Said Nursî Epistemolojisinde Akıl

Yıl 2025, Cilt: 28 Sayı: 2, 312 - 332, 31.12.2025

Ali Bakkal

https://doi.org/10.58852/dicd.1779256

Öz

Son dönem İslâm âlimlerinden Bediüzzaman Said Nursî hem aklî hem naklî ilimlere hâkim bir âlimdi. Onun en önemli amaçlarından biri, Medresetüzzehra adını verdiği dinî ilimlerle fen bilimlerinin birlikte okutulacağı bir üniversite kurmaktı. Bu düşüncede olan bir âlimin akla önem vermesi tabii karşılanmalıdır. Diğer taraftan Nursî, yaşadığı dönemde dine olan saldırıların fen bilimleri ve felsefeden geldiği düşüncesindeydi. Ona göre doğru felsefe dinle barışık felsefeydi, fen bilimleri de yaratılış âleminde Allah’ın koyduğu kanunları keşfetme çabasında olan bilimlerdi. Ne felsefe ne de bilim dine aykırı olamazdı. Dinin esası Allah’ın indirilmiş olan kitabı Kur’an, bilimin esası da Allah’ın evrenle ilgili yaratmış olduğu kanunlardı. Biri Allah’ın yazılı kitabı diğeri ise yaratılış kitabı olması sebebiyle dinle bilimin çatışması mümkün değildi. Dinin temeli nakil, bilimin temeli akıldır. Gerçekte bu ikisi arasında çatışma olmaz. Ancak bu ikisi arasında zahiri bir çatışma varsa o zaman akıl tercih edilmelidir. Fakat o aklın bozulmamış sağlam bir akıl olması gerekir. İkisinin çatışması halinde aklı naklin önünde gören Nursî’nin aklın mahiyeti, bilginin zihinde oluşum safhaları, işlevi, kalb ruh vicdan irade duyu ve duygularla ilişkisi, aklı bozan unsurlar, akıl-nakil münasebeti ve akıl-felsefe ilişkisi konularında önemli görüşler ortaya koymuştur. Bu makalede doküman analizi metodu uygulanmak suretiyle bilgi kaynağı hususu başta olmak üzere Nursî’nin akıl hakkındaki görüşlerinin analizi yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Kelam , Akıl , Nakil , Bilgi , Said Nursi

Reason in Said Nursi’s Epestemology

Öz

Bediüzzaman Said Nursi, one of the late Islamic scholars, was a master of both rational and transmitted sciences. One of his most important goals was to establish a madrasa called Medresetüzzehra, where religion and science were taught together. Naturally, a scholar who shared this viewpoint would inevitably prioritize reason. Furthermore, he observed that the attacks on religion in his time came from philosophy and science. For him, true philosophy was a philosophy at peace with religion, and science meant discovering the laws established by God in the created universe. Neither philosophy nor science could contradict religion. The basis of religion was the Quran, God’s revealed book, and the basis of science was the laws God created for the universe. Therefore, a conflict between religion and science was impossible. The foundation of religion is tradition, and the foundation of science is reason. In realtiy, there is no conflict between these two. However, if there is an apparent conflict between the two, then reason should be preferred. However, that reason must be a sound, uncorrupted intellect. Nursi, who considered reason to be prioritized over transmitted sciences when necessary, presented important insights into the nature of reason, the stages of knowledge formation in the mind, its function, the relationship between the heart, soul, conscience, will, senses, and emotions, the factors that corrupt reason, the relationship between reason and tradition, and the relationship between reason and philosophy. In this article, Nursi’s views on reason, especially the origin of knowledge, were analysed by applying the document analysis method.

Anahtar Kelimeler

Islamic Theology , Reason , Transmitted Knowledge , Knowledge , Said Nursi

Kaynakça

• Açıkgenç, Alparslan. Bilgi Felsefesi. İstanbul: İnsan Yayınları, 1992.
• Açıkgenç, Alparslan. “Said Nursi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/565-572. Ankara: TDV Yayınları, 2018.
• Adıvar, A. Adnan. Bilim ve Din. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1980.
• Bedir, Murteza. “İslâm Düşünce Geleneğinde Naklî İlim Kavramı ve İbn Haldûn”. İslâm Araştırmaları Dergisi 15 (2006), 5-35.
• Berkî, Ali Himmet. Açıklamalı Mecelle (Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye). İstanbul: Hikmet Yayınları, 1979.
• Bolay, Süleyman Hayri. “Akıl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2/238-242. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
• Çağlayan, Harun. “Bilgi Kaynağı Olarak Akıl”. Kelâm Araştırmaları 9/1 (2011), 233-262.
• Çağrıcı, Mustafa. “Zarûriyyât”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/168-169. İstanbul: TDV Yayınları 2013.
• Demir, Osman. “Vicdan”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 43/100-102. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
• Demirci, Muhsin. Vahiy Gerçeği. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1996.
• Durusoy, Ali. “Zaruri”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/144-146. İstanbul: TDV Yayınları 2013.
• Emiroğlu, İbrahim. “Kur’an’da Akıl ve İnsan”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11 (1988), 69-99.
• Eren, Şadi. “Nass’lar Işığında Akıl ve Kalb”. Ekev Akademi Dergisi 1/1 (Kasım 1977), 205-216.
• Eşit, Yusuf. “Kelamcı Usulcülerin Usûl Düşüncesinde Akıl-Nakil İlişkisi: Gazzâlî Örneği”. Usûl 31 (2019), 59-76.
• Gazâlî, İhyâü Ulûmi’d-dîn. çev. Ahmed Serdaroğlu. İstanbul: Bedir Yayınevi, 1975.
• Hökelekli, Hayati. “İrade”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/380-384. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
• İbn Manzûr, Muhammed b. Mükrim b. Ali, Lisânü’l-ʻArab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Dâdır, 1414.
• Kaya, Mahmut. “Tasavvur”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/126-127. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
• Kutluer, İlhan. “Fizik Varlığın Ötesinde: Gayb Kavramı Felsefi Açıdan Nasıl Ele Alınabilir?”. Kur’ân ve Tefsir Araştırmaları-VI (İslam Düşüncesinde Gayb Problemi-II). 216-243. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2004.
• Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Kitâbü’t Tevhîd Tercümesi. çev. Bekir Topaloğlu. Ankara: İSAM Yayınları, 2003.
• Nursî, Bediüzzaman Said. Emirdağ Lâhikası I-II. İstanbul: Söz Basım-Yayın, 2012.
• Nursî, Bediüzzaman Said. İlk Dönem Eserleri. İstanbul: Söz Basım-Yayın, 2012.
• Nursî, Bediüzzaman Said. Kastamonu Lâhikası. İstanbul: Söz Basım-Yayın, 2012.
• Nursî, Bediüzzaman Said. Lem’alar. İstanbul: Söz Basım-Yayın, 2012.
• Nursî, Bediüzzaman Said. Mektûbat. İstanbul: Söz Basım-Yayın, 2012.
• Nursî, Bediüzzaman Said. Mesnevî-i Nuriye. İstanbul: Söz Basım-Yayın, 2012.
• Nursî, Bediüzzaman Said. Muhâkemat. İstanbul: Söz Basım-Yayın, 2012.
• Nursî, Bediüzzaman Said. Sikke-i Tasdîk-i Gaybî. İstanbul: Söz Basım-Yayın, 2012.
• Nursî, Bediüzzaman Said. Sözler. İstanbul: Söz Basım-Yayın, 2012.
• Nursî, Bediüzzaman Said. Şuâlar. İstanbul: Söz Basım-Yayın, 2012.
• Nursî, Bediüzzaman Said. Tarihçe-i Hayat. İstanbul: Söz Basım-Yayın, 2012.
• Râgıb el-İsfahânî, Hüseyin b. Muhammed. el-Müfredât fî ġarîbi’l-Ḳur’ân. İstanbul: Kahraman Yayınları, 1986.
• Yavuz, Yusuf Şevki. “Akıl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2/242-246. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
• Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi. Hak Dini Kur’an Dili. İstanbul: Eser Neşriyat, 1971.