MANA GÜZELİNİN BOYUNA GÖMLEK DİKMEK YAHUT NÂBÎ’NİN ŞİİRİNDE İZAFETLERİN SOMUTLAŞTIRMA İŞLEVİ

Öz

Klasik Türk edebiyatında şairlerin en çok başvurdukları ifade biçimlerinden biri olan somutlaştırma, genel itibarıyla görme, duyma, hissetme, tatma ve koklama yoluyla tanımlanamayan kavramların bu duyulardan en az biriyle bilinebilir hâle getirilmesi olarak tanımlanmaktadır. Bu anlatım yolunu seçen şairler, bunu teşbih ya da istiare gibi edebî sanatlar üzerinden gerçekleştirebilmektedirler. Bu söz sanatları, bütün bir beyte yayılacak biçimde kurgulanabildiği gibi izafet biçiminde de oluşturulabilmektedir. Genellikle teşbih-i beliğ biçiminde kurulmuş bu izafetlerin aynı zamanda ilk kelimeleri somut ikinci kelimeleri ise soyut olmaktadır. Bu sayede şairler iki kelime üzerinden bir teşbih-i beliğ oluşturarak anlatmak istedikleri soyut kavramları somutlaştırarak ele almaktadırlar. Bu doğrultuda söz konusu kullanıma çok sık başvuran şairlerden biri olan Nâbî’nin tasavvufi olarak hikemî bir bakış açısına sahip olması ya da yer yer Sebk-i Hindi tarzına uygun şiirler yazmış olmasının bir neticesi olarak da görülebilecek bu kullanım, şairin ele aldığı birçok kavramda kendini göstermektedir. Bu bağlamda soyut bir kavram üzerinden şairin ne oranda ve nasıl somutlaştırmalar yaptığının tespit edilmesi onun bu tarzla arasındaki ilişkiyi ortaya çıkaracağı düşüncesiyle bu çalışmada, somutlaştırmanın belagat kitaplarındaki karşılığı olan istiare-i tahyiliyyenin incelenmesinden sonra izafetle nasıl yapılabildiği üzerinde durulmuş, Nâbî’nin şiirlerinde “mana” kavramının somutlaştırmaya konu edildiği izafetler detaylı olarak incelenerek şairin bu anlatım biçimini nasıl kullandığı şerh vasıtasıyla ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Nâbî
• Somutlaştırma
• İstiare-i Tahyiliyye
• İsim Tamlamaları
• Mana
• Lafız-Mana İlişkisi

SEWING A SHIRT TO THE HEIGHT OF A BEAUTY OF MEANING OR THE CONCRETIZATION FUNCTION OF NOUN PHRASES IN NABI'S POETRY

Öz

In classical Turkish literature, one of the most frequently used forms of expression by poets is concretization, generally defined as making concepts that cannot be known through sight, hearing, feeling, taste, or smell known through at least one of these senses. Poets who choose this method of expression can achieve this through literary devices such as simile or metaphor. These figures of speech can be structured to encompass an entire couplet or can be formed in the form of a noun phrase. These phrases, usually in the form of an eloquent simile (teşbih-i beliğ), typically have the first word being concrete and the second word abstract. In this way, poets create an eloquent simile using two words, transforming abstract concepts into concrete ones. In this context, the frequent use of this technique by poet Nâbî, which can be seen as a result of his Sufi, philosophical perspective or his occasional poems in the Indian style, is evident in many of the concepts he addresses. In this context, determining the extent and manner in which the poet concretizes an abstract concept will reveal his relationship with this method. From this perspective, this study, after examining the metaphor of imagination (istiare-i tahyiliyye), which is the equivalent of concretization in rhetoric books, focuses on how concretization is achieved through noun phrases (izafet). The relational expressions in which the concept of "meaning" is concretized in Nabi’s poems are examined in detail, and how the poet uses this form of expression is revealed through commentary.

Anahtar Kelimeler

• Nabi
• Concretization
• Imaginative Metaphor
• Noun Phrases
• Meaning
• Word-Meaning Relationship

Kaynakça

1. Ahmet Cevdet Paşa. Belâgat-ı Osmâniye. ed. Turgut Karabey - Mehmet Atalay. Ankara: Akçağ, 2017.
2. Ali Nazîmâ - Faik Reşad. Mükemmel Osmanlı Lügatı. Ankara: Türk Dil Kurumu, 2009.
3. Belli, Handan. Fuzûlî, Bâkî, Nâilî ve Neşâtî Divanlarında Tamlamaların Edebî Yönü. Ankara: Akçağ Yayınları, 2022.
4. Bilgegil, Kaya. Edebiyat Bilgi ve Teorileri. Salkımsöğüt, 2015.
5. Bilkan, Ali Fuat. Nabi Divanı. İstanbul: Akçağ, 2011.
6. Coşkun, Menderes. Sözün Büyüsü Edebi Sanatlar: (Edebî Sanatlar Üzerine Mukayeseli Bir Araştırma). ed. İnci Enginün. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2012.
7. Demi̇rel, Şener. “XVII. Yüzyıl Klasik Türk Şiirinin Anlam Boyutunda Meydana Gelen Üslup Hareketleri: Klasik Üslup-Sebk-i Hindî-Hikemî Tarz-Mahallileşme”. Journal of Turkish Studies Volume 4 Issue 2/4 (2009), 246-273. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.630
8. Derdiyok, İbrahim Çetin. “Ma’nâ Şâiri Nâbî: Nâbî’nin Kasidelerinde Ma’nâ”. Vefatının 300. Yıldönümünde Şair Nâbî Sempozyumu Bildirileri. ed. Ali Bakkal. 71-93. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi, Birinci baskı., 2014.

9. Dilçin, Cem. Örneklerle Türk Şiir Bilgisi. Ankara: Türk Dil Kurumu, 2009.
10. Durmuş, İsmail - Pala, İskender. “İstiare”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/315-318. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
11. Ertem, Rekin (ed.). Şeyhülislâm Yahya Divanı. Ankara: Akçağ, 1995.
12. İpekten, Halûk. Nâ’ilî-İ Kadîm Divânı-Edisyon Kritik. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1970.
13. Kaçar, Mücahit. “Diliçi Çeviride ‘Notlandırma’ Üzerine”. Teoriden Pratiğe Türk Edebiyatında Diliçi Çeviri. ed. Sadık Yazar - Mücahit Kaçar. 121-151. Ketebe yayınları inceleme 703. İstanbul: Ketebe, 2022.
14. Nef’î, Ömer Efendi. Nef’î Dîvânı. ed. Metin Akkuş. Ankara: Akçağ Yayınları, 1993.
15. Olgun, Tahir. Edebiyat Lügatı. ed. İsmail Güleç. İstanbul: Kapı, 2022.
16. Saraç, Mehmet Ali Yekta. Klâsik Edebiyat Bilgisi: Belâgat. İstanbul: Gökkubbe, 2019.
17. Şentürk, Ahmet Atillâ. “Osmanlı Edebiyatında Felekler, Seyyâre ve Sâbiteler (Burçlar)”. Türk Dünyası Araştırmaları 90 (Haziran 1994), 131-180.
18. Şentürk, Ahmet Atillâ. “Osmanlı Şiiri Kılavuzu. 3: Dâbbe-Düzgün”. İstanbul: DBY Yayınlari, 2019.
19. Şeyh Galib. Hüsn ü Aşk: Metin, Düzyazıya Çeviri Notlar ve Açıklamalar. ed. Muhammet Nur Doğan. İstanbul: Yelkenli, 2011.
20. Türk Dil Kurumu. Erişim 20 Mart 2024. https://sozluk.gov.tr/