities and differences between the writing of taẕkirah and tabaqat through examples. Even though it is a matter of common knowledge, it has been observed that a realist style is more prominent in the writing of taẕkirah. As expected, the Sufi tabaqat, on the other hand, is dominated by the laudatory style. Nonetheless, intersections between the two styles in terms of writing technique were also noted. Our aim is simply to bring the stylistic features observed in these two different forms of authorship into focus and offer an interpretation.
Anahtar Kelimeler
