“Çeşme-i Hayvân” mı “Çeşme-yi Hayvân” mı?: Hâ-yı Resmiyeyle Biten Kelimelerin Tamlamada Nasıl Okunup Yazılacağı Üzerine

Yıl 2025, Cilt: 35 Sayı: 35, 269 - 276, 30.12.2025

Zeynep Kayapınar

https://doi.org/10.15247/devdergisi.1790130

Öz

Arap harfleriyle yazılmış eski metinlerin Latin harfleriyle transkribe edildikleri çalışmalarda çeşme (چشمه) ve hâne (خانه) gibi sonu hâ-yı resmiye ile biten kelimelerin tamlamalarda “-ı, -i” ile mi yoksa “-yı, -yi” şeklinde mi seslendirilip yazılması gerektiği konusunda bir belirsizlik bulunmakta, meseleyi ele alan akademik çalışmalarda ise genellikle kaynaklara başvurulmadan sadece bu tür durumlarda tamlamaların nasıl okunması gerektiği konusunda ilgili çalışmada kabul edilen görüşün belirtilmesiyle yetinilmektedirler. Bu çalışmada ise söz konusu meselenin güncel kaynaklardaki durumu özetlendikten sonra klasik kaynaklarda bu tamlamaların nasıl okunması gerektiğine ve bu tür kelimelerdeki hâ-yı resmiye üzerindeki sembolün ne olduğuna dair izahların derlenip tasnif edilmesine çalışılmıştır. Bu araştırma yapılırken güncel ve klasik dilbilgisi kitaplarından, sözlüklerden, şerhlerden ve meseleyi ele alan akademik çalışmalardan faydalanılmıştır. Kaynaklarda benzer şekildeki izahlarda bunların dikkat çekici birkaç örneğinden alıntı yapılıp diğerlerine işaret edilmesiyle yetinilmiştir. Çalışmamızın sonucunda, çeşme (چشمه) ve hâne (خانه) gibi kelimelerin sonundaki hâ-yı resmiyenin üzerine konan işaretin, kaynakların büyük çoğunluğunda hemze olarak kabul edilse de bazı kaynaklarda da “ى” harfinin küçültülmüş hali yahut kuyruğu kesik bir “ع/ayn” olduğu şeklindeki izahlara da rastlandığı tespit edilmiştir. Bu çalışmanın önemli bir sonucu, günümüzde de bazı araştırmacıların bu tamlamaların “çeşme-yi hayvân, hâne-yi peder” şeklinde okunup yazılması gerektiği şeklindeki görüşlerinin klasik kaynaklarda da çoğunlukla kabul gördüğünün tespitidir. Bu sebeple metin neşirlerinde birlik sağlanması amacıyla bunun tercih edilmesi önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

ha-yı resmiye , hemze , ayn-ı betra , Farsça tamlama

hâ-yı resmiye

Öz

Kaynakça

• Akçay, Gülçiçek (2013). Mustafa Refî'a-Berg-i Dervîşân (Karşılaştırmalı İnceleme-Metin), Doktora Tezi, Trakya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Akdağ, Ahmet (2024). Küçük Hâfız Mustafâ Efendî Kîtâbu Nüzheti’l- Uşşâk ve Ravzatu Ehli’l-Vüddi Ve’l-Vifâk (İnceleme-Metin). Ankara: Gazi Kitabevi.
• Avşar, Ziya (2008). “Tenkitli Metin Neşrinde İmla Sorunu Üzerine Yeni Düşünce ve Öneriler.” Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. Volume 3/6 Fall, s. 90-91.
• Ay, Sibel (2022). “Sûdî’nin Hâfız Dîvânı’ndaki İlk Gazelin İkinci Beytine Yazdığı Şerh.” Sosyal Bilimler Dergisi / The Journal of Social Sciences, S. (57), s. 257.
• Ertürk, Aysun (2012). Tuhfetü’l-Vüzerâ Yusufü’l-Vâ’izü’l-Kağızmânî. Yüksek Lisans Tezi, Karadeniz Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Gümüş, Zehra (2006). Pîrî Paşa-zâde Cemâlî Mehmed b. Abdülbâkî TUHFE-İ MÎR [Tuhfe-i Şâhidî Şerhi] (İnceleme-Tenkitli Metin- Sözlük-Tıpkıbasım). Yüksek Lisans Tezi, Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Üniversitesi.
• Kaçalin, Mustafa (2016). Dîvân-ı Hüdâyî (Salâ Muslısı). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Kayapınar, Zeynep (2023). Farsça Emsâl Sözlüklerindeki Çok Anlamlı Kelimeler ve Muhammed Necîb'in Lügat-i Tedkîkât-i Fürsiyye-yi Necîb'i (Metin-İnceleme). Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Koçoğlu, Turgut (2008). “Metin Neşrinde İmlâ Üzerine Görüşler ve Uygulamalara Dâir.” Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. Volume 3/6 Fall, s. 495-496.
• Onat, Tuba (1998). Şerh-i Pend-i Attar (İnceleme-Metin). Yüksek Lisans Tezi, Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Öktay, Nesrin (2008). Muhammed Esad Dede ve Mesnevî Şerhi. Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Özkan, Nevzat. (haz.), (2000). Ahmet Cevdet Paşa-Fuat Paşa Kavâ’id-i Osmaniyye. Ankara: TDK Yay.
• Şahin, Özlem (2016). Ahmed Hayâtî-yi Elbistânî’nin Şerh-i Tuhfe-yi Vehbî adlı eseri “Şerhü Tuhfeti’l-Manzûmeti’d-Dürriyye fî-Lügati’l-Fârisiyye ve’d-Deriyye” (İnceleme-Tenkitli Metin-Sözlük). Doktora Tezi, Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Temiz, Elif (2020). Bir Tasavvuf Klasiği Olarak Attar'ın Pendname Adlı Eseri ve Tuhfetü'l-İsmet Şerhi. Yüksek Lisans Tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Timurtaş, Faruk Kadri (2011). Osmanlı Türkçesi Grameri- Eski Yazı ve İmla- Arapça, Farsça, Eski Anadolu Türkçesi. İstanbul: Alfa Yayınları.
• Tokatlı, Ümit (2008). “Arap Harfli Türk Metinlerinde Hemzeye Dair Notlar”, Turkish Studies, C. 3, S. 6, 601-611.
• Turan, Esra İpek (2007). Aşçı Dede Halil İbrahim Efendi’nin Fars Dili ve Gramerine Dair Çalışmaları. Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Uzun, Âdem (2005). Lügat-i Halîmî. Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Ünver, İsmail (2008). “Çevriyazıda Yazım Birliği Üzerine Öneriler”, Türkoloji Dergisi, 11(1), 22.
• Yıldırım, Yusuf (2017). Umdetü'l-Edîb fî Ta'lîm Ve't-Te'dîb ve Es-Safâyih fî Tercümeti'l-Levâyi- Şemsettin Sivasî Külliyatı, Sivas: Sivas Belediyesi Yayınları.
• Yılmaz, Ozan (2008). 16. Yüzyıl Şârihlerinden Sûdî-i Bosnevî ve Şerh-i Gülistân’ı (İnceleme- Tenkitli Metin). Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü.