İRAN VE TÜRK EDEBİYATLARINDA SEG-İ LEYLÎ

Öz

Arap coğrafyasında doğup İran’da mesnevi formunda tertip edilen ve Anadolu’ya kadar gelip Türk edebiyatında da ilgi ve beğeniyle okunan Leylâ ve Mecnûn hikâyesi defalarca yeniden yazılmış hikâyelerden biridir. Her ne kadar hikâye aynı olsa da her bir şair kendi Leylâ ve Mecnûn’una yeni mekanlar, başka olaylar veya kahramanlar eklemiştir. Bu yenilik ve farklılıklar da edebî metinlerin olmazsa olmazı yeni terkiplerin, yeni anlam ve mazmunların doğmasına zemin hazırlamıştır. Leylâ ve Mecnûn mesnevisindeki seg-i Leylî yani Leylâ’nın köpeği de bu yeni terkip ve anlamlardan birisi olmuştur. Leylâ ve Mecnûn hikâyesinin yazın dünyasındaki tarihsel sürecine baktığımızda bazı şairlerin bu mazmunu kullandığı bazılarınınsa kullanmadığı görülmüştür. Söz konusu hikâyenin adeta kaderini belirleyen Nizâmî-yi Gencevî’nin mesnevisinde seg-i Leylî’nin bulunmayışı dikkat çekerek çalışmanın hareket noktası olmuş ve bu mazmunun nasıl bir dönüşüm sürecinden geçerek oluştuğunu ortaya çıkarmak hedeflenmiştir. Bu amaçla Nizâmî-yi Gencevî’nin mesnevisi ile başlayarak hem İran hem Türk edebiyatında ulaşılabilen diğer Leylâ ve Mecnûn mesnevilerine ve eserlerinde seg-i Leylî’yi kullanan şairlere işaret edilmiştir. Nizâmî’de Leylâ’ya ait bir köpekten bahsedilmezken Mevlânâ, Mesnevî’nin üçüncü defterinde ‘Leylâ’nın mahallesinde dolaşan köpeğe muhabbetle yaklaşan Mecnûn’ bölümüyle Leylâ ve Mecnûn hikâyesinin akışına yeni bir olay eklemiştir. Nitekim Mevlânâ’nın ardından Emir Hüsrev-i Dihlevî ve Molla Câmî de aynı konuyu eserlerine dahil etmiş ancak seg-i Leylî’yi kullanmamışlardır. Türk edebiyatında da aynı seyir mevcuttur. Hamdullah Hamdî’ye kadar hikâyenin ilk örneklerinde seg-i leylî bulunmamaktadır. Bu anlamda incelenen Leylâ ve Mecnûn mesnevilerinde Seg-i Leylî’yi kullanan ilk kişi Misâlî-yi Kâşânî’dir. Hem İran hem Türk edebiyatında müstakil mesneviler dışında şiirlerinde seg-i Leylî’yi kullanan şairler de bulunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İran edebiyatı
• Türk edebiyatı
• mesnevi
• şiir
• Leylâ ve Mecnûn
• seg-i Leylî

SEG-I LEYLI IN IRANIAN AND TURKISH LITERATURE

Öz

The story of Leyla and Majnun, which was born in the Arab geography, composed in the form of a masnavi in Iran, and came to Anatolia and was read with interest and admiration in Turkish literature, is one of the stories that has been rewritten many times. Although the story remains the same, each poet has added new settings, events, or characters to their own Leyla and Majnun. These innovations and differences have paved the way for the emergence of new compositions, meanings, and themes that are essential to literary texts. The seg-i Leylî, or Leyla's dog, in the Leyla and Majnun masnavi is one of these new compositions and meanings. When we examine the historical process of the story of Leyla and Majnun in the literary world, we see that some poets used this theme while others did not. The absence of the seg-i Leylî in Nizami Ganjavi's masnavi, which virtually sealed the fate of the story, attracted attention and became the starting point of this study, aiming to reveal the transformational process through which this theme emerged. With this aim, starting with Nizami Ganjavi's masnavi, other masnavis of Leyla and Majnun, available in both Iranian and Turkish literature, and poets who use the seg-i Leyli in their works are cited. While Nizami does not mention a dog belonging to Leyla, Rumi adds a new incident to the story of Leyla and Majnun in the third notebook of the Masnavi with the section "Majnun affectionately approaches the dog wandering around Leyla's neighborhood." Indeed, following Rumi, Emir Hüsrev-i Dihlevi and Molla Jami also included the same theme in their works, but they did not use the seg-i Leyli. A similar trend is evident in Turkish literature. Until Hamdullah Hamdî, the first examples of the story lack the seg-i leylî. In this respect, Misâlî-yi Kâşânî is the first poet using the seg-i leylî in the Leyla and Majnun masnavis studied. In both Iranian and Turkish literature, there are poets who use the seg-i leylî in their poems, in addition to individual masnavies.

Anahtar Kelimeler

• Iranian literature
• Turkish literature
• masnavi
• poem
• Leyla and Majnun
• seg-i Leyli.

Kaynakça

1. Ayaz, Ayşe. Metinlerarası İlişkiler Bağlamında Kadîmî’nin Leylâ vü Mecnûn Menevisi (İnceleme-Metin). Ankara: Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2014.
2. Belal Saber Mohamed Abd El Maksoud. Leylâ ile Mecnûn Mesnevisinin Arap, Fars ve Türk Edebiyatında Ele Alınış Biçimi ve Larendeli Hamdî’nin Eseri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2004.
3. Demirel, Şener. “Mazmun Üzerine Bir Değerlendirme” BİLİG, Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi. (Bahar 2002) 21/117-142. https://kutuphane.ttk.gov.tr/details?id=676111 DİA. “Celâlzâde Sâlih Çelebi” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 7/262-274. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
4. Durmuş, İsmail. “Leylâ ve Mecnûn” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 27/159-160. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
5. Durmuş, İsmail. “Uzrî Aşk” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 42/259-261. Ankara: TDV Yayınları, 2012.
6. Ehlî-yi Şîrâzî. Divân-ı Eş’ar-ı Ehlî-yi Şîrâzî. tsh. Hamid Rabbânî. Tahran: İntişârât-i Kitaphâne-i Senâyî, 1369/1991.
7. Emir Hüsrev-i Dihlevî. Mecnûn u Leylî. tsh. Muhsin Bağbanî. Tahran: İntişârât-ı Zafer, 1380/2002.
8. Erbay, Nazire. Edirneli Şâhidî’nin Leylâ vü Mecnûn (Gülşen-i Uşşâk) Mesnevisi (İnceleme-Tenkitli Metin) Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2012.

9. Fuzûlî. Leylâ ev Mecnûn. haz. Muhammet Nur Doğan. İstanbul: YKY Yayınları, 2007.
10. Hamdullah Hamdî. Leylâ vü Mecnûn . haz. Güler Doğan Averbek. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı (2020).
11. Hâtıfî. Dîvân-ı Hâtıfî, Kitabhâne-yi Meclis-i Şûrâ-yı Millî. Kayıt no: 80339/11818. Tahran.
12. Hilâlî-yi Çağatâyî. Divân-ı Hilâlî-yi Çağatâyî. tsh. Said-i Nefîsî. Tahran: İntişârât-i Kitaphâne-i Senâyî, 1375/1997.
13. Gülcü, İsmail. XVI. Yüzyıl Bazı Leylâ ve Mecnûn Mesnevileri Üzerine Bir İnceleme. Kütahya: Dumlupınar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
14. İhtiyârî, Zehrâ. “Leylî u Mecnûn-i Kâsımî-yi Gunâbâdî ve mukayese bâ Leylî u Mecnûn-hâ-yi berceste-i sede-i nohom” Costarhâ-yi edebî Mecelle-yi İlmî-Pejûheşî 171/4 (Kış 1389/2011) 169-203. http://noo.rs/701cF
15. İmaretsâz, Bahare Zarif - Novrûz, Mehdî. “Nekd u Berresî-yi Leylî yu Mecnûn-i Nizâmî ve Misâlî-yi Kâşânî” Feslnâme-yi Baharistân-i Sohen, 34/4 (Yaz, 1394/2016) 217-242. http://noo.rs/lYqVZ
16. Karahan, Abdulkadir. Fuzûlî. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 13/240-246. İstanbul: Diyanet Vakfı Yayınları, 1996.
17. Kılıçarslan, Orhan. Hayâlî Bey Dîvân’ının İncelenmesi-Bağlamsal Dizini ve İşlevsel Sözlüğü. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2016.
18. Konuk, Ahmet Avni. Mesnevî-i Şerîf Şerhi-5, İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2006.
19. Kütük, Rıfat. Celâlzâde Sâlih Çelebî Leylâ vü Mecnûn (Tenkidli Metin-İnceleme). Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1995.
20. Kütük, Rıfat. Lârendeli Hamdî’nin Leylâ ile Mecnûn Mesnevisi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2002.
21. Levend, Agâh Sırrı. Arap, Fars ve Türk Edebiyatlarında Leylâ ve Mecnûn Hikâyesi. Ankara: Türkiye İş Bankası Yayınları, 1959.
22. Mevlânâ Celâleddîn Muhammed-i Belhî. Mesnevi-yi Manevî. tsh. Kıvamuddin Hürremşâhî. Tahran: İntişârât-i Dûstân, 1386/2008.
23. Mevlânâ. Mesnevî. çev. Adnan Karaismailoğlu. Ankara: Akçağ Yayınları, 2009.
24. Molla Câmî. Mesnevi-yi Heft Evreng. tsh. Murtaza Muderris-i Gîlânî. Tahran: İntişârât-i Ahûrâ, 1386/2008.
25. Muhteşem-i Kâşânî. Divân-ı Mevlânâ Muhteşem-i Kâşânî. tsh. Mihr Ali Gurkânî. Tahran: İntişârât-i Senâyî, 1387/2009.
26. Nizâmî-yi Gencevî. Hamse-yi Nizâmî. tsh. Sâmiye Basir-i Mujdehî. Tahran: İntişârât-i Dûstân, 1388/2010. Nizâmî-yi Gencevî. Leylâ ile Mecnûn. çev. Naci Tokmak. İstanbul: Say Yayınları, 2013.
27. Öztürk, Tuncay. Hamdullah Hamdî’nin Leylâ vü Mencûn Mesnevisi [Bağlamsal Dizin ve İşlevsel Sözlük]. Eskişehir: Osmangazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2020.
28. Pala, İskender. “Leyla ve Mecnun” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 27/162-164. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
29. Sâib-i Tebrîzî. Dîvân-ı Sâib-i Tebrîzî I-VII. tsh. Muhammed Kahraman. Tahran: İntişârât-ı İlmî u Ferhengî, 1387/2009.
30. Said-i Nefisî. Muhît-i Zindegî ve Ehvâl u Eş’ar-ı Rûdekî. Tahran: Neşr-i Ahûrâ, 1382/2004. Safevî, Sâm Mirzâ. Tuhfe-yi Sâmî. Tahran: Matbaa-yı Armağan, 1314/1936.
31. Sevdâ’î. Leylâ ile Mecnûn, Kıssa-i Leylî Birle Mecnûn. haz. Cemal Bayak. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2019.
32. Tahir’ül-Mevlevî. Şerh-i Mesnevi-3. İstanbul: Selam Yayınları, 1971.
33. Uzun Pekşen, Süreyya. Taşlıcalı Yahya Divanı Sözlüğü. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2017.
34. Yazıcı, Tahsin. “Leylâ ve Mecnûn” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedis.27/160. Ankara: TDV Yayınları, 2003. Ganjoor, Durdânehâ-yi Edeb-i Farsî. “Aranan: Meylî” Erişim 29 Ağustos 2025. https://ganjoor.net/meyli/divan/ghazal/sh136.