A Comparative Evaluation of Certain Concepts Related to Ḥadīth Methodology in ʿAbd al-Qāhir al-Baghdādī’s Uṣūl al-dīn

Yıl 2025, Cilt: 28 Sayı: 2, 369 - 389, 31.12.2025

Bilge Kılıç

https://doi.org/10.58852/dicd.1646925

Öz

In this article, an evaluation of certain concepts in Uṣūl al-dīn, a work by ʿAbd al-Qāhir al-Baghdādī (d. 429/1037-38), one of the prominent figures of the Ashʿarī kalām tradition, is conducted within the framework of ḥadīth methodology. Within this scope, on the one hand, the author’s explanations regarding concepts related to ḥadīth methodology are examined, and on the other hand, the approaches of ḥadīth scholars on the subject are analyzed. Particular focus is given to the concepts of ʿilm, sunnah, khabar, mutawātir, mustafīḍ, āḥād, ṣaḥāba, muḥadramūn, and tābiʿūn. Additionally, the information provided by Baghdādī regarding the status of ḥadīth scholars is included. His views on these matters are analyzed in a way that highlights the similarities and differences between kalām and ḥadīth methodology. Furthermore, an attempt is made to demonstrate how Baghdādī’s views could contribute to the science of ḥadīth. These contributions are of great significance in reinforcing the methodological relationship between kalām and ḥadīth sciences and in establishing a theoretical bridge between the two disciplines. As a result of the research, it has been determined that Baghdādī’s views on khabar are more systematic compared to the approaches of ḥadīth scholars; however, due to his focus on theological and legal dimensions, they exhibit certain differences in some aspects. It has also been observed that his approaches regarding the virtue and ranks of the ṣaḥāba and tābiʿūn largely align with those of the ḥadīth scholars.

Anahtar Kelimeler

Ḥadīth , ʿAbd al-Qāhir al-Baghdādī , Uṣūl al-dīn , Khabar , Ṣaḥāba

Abdülkâhir el-Bağdâdî’nin Usûlü’d-dîn Adlı Eserindeki Hadis Usûlüyle İlişkili Bazı Kavramların Karşılaştırmalı Olarak Değerlendirilmesi

Öz

Bu makalede, Eş‘arî kelâm geleneğinin önemli isimlerinden biri olan Abdülkâhir el-Bağdâdî’nin (öl. 429/1037-38) Usûlü’d-dîn adlı eserindeki bazı kavramların hadis usûlü çerçevesinde bir değerlendirilmesi yapılmıştır. İlgili bağlamda bir taraftan müellifin hadis usûlü ile ilişkili kavramlara yönelik verdiği bilgiler, diğer taraftan da muhaddislerin konu ile alakalı yaklaşımları ele alınarak incelenmiştir. Özellikle ilim, sünnet, haber, mütevâtir, müstefîz, âhâd, sahâbe, muhadramûn tâbiîn kavramları üzerinde durulmuş buna ek olarak muhaddislerin yaklaşımlarına ilişkin bilgilere yer verilmiştir. Bağdâdî’nin bu konulardaki düşünceleri, kelâm ve hadis usûlü arasındaki benzerlik ve farklılıkları ortaya koyacak şekilde analiz edilmiştir. Öte taraftan Bağdâdî’nin görüşlerinin hadis ilmine hangi açıklardan katkılar sunabileceği de gösterilmek istenmiştir. Zira bu katkılar kelâm ve hadis ilimleri arasındaki metodolojik ilişkiyi pekiştirmek ve iki disiplin arasında teorik bir köprü oluşturmak açısından büyük önem taşımaktadır. Araştırma sonucunda, Bağdâdî’nin özellikle haber konusundaki görüşlerinin muhaddislerin yaklaşımlarına kıyasla daha sistematik olduğu ancak teolojik ve hukûkî boyutlara odaklanması nedeniyle kimi noktalarda farklılıklar taşıdığı tespit edilmiştir. Bununla birlikte sahâbe ve tâbiînin fazileti ile tabakalarına dair yaklaşımlarında muhaddislerle büyük ölçüde benzerlikler olduğu görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

Hadis , Abdülkâhir el-Bağdâdî , Usûlü’d-dîn , Haber , Sahâbe

Kaynakça

• Ahmed b. Hanbel. Müsned. thk. Şuayb el-Arnaût, Âdil Mürşid. 50 Cilt. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 1420/1999.
• Âmidî, Seyfeddin. el-İhkâm fî usûli’l-ahkâm. 4 Cilt. Beyrût: el-Mektebü’l-İslâm, 1406.
• Askalânî, İbn Hacer. Şerhu Nuhbeti’l-fiker. thk. Nûreddin Itr. Pakistan: Mektebetü’l-Büşrâ, 1432/2011.
• Bâcî, Ebü’l-Velîd. İhkâmu’l-fusûl fî ahkâmi’l-usûl. thk. Abdülmecîd Türkî. 2 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1986.
• Bağdâdî, el-Hatîb. el-Kifâye fî ʿilmi’r-rivâye. Haydarâbâd: Dâiretü’l-Maârifi’l-Osmânîyye, 1357.
• Bağdâdî, Abdülkâhir. el-Esmâʾ ve’s-sıfât. 3 Cilt. b.y.: Dâru’l-Takvâ, 1442/2020.
• Bağdâdî, Abdülkâhir. el-Fark beyne’l-fırak. Beyrût: el-Mektebetü’l-ʿAsrîye, 1416/1995.
• Bağdâdî, Abdülkâhir. el-Milel ve’n-nihal. Beyrût: Dâru’l-Meşrik, 1986.
• Bağdâdî, Abdülkâhir. Usûlü’d-dîn. thk. Ahmed Şemseddîn. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1423/2002.
• Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed. Kitâbu’t-temhîd. Beyrût: el-Mektebetü’ş-Şarkıyye, 1957.
• Beyhakî, Ebû Bekr. Delâʾilü’n-nübüvve. thk. Abdulmu’tî Kalacî. 7 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1408/1998.
• Beykûnî, Tâhâ b. Muhammed. el-Manzûmetü’l-Beykûniyye. el-Memleketü’l-ʽArabîyyetu’s-Suûdiyye: Dâru’l-Mugnî, 1427/2007.
• Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmâîl. el-Câmi‘u’s-sahîh. thk. M. Züheyr b. Nâsır en-Nâsır. 9 Cilt. Beyrût: Dâru Tavki’n-Necât, 1422.
• Bulkînî, Hafs Sirâcüddîn Ömer. Mehâsinü’l-ıstılâh. thk. Âişe Abdurrahman. Kâhire: Dâru’l-Maârif, ts.
• Câhiz, Ebû Osmân Amr. Resâilü’l-Câhız. thk. Abdüsselâm M. Hârûn. Kâhire: Mektebetü’l-Hancî, 1384/1964.
• Cevherî, İsmâîl b. Hammâd. es-Sıhâh. thk. A. Abdülgafûr Attâr. 6 Cilt. Beyrût: Dâru’l-ʿİlim li’l-Melâyîn, 1399/1979.
• Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn. Kitâbu’l-irşâd ilâ kavâtıʿi’l-edilleti fî usûli’l-iʿtikâd. Kâhire: Mektebetü’s-Sekâfiye, 1430/2009.
• Dârimî, Ebû Muhammed. Sünenü’d-Dârimî. thk. Fevvâz Ahmed Zemerlî vd. 2 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kitâbi’l-ʽArabî, 1987.
• Eş‘arî, Ebü’l-Hasan. el-İbâne an usûli’d-diyâne. Beyrût: Dâru İbn Zeydûn, ts.
• Eş‘arî, Ebü’l-Hasan. Makâlâtü’l-islâmiyyîn. Beyrût: el-Mektebetü’l-ʿAsrîye, 1411/1990.
• Ferâhîdî, el-Halîl b. Ahmed. Kitâbu’l-ʿayn. 4 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1424/2023.
• Hansu, Hüseyin. Mutezile ve Hadis. Ankara: Kitâbiyât, 2004.
• Hattâbî, Ebû Süleymân. Meʿâlimü’s-sünen. thk. M. Râğıb et-Tabbâh. Halep: el-Matba‘atu’l-ʿİlmiyye, 1351/1932.
• Humeydî, Ebû Bekr. Müsned. thk. Hüseyin Selîm Esed ed-Dârânî. 2 Cilt. Dımaşk: Dâru’s-Sekâ, 1417/1996.
• Irâkî, Ebü’l-Fazl Zeynüddîn. et-Takyîd ve’l-îzâh. thk. Abdurrahman Muhammed Osmân. Medine: el-Mektebetü’s-Selefiyye, 1389/1969.
• İbn Abbâd, es-Sâhib. el-Muhît fi’l-luga. 10 Cilt. Beyrût: Âlemu’l-Kütüb, 1414/1994.
• İbn Abdülber, Ebû Ömer. Câmiʿu beyâni’l-ʿilm ve fazlihî. 2 Cilt. Riyâd: Dâru İbni’l-Cevzî, 1994.
• İbn Abdülber, Ebû Ömer. et-Temhîd. thk. Mustafa b. Ahmed el-‘Allevî, M. Abdülkebîr el-Bekrî. 26 Cilt. Mağrib: Vizâratü’l-Evkâf, 1387/1967.
• İbn Abdülber. el-İstîâb fî ma’rifeti’l-ashâb. thk. Ali Muhammed el-Bicâvî. 4 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Cîl, 1992.
• İbn Abdülber. el-İstizkâr. thk. Abdulmu’tî Emin Kal’acî. 30 Cilt. Beyrût: Dâru Kuteybe, 1414.
• İbn Cemâa, Bedrüddîn. el-Menhelü’r-revî. thk. Muhyiddîn Abdurrahman Ramazân. Dımeşk: Dâru’l-Fikr, 1406/1986.
• İbn Düreyd. Ebû Bekr. Cemheretü’l-luga. Beyrût: Dâru’l-ʿİlim, 1987.
• İbn Ebî Âsım. el-Âhâd ve’l-mesânî. 6 Cilt. Riyâd: Dâru’r-Râye, 1411/1991.
• İbn Ebî Şeybe, Ebû Bekr. el-Kitâbu’l-musannef fi’l-ehâdîs ve’l-âsâr. thk. Kemâl Yûsuf el-Hût. 7 Cilt. Beyrût: Dâru’t-Tac, 1409/1989.
• İbn Fâris, Ebü’l-Hüseyn Ahmed. Mücmelü’l-luga. thk. Abdüsselâm M. Hârûn. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 1406/1986.
• İbn Hazm. el-Fasl fi’l-milel ve’l-ehvâʾ ve’n-nihal. 5 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Cîl, 1416/1996.
• İbn Hazm. el-İhkâm fî usûli’l-ahkâm. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. 8 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Âfâki’l-Cedîde, ts.
• İbn Kesîr. İhtisâru ulûmi’l-hadîs. thk. Mâhir Yasîn el-Fahl. Riyâd: Dâru’l-Meymân, 1434/2013.
• İbn Mâce, Ebû Abdillah Muhammed. es-Sünen. thk. Şuayb el-Arnavût, vd. 5 Cilt. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 1430/2009.
• İbn Manzûr. Lisânü’l-ʿarab. 15 Cilt. Beyrût: Dâru Sâdr, 1414.
• İbn Teymiyye, Takıyyüddîn. ʿİlmü’l-hadîs. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1405/1985.
• İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec. Kitâbu’l-Mevzûʿât. 3 Cilt. Riyâd: Edvâu’s-Selef, 1418/1997.
• İbnü’l-Esîr, Mecdüddîn. Câmiʿu’l-usûl. thk. Abdülkâdir el-Arnaût. 17 Cilt. Dımaşk: Mektebetü Dâri’l-Beyân, 1389/1969.
• İbnü’n-Nefîs, Ebü’l-Hasan. el-Muhtasar fî ʿilmi usûli’l-hadîs. thk. ‘Ammâr et-Tâlibî. Katar: y.y., ts.
• İsferâyînî, Ebû Avâne. el-Müsnedü’l-muhrec ʿalâ kitâbi Müslim b. el-Haccâc. 22 Cilt. Medine: el-Câmi‘atu’l-İslâmiyye, 1435/2014.
• Kâ‘bî, Ebü’l-Kâsım Abdullah. Kitâbu’l-makâlât. thk. Hüseyin Hansu vd. İstanbul: Kuramer, 1439/2018.
• Kâ‘bî, Ebü’l-Kâsım Abdullah. Kitâbu’l-ahbâr fî maʿrifeti’r-ricâl. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1421/2000.
• Kâdî Abdülcebbâr. el-Mugnî fî ebvâbi’t-tevhîd ve’l-ʿadl. thk. Mahmûd Muhammed Kâsım. Kâhire: y.y., ts.
• Kâdî İyâz. İkmâlü’l-Muʻlim bi-fevâidi Müslim. thk. Yahyâ İsmâʻîl. 9 Cilt. Mansûre: Dâru’l-Vefâ, 1419/1998. Kılıç, Bilge. “Dârimî’nin Mukaddimesinin Kavram, Literatür ve Hadis Usûlü Açısından Tahlili”. Dicle İlahiyat Dergisi 27/2 (2024), 130-155. https://doi.org/10.58852/dicd.1293228.
• Kılıç, Bilge. “İbn Mâce’nin Mukaddimesinin Mukaddime Kavramı ve Hadis Usûlü Açısından Tahlili”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 58 (2023), 97-135. https://doi.org/10.21054/deuifd.1369719.
• Mâlik b. Enes. el-Muvatta’. thk. Muhammed Fuâd Abdulbâkî. 2 Cilt. Beyrût: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-ʽArabî, 1406/1985.
• Mâverdî, Ebü’l-Hasan. A‘lâmü’n-nübüvve. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1406/1986.
• Mâzerî, Ebû Abdillâh. el-Muʿlim bi-fevâʾidi Müslim. thk. Muhammed eş-Şâzelî Neyfer. 3 Cilt. Tûnus: Beytü’l-Hikme, 1991.
• Mesudî, Alî b. el-Hüseyn. et-Tenbîh ve’l-işrâf. thk. Abdullah İsmâil es-Sâvî. Kâhire: Dâru’s-Sâvî, ts.
• Meyyânişî, Ebû Hafs. Mâ lâ yeseʿu’l-muhaddise cehlüh. thk. Ali Hasan Ali Abdulhamîd. Ummân: Dâru’l-ʽArabîyye, ts.
• Müslim b. el-Haccâc. Sahîhu Müslim. thk. M. Fuâd Abdülbâkî. 5 Cilt. Beyrût: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-ʽArabîyye, 1412/1991.
• Nesâî, Ebû Abdirrahmân. es-Sünenü’l-kübrâ. 12 Cilt. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 1421/2001. Nesefî, Ebü’l-Muîn. Tebsıratü’l-edille fî usûli’d-dîn. Dımaşk: el-Mehadu’l-ʿİlmiyyu’l-Fransiyyu, 1990.
• Nevevî, Muhyiddîn b. Şeref. Sahîhu Müslim bi-şerhi’n-Nevevî. 18 Cilt. Mısır: el-Matba‘atu’l-Mısriyye, 1347/1929.
• Nevevî, Muhyiddîn b. Şeref. et-Takrîb ve’t-teysîr. thk. Muhammed Osmân el-Huşt. Beyrût: Dâru’l-Kitâbi’l-‘Arabî, 1405/1985.
• Nîsâbûrî, el-Hâkim. Maʿrifetü ʿulûmi’l-hadîs. Beyrût: Dâru İbn Hazm, 1424/2003.
• Nîsâbûrî, el-Hâkim. el-Müstedrek ʿale’s-Sahîhayn. 4 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1411/1990.
• Ömer, Ahmed Muhtâr. Mu’cemü’l-lugati’l-ʽarabîyyeti’l-muâsıra. 4 Cilt. Kâhire: Âlemu’l-Kütüb, 1429/2008.
• San‘ânî, Abdürrezzâk b. Hemmâm. el-Musannef. thk. Habîbürrahman el-A‘zamî. 11 Cilt. Beyrût: el-Meclisü’l-ʿİlmî, 1390/1970.
• Sicistânî, Ebû Dâvûd. Sünenü Ebû Dâvûd. thk. Şuayb el-Arnavût, Muhammed Kâmil Karabellî. 7 Cilt. Beyrût: Dâru’r-Risâleti’l-‘Alemiyye, 1430/2009.
• Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn. Tedrîbü’r-râvî. thk. Ebû Kuteybe Nazar Muhammed el-Fâryâbî. 2 Cilt. Riyâd: Mektebetü’l-Kevser, 1415.
• Şâfiî, Ebû Abdillâh Muhammed. Müsned. 4 Cilt. Kuveyt: Şeriketü Garâs, 1420/2004.
• Şâfiî, Ebû Abdillâh Muhammed. er-Risâle. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. Mısır: Matba‘atu Mustafa el-Bâbî, 1938.
• Şehrezûrî, İbnü’s-Salâh. ʿUlûmü’l-hadîs. thk. Nureddin Itr. Beyrût: Dâru’l-Fikr, 1406/1986.
• Şehristânî, Ebü’l-Feth. el-Milel ve’n-nihal. 3 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1413/1992.
• Taberânî, Ebü’l-Kâsım. el-Muʿcemü’l-kebîr. thk. Hamdî Abdülmecîd es-Selefî. 25 Cilt. Kâhire: Mektebetü İbn Teymiyye, 1415/1994.
• Tebrizî, Ebü’l-Hasan. el-Kâfi fî ʿulûmi’l-hadîs. Ammân: Dâru’l-Eseriyye, 1469/2008.
• Tehânevî, Muhammed b. Ali. Keşşâf. 2 Cilt. Beyrût: Mektebetü’l-Lübnân, 1996.
• Tîbî, Şerefüddin. el-Hulâsa fî usûli’l-hadîs. Kâhire: Mektebetü’l-İslâmiyye, 1430/2009.
• Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed. el-Câmi‘ü’l-kebîr. thk. Beşşâr Avvâd Ma’ruf. 6 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1996.
• Zebîdî, Muhammed Murtazâ. Tâcü’l-ʿarûs min cevâhiri’l-kâmûs. 40 Cilt. Kuveyt: Matba‘atu Hükümeti’l-Kuveyt, 1392/1972.