SOLAKZÂDE HEMDEMÎ’NİN FİHRİST-İ ŞÂHÂN’INA BİR ZEYİL: VEFKU’L-AHİD

Öz

Solakzâde Mehmed Hemdemî, Osmanlı padişahlarını manzum bir şekilde tanıtan Fihrist-i Şâhân adlı bir eser kaleme almıştır. Kısa sürede beğeni kazanan Fihrist-i Şâhân başka şairlere emsal oluşturduğu gibi pek çok sanatçı tarafından tezyil edilmiştir. Fihrist-i Şâhân çok sayıda emsali ve sayısı otuz altıyı bulan zeyilleri ile bir edebi türe dönüşmüştür. Yazma eser kütüphanelerinde Fihrist-i Şâhân literatürüne henüz girmemiş eserler olabilir. İslam Tarih Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi (IRCICA) Kütüphanesi numara Ms. 8’de kayıtlı risale mecmuasında Vefku’l-ahid adlı bir Fihrist-i Şâhân zeyli vardır. Edebiyat tarihi kaynaklarımızın sözünü etmediği Vefku’l-ahid Emîn mahlaslı bir şair tarafından yazılmıştır. Bu şair, biyografik kaynaklarımızın 18. yüzyılda Emîn mahlasını kullandıklarını bildirdiği yedi sanatçıdan biri veya yazılı kaynakların kaydetmediği Emîn mahlaslı başka bir sanatçı olmalıdır. Vefku’l-ahid’in yazılış tarihi bilinmemekle birlikte muhtevasından 1730 – 1735 yılları arasında yazıldığı sonucuna varılabilir. Vefku’l-ahid, Fihrist-i Şâhân’a benzer nazım özellikleri göstermektedir. O da kaside nazım şekliyle, aruzun mefâ‘îlün / mefâ‘îlün / mefâ‘îlün / mefâ‘îlün kalıbıyla ve “-ânı” kafiyesiyle yazılmıştır. Fihrist-i Şâhân’ın bıraktığı Sultan IV. Mehmed’den başlayıp II. Süleyman, II. Ahmed, II. Mustafa, III. Ahmed, I. Mahmud olmak üzere altı Osmanlı hükümdarı hakkında bilgileri ve dönemlerinde yaşanan olayları içermektedir. 75 beyitten meydana gelen Vefku’l-ahid’de en çok Sultan III. Ahmed’in saltanat dönemi üzerinde durulmuştur. Arapça ve Farsça kelimelerin çoğunlukta olduğu ağır bir dil ve sade, süssüz bir üslup kullanılmıştır. Bu makalede Vefku’l-ahid adlı Fihrist-i Şâhân zeyli şekil ve muhteva açısından incelenmiş, söz konusu eserin çeviri yazılı metni ilim âlemiyle paylaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Fihrist-i Şâhân Zeyli
• Solakzâde Hemdemî
• 18. Yüzyıl
• Osmanlı Şiiri
• Emîn

A CONTİNUATİON TO SOLAKZÂDE HEMDEMÎ’S FİHRİST-İ SHÂHÂN: VEFQU’L-AHİD

Öz

Solakzâde Mehmed Hemdemî authored a work titled Fihrist-i Shâhân, which introduces Ottoman sultans in verse. Having gained acclaim in a short period, Fihrist-i Shâhân served as a model for other poets and was supplemented (tezyil) by numerous artists. With its many counterparts and sequels -numbering up to thirty-six- Fihrist-i Shâhân evolved into a distinct literary genre. It is plausible that manuscripts not yet incorporated into the Fihrist-i Shâhân literature exist within manuscript libraries. A supplement to Fihrist-i Shâhân titled Vefqu’l-Ahid is contained within a collection of treatises registered under No. Ms. 8 in the Research Centre for Islamic History, Art and Culture (IRCICA) Library. Vefqu’l-Ahid, which is not mentioned in the primary sources of Turkish literary history, was written by a poet using the pseudonym (mahlas) Emîn. This poet must be one of the seven artists recorded in biographical sources as using the pseudonym Emîn during the 18th century, or perhaps another artist with the same pseudonym not documented in written records. Although the exact date of composition for Vefqu’l-Ahid is unknown, its content suggests it was written between 1730 and 1735. Vefqu’l-Ahid exhibits formal characteristics similar to Fihrist-i Shâhân; it was composed in the qasida form, utilizing the aruz meter of mefâ‘îlün / mefâ‘îlün / mefâ‘îlün / mefâ‘îlün and the rhyme "-ânı". Picking up where Fihrist-i Shâhân left off -starting with Sultan Mehmed IV- it provides information on six Ottoman rulers, including Suleiman II, Ahmed II, Mustafa II, Ahmed III, and Mahmud I, as well as the events of their respective reigns. Consisting of 75 couplets, Vefqu’l-Ahid focuses most extensively on the reign of Sultan Ahmed III. The work employs a heavy language dominated by Arabic and Persian vocabulary, paired with a plain and unadorned style. In this article, the Fihrist-i Shâhân supplement titled Vefqu’l-Ahid is analyzed in terms of form and content, and the transliterated text of the work is presented to the scholarly community.

Anahtar Kelimeler

• Fihrist-i Shâhân Supplement
• Solakzâde Hemdemî
• 18th Century
• Ottoman Poetry
• Emîn

Kaynakça

1. Akgül, Hasan. “Zamîrî ve Şemîmî’nin Fihrist-i Şâhân’a Zeyilleri”, Littera Turca, Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature, 8/2 (2022), 1580-1603.
2. Arslan, Mehmet. “Edebiyatımızda Fihrist-i Şâhânlar ve Sivaslı Ahmed Hamdi’nin Fihrist-i Âl-i Osmân’ı”. Kültür Tarihimizde Sivaslı Bir Aile Sarıhatipzadeler. ed. Alim Yıldız. 143-156. Sivas: Buruciye Yayınları, 2011.
3. Arslan, Mehmet. Osmanlı Padişahlarının Manzum Tarihçeleri Fihrist-i Şâhânlar. Sivas: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Yayınevi, 2019.
4. Bektaş, Ekrem. “Nisârî ve Fihrist-i Şâhân’ı”. Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 26 (2011), 9-24.
5. Çabuk, Vahit. “Osmanlı Padişahlarının Manzum Tarihçesi Fihrist-i Şâhân”. Türk Kültürü Araştırmaları XV/1-2 (1976), 203-226.
6. Çetinkaya, Ülkü. “EBU’L-ES‘AD/SA‘DÎ/EMÎN, Mehmed Emîn Sa'dî Efendi”. Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. Ankara: Ahmet Yesevi Üniversitesi Yayınları, 2020.
7. Durmuş, İsmail. “Zeyil”. DİA. 44/ 339-342. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2013.
8. Ekici, Ayşegül. “EMÎN, Emîn Mehmed Efendi”. Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. Ankara: Ahmet Yesevi Üniversitesi Yayınları, 2020.

9. Ekinci, Ramazan. “EMÎN, Abdülhâdî-zâde Seyyid Mehmed Emîn Efendi”. Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. Ankara: Ahmet Yesevi Üniversitesi Yayınları, 2020.
10. Kaçar, Mücahit. “Fihrist-i Şâhân (Hemdemî, Solak-zâde Mehmed Çelebi)”. Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. Ankara: Ahmet Yesevi Üniversitesi Yayınları, 2021.
11. Kaçar, Mücahit. “Solakzâde Hemdemî’nin Fihrist-i Şâhân’ına Nazîr’in Zeyli”. Tarih Dergisi 48 (2008/2) (2009), 476-538.
12. Kadıoğlu, İdris. “Solak-zâde Mehmed Hemdemî Çelebi’nin Fihrist-i Şâhân’ı ve Diyarbakırlı Şairler Lebib ve Mülhem Efendi’nin Zeyilleri”. İlmî Araştırmalar 17 (2004/1), 115-131.
13. Kesik, Beyhan. “EMÎN, Abbas-zâde Mehmed Emîn Efendi”. Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. Ankara: Ahmet Yesevi Üniversitesi Yayınları, 2020a.
14. Kesik, Beyhan. “EMÎN, Ayaklı Kütüphane Müftü-zâde Seyyid Mehmed Emin Efendi”. Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. Ankara: Ahmet Yesevi Üniversitesi Yayınları, 2021.
15. Kesik, Beyhan. “EMÎN, Azîz-zâde Mehmed Emin Efendi”. Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. Ankara: Ahmet Yesevi Üniversitesi Yayınları, 2020c.
16. Kesik, Beyhan. “EMÎN, Bakkal İsmail Paşa-zâde Emîn Bey”. Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. Ankara: Ahmet Yesevi Üniversitesi Yayınları, 2020ç.
17. Kesik, Beyhan. “EMÎN, Emîn Mehmed Efendi”. Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. Ankara: Ahmet Yesevi Üniversitesi Yayınları, 2020e.
18. Kesik, Beyhan. “EMÎN, Mehmed Emin Bey”. Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. Ankara: Ahmet Yesevi Üniversitesi Yayınları, 2020d.
19. Kesik, Beyhan. “EMÎN/ÂRİF, Tokadî Şeyh Mehmed Emîn Efendi”. Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. Ankara: Ahmet Yesevi Üniversitesi Yayınları, 2020b.
20. Kurtoğlu, Orhan. “Solak-zâde Hemdemî’nin Fihrist-i Şâhân’ına İki Zeyl”. Prof. Dr. Meserret Diriöz ve Haydar Ali Diriöz Hatıra Kitabı. ed. M. Fatih Köksal ve Ahmet Naci Baykoca. 317-328. Ankara: Bizim Büro Basımevi, 2003.
21. Özcan, Abdülkadir. “Mahmud I”. DİA. 27/ 348-352. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2003.
22. Özkat, Mustafa. “Recâî-zâde İbrâhîm Şefîk Bey ve Fihrist-i Şâhân Tarzı Manzumeleri”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 34 (Prof. Dr. Hüseyin Akkaya Armağanı) (Haziran 2025), 476-538.
23. Özkat, Mustafa. “Türk Edebiyatında Fihrist-i Şâhân Tarzı Manzumeler ve Adanalı Müverrih Sürûrî’nin Silsile-i Nefîse Adlı Eseri”. Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 4, 2 (Ağustos 2021), 527-57.