İbn Nübâte el-Mısrî Ve Dîvânü’l-Hutabi’l-Minberiyye İsimli Eserinin Hadis İlmi Açısından Değerlendirilmesi

Öz

Bu çalışmada, hicrî VIII. asır alimlerinden olan İbn Nübâte el-Mısrî’nin (ö. 768/1367) Dîvânü’l-Hutabi’l-Minberiyye isimli eseri hadis ilmi açısından değerlendirilmiştir. Eser, İslam dünyasında uzun süre minberlerde okunmuş, özellikle Ülkemizin Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde yer alan camilerde yaygın bir şekilde kullanılmıştır. Çalışmada müellifin hayatı ve eserleri hakkında genel bilgi verildikten sonra, Dîvânü’l-Hutabi’l-Minberiyye’nin yapısı, içeriği, hutbelerin tertip şekli ve eserdeki rivayetlerin özellikleri incelenmiştir. Eserdeki hadislerin kaynakları tespit edilmeye çalışılarak sahih, zayıf ve uydurma olarak kabul edilen pek çok rivayete dikkat çekilmiş ve bunlar sıhhat derecelerine göre başlıklandırılarak sınıflandırılmıştır. Elde edilen bulgular, İbn Nübâte’nin hutbelerinde kütüb-i tis‘a ve diğer muteber kaynaklarda yer alan sahih rivayetleri kullandığı gibi, zaman zaman zayıf ve mevzû rivayetlere de yer verdiğini göstermektedir. Ayrıca müellifin rivayetleri çoğunlukla mana ile aktardığı ve metinlerde lafız farklılıklarına gittiği tespit edilmiştir. Bu durum, onun hadisleri doğrudan isnad sistemine bağlı kalmaksızın edebî ve irşadî bir üslupla kullandığını göstermektedir. Çalışma, söz konusu eserin hadis ilmi açısından ilmî değerini ortaya koymayı ve günümüzde hâlâ okunmakta olan bu hutbelerin içerik güvenilirliğine ışık tutmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• İbn Nübâte el-Mısrî
• Dîvânü’l-Hutabi’l-Minberiyye
• Hutbe
• Cuma Hutbesi.

An Evaluation Of Ibn Nubāta Al-Miṣrī And His Work Dīwān al-Khuṭab al-Minbariyya In Terms Of Ḥadīth Studies

Öz

In this study, the work Dīwān al-Khuṭab al-Minbariyya by Ibn Nubāta al-Miṣrī (d. 768/1367), one of the prominent scholars of the eighth century AH, is examined from the perspective of ḥadīth studies. The work was recited for centuries from pulpits across the Islamic world and was particularly popular in mosques located in the Eastern and Southeastern regions of Turkey. Following a general overview of the author’s life and works, the study analyzes the structure and content of Dīwān al-Khuṭab al-Minbariyya, the arrangement of its sermons, and the characteristics of the transmitted reports (riwāyāt) contained therein. By identifying the sources of the ḥadīths cited in the work, attention is drawn to numerous reports regarded as authentic (ṣaḥīḥ), weak (ḍaʿīf), or fabricated (mawḍūʿ), and these are categorized according to their degrees of authenticity. The findings indicate that Ibn Nubāta, while employing authentic narrations found in the Kutub al-Tisʿa and other reliable sources, also included weak and fabricated reports at times. Moreover, it has been determined that he often conveyed narrations by meaning rather than by exact wording, which led to variations in phrasing within the texts. This suggests that Ibn Nubāta employed ḥadīths in a literary and exhortative style, without adhering strictly to the formal isnād (chain of transmission) system. The study aims to reveal the scholarly value of this work in the field of ḥadīth studies and to shed light on the reliability of the content of these sermons, which continue to be read in contemporary times.

Anahtar Kelimeler

• Hadith
• Ibn Nubatah al-Misri
• Diwan al-Khutab al-Minbariyyah
• Khutbah
• Khutbah al-Jumu‘ah.

Kaynakça

1. Aclûnî, Ebü’l-Fidâ İsmâîl b. Muhammed b. Abdilhâdî el-Cerrâhî. Keşfü’l-ḫafâʾ ve müzîlü’l-ilbâs. Kahire: Mektebetü’l-küdsî, 1932.
2. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel b. Hilâl b. Esed eş-Şeybânî. Fezâilü’ṣ-ṣaḥâbe. thk. Vasiyullah Muhammed Abbas. Beyrut: Müessestü’r-risâle, 1982.
3. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel b. Hilâl b. Esed eş-Şeybânî. Müsned. thk. Şuayb Arnaût vd. by.: Müessesetü’r Risâle, 2001.
4. Asbehânî, İsmâîl b. Muhammed b. el-Fazl b. Ali el-Kureşî et-Tulayhî et-Teymî. et-Terğîb ve’t-terhîb. thk. Eymen b. Sâlih b. Şabân. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 1993.
5. Bağdâdî, Ebû Bekr Abdullah b. Muhammed b. Ubeyd el-Kureşî. et-Tevekkül Alâ Allah. thk. Mustafa Abdulkâdir Atâ. Beyrut: Müeessesetü’l-kütübi’s-sekâfe, 1993.
6. Bağdâdî, Ebû Bekr Abdullah b. Muhammed b. Ubeyd el-Kureşî. Fedâilu’r-Ramadân. thk. Abdullah b. Hamd el-Mansûr. Riyad: Dâru’s-selef, 1995.
7. Beyhakī, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn b. Alî. Feżâʾilü’l-evḳāt. thk. Adnan Abdurrahman Mecîd. Mekke: Mektebetü’l-menâr, 1989.
8. Beyhakī, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn b. Alî. Sünenü’l-kübrâ. thk. Abdullah b. Abdilmuhsin et-Turkî. Kahire: Merkezu Hicr, 2011.

9. Beyhakī, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn b. Alî. Şuʿabü’l-îmân. thk. Muhtar Ahmed en-Nedvî. Hindistan: Mektebetü’r-rüşd, 2003.
10. Beyhekî, Ebû Bekir Ahmed b. el-Hüseyin. el Esmâ ve’s-sıfât. thk. Abdullah b. Muhammed el-Hâşidî. Cidde: Mektebetü’s-sevâdî, 1993.
11. Bezzâr, Ebû Bekr Ahmed b. Amr b. Abdilhâliḳ el-Basrî. Müsnedü’l-Bezzâr. thk. Mahfuz Abdurrahman Zeynullah. Medine: Mektebetu’l-Ulûm ve’l-Hikem, 2009.
12. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥı̂ḥ. nşr. Muhammed Züheyr b. Nasr. 9. Cilt. b.y.: Dâru Tavki’n-Necât, 2001.
13. Cezârî, Ebu Bekir Câbir, el-Hutabu’l-Minberiyye. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
14. Çoban, Halime. Bir Memlük Edîbi İbn Nübâte el-Mısrî Ve Serhu’l-‘Uyûn’u. Ankara: Astana Yayınları, 2022.
15. Dârimî, Ebû Muhammed Abdullah b. Abdirrahmân b. el-Fazl. es-Sünen. thk. Merzûk b. Hiyâs. b.y.: y.y., 2015.
16. Ebû Abdillâh Mâlik b. Enes b. Mâlik b. Ebî Âmir el-Asbahî el-Yemenî. el-Muvaṭṭa. tsh. Muhammed Fuâd Abdülbâki. Beyrut: Dâru İhyâi’t-turâsi’l-Arabi, 1985.
17. Ebû Dâvûd Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî el-Ezdî. es-Sünen. thk. Muhammed Muhyiddîn Abdulhamîd. 4 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l Asriyye, ts.
18. Elbânî, Nâsıruddîn Silsiletü’l-eḥâdîs̱i’ż-żaʿîfe ve’l-mevżûʿa ve es̱eruhe’s-seyyiʾü fi’l-ümme. Riyâd: Dâru’l-meârif, 1992.
19. Fethî, Ebû Amr Yâsir b. Muhammed. Fazdlu’r-rahîmi’l-vedûd Tahrîcu Süneni Ebî Dâvûd. Suudi Arabistan, Dâru İbn Cevzi, 2013.
20. Gemi, Ahmet. “Silvanlı Ünlü Hatip İbn Nübâte ve Hutbeleri”, Şarkiyat ICSS’17 Uluslararası Sosyal Bilimler Kongresi. ed. Mehmet Bilen vd. Diyarbakır: Şarkiyat Bilim ve Hikmet Yayınları, 2017.
21. Hâc, Ebu Abdillâh Seyyidî Muhammed b. Muhammed. el-Hutabü’l-Minberiyye. Dâru’l-Erkâm, ts.
22. Hallâl, Ebu Muhammed el-Hasan b. Muhammed b. Hasan b. Ali El-Bağdâdî. Fedâilu Şehri Receb. thk. Abu Yusuf Abdurrahman b. Yusuf b. Abdirrahman Âla Muhammed. b.y.: Dâru İbn Hazm, 1996.
23. Herevî, Ebü’l-Hasen Nûrüddîn Alî b. Sultân Muhammed el-Kārî. el-Esrârü’l-merfûʿa fi’l-aḫbâri’l-mevżûʿa (el-Mevżûʿâtü’l-kübrâ). thk. Muhammed es-Sabbâğ. Beyrut: Müessesetür’risâle, ts.
24. Heysemî, Ebü’l-Hasen Nûrüddîn Alî b. Ebî Bekr b. Süleymân. Mecmaʿu’z-zevâʾid. thk. Husâmuddin el-Kudsi. Kahire: Mektebetu Kudsi, 1994.
25. Hût, Muhammed b. Muhammed Dervîş Ebu Abdirrahmân. Esnâ’l-Metâlib. thk. Mustafa Abdulkâdir Atâ. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1997.
26. Hüseyin, İsmâîl. İbn Nübâte eş-Şâiru’l-Mısrî. B.y.: Matbaatü’l-âdâbi ve’l-Fünûn, 1932.
27. İbn Ebî Şeybe, Ebû Bekr Abdullāh b. Muhammed b. Ebî Şeybe İbrâhîm el-Absî el-Kûfî. el-Muṣannef. tkd. Kemal Yusuf el-Hût. Lübnân: Dâru’t-tâc, 1989.
28. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî. el-Meṭâlibü’l-ʿâliye bi-zevâʾidi’l-mesânîdi’s̱-s̱emâniye. thk. Komisyon. Suudi Arabistan: Dâru’l-âsime, 1998.
29. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî. Garâibu’l-Multakata min Müsnedi’l-Firdevsî. thk. İravân Süfyan. Dubâi: Cemiyu Dâri’l-ber, 2018.
30. İbn Harrât, Ebû Muhammed Abdülhak b. Abdirrahmân b. Abdillâh el-İşbîlî. el-Aḥkâmü’l-vüsṭâ min ḥadîs̱i’n-nebî ṣallallāhü ʿaleyhi ve sellem. thk. Hamdî es-Silefî, Subhî es-Sâmerrâî. Riyad: Mektebetu’r-rüşf, 1995.
31. İbn Huzeyme, Ebû Bekr Muhammed b. İshâk b. Huzeyme es-Sülemî en-Nîsâbûrî. Ṣaḥîḥu İbn Huzeyme. thk. Muhammed Mustafâ el-A’zamî. Beyrut: Mektebetü’l-İslâmî, 2003.
32. İbn Nübâte, Abdürrahîm Muhammed b. İsmâîl. Dîvânü’l-Hutabi’l-Minberiyye. İstanbul: Salâh Bilici Kitabevi Yayınları, ts.
33. İbn Sem’ûn, Ebü’l-Hüseyn Muhammed b. Ahmed b. İsmâîl b. Anbes el-Bağdâdî. el-Emâlî. thk. Amir Hasan Sabrî. Beyrut: Dâru’l-beşâiri’l-İslamiyye, 2002.
34. İbn Sinnî, Ahmed b. Muhammed b. İshâk b. İbrâhîm b. Esbât b. Abdillah b. İbrâhîm b. Büdeyh. Amelü’l-yevm ve’lleyl. thk. Kevser el-Burnî. Beyrut: Dâru’l-Kible, ts.
35. İbnü’l-A’râbî, Ebû Saîd Ahmed b. Muhammed b. Ziyâd b. Bişr. Mu’cemu İbni’l-A’arâbî. thk. Abdülmuhsin b. İbrâhîm b. Ahmed. Suudi Arabistan, Dâru’l-İbni’l-Cevzî, 1997.
36. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî b. Muhammed el-Bağdâdî. el-ʿİlelü’l-mütenâhiye fi’l-eḥâdîs̱i (aḫbâri)’l-vâhiye. thk. İrşâdu’l-hak el-eserî. Faysalâbâd: İdâretü’l-ulûmi’l-eseriyye, 1981.
37. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî b. Muhammed el-Bağdâdî. el-Mevżûʿât. thk. Abdurrahman Muhammed Osman. Medine: Mektebetü’s-Selefiyye, 1966.
38. İbnü’l-Kayserânî, Ebü’l-Fazl Muhammed b. Tâhir b. Alî el-Makdisî eş-Şeybânî. Ẕaḫîretü’l-ḥuffâẓ el-muḫrec ʿale’l-ḥurûf ve’l-elfâẓ. thk. Hamdî Abdulmecîd. Riyad: Dâru’l-Samî’î, 1994.
39. İsfahânî, Ebû Nuaym Ahmed b. Abdillâh b. İshâk. Ḥilyetü’l-evliyâ. Mısır: Matbaatu’s-s’âde, 1974.
40. Kazvînî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd Mâce. es-Sünen. thk. Mu hammed Fuâd Abdülbâkî. 2 Cilt b.y.: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiy, ts.
41. Kılıç, Hulûsi. “İbn Nübâte el-Hatîb”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 20/232-233. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
42. Kudâî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Selâme b. Ca‘fer. Müsnedü’l-Kuddâî. thk. Hamdî b. Abdilmecîd. Beyrut: Müessesetü’r-risâle, 1986.
43. Kuşeyrî, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc b. Müslim. el-Câmiʿu’ṣ ṣaḥîḥ. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t Turâsi’l-Arabiy, ts.
44. Mahmûd Sâlim Muhammed. İbn Nübâte (Şâirun li Asri’l-Memlûk). Dımaşk: Dâru İbn Kesir, 1999.
45. Makdisî, Ebû Abdillâh Ziyâüddîn Muhammed b. Abdilvâhid b. Ahmed es-Sa‘dî. es-Sünen ve’l-aḥkâm. thk. Ebî Abdillah Hüseyin b. Ukâşe. Suudi Arabistan: Dâru Mâcid Aseyrî, 2004.
46. Makdisî, Ebû Abdillâh Ziyâüddîn Muhammed b. Abdilvâhid b. Ahmed es-Sa‘dî. el-Eḥâdîs̱ü’l-muḫtâre mimmâ lem yuḫrichü’l-Buḫârî ve Müslim fî Ṣaḥîḥayhimâ. thk. Abdülmelik b. Abdillah. Beyrut: Dâru’l-hıdır, 2000.
47. Makdisî, Ebû Muhammed Takıyyüddîn Abdülganî b. Abdilvâhid b. Alî el-Cemmâîlî. et-Terğîb fi’d-duâ. thk. Fevâz Ahmed Zumerli. Beyrut: Dâru İbn Hazm, ts.
48. Mevsılî, Ebû Ya‘lâ Ahmed b. Alî b. el-Müsennâ et-Temîmî. el-Müsned. thk. Hüseyin Selim Esed. Dımaşk: Dâru’l-Me’mûn, 1983.
49. Nesâî, Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb b. Alî. es-Sünenü’l-kübrâ. thk. Hasan Abdu’l-Münim Şelebî. Beyrut: Müessesetü’r-risâle, 2001.
50. Nîsâbûrî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh b. Muhammed el-Hâkim. el-Müstedrek. thk. Mustafa Abdulkâdir Atâ. Beyrut: Dâru’L-Kütübi’l-İlmiyye, 1990.
51. Örs, Harun. Türkçe Hutbeler. İstanbul: Kutlu Yayınevi, ts.
52. Özer, Salih. “‘Cennetten Dört Nehir’ Rivayeti Üzerine Bir İnceleme: (Dinler) Tarih-Coğrafyanın Rivayetlerin Anlaşılmasına Katkısı”. İslami Araştırmalar Dergisi 31/2 (2020), 363-393.
53. Öztop, Ömer. Büyük Hutbe Kitabı. İstanbul: Huzur Yayınevi, 2014.
54. San‘ânî, Ebû Bekr Abdürrezzâk b. Hemmâm b. Nâfi‘el-Himyerî. el-Muṣannef fi’l-ḥadîs̱. thk. Merkezü’l-buhûs ve’takniyeti’l-ma’lûmât. b.y.: Dâru’t-te’sîl, 2013.
55. Sehâvî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn Muhammed b. Abdirrahmân b. Muhammed. el-Maḳāṣıdü’l-ḥasene fî beyâni kes̱îrin mine’l-eḥâdîs̱i’l-müştehire ʿale’l-elsine. thk. Muhammed Osman Beyrut: Dâru’l-kitâbi’l-Arabiyy, 1985.
56. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî. Cemʿu’l-cevâmiʿ. thk. Muhtâr İbrâhîm el-Hâic. Kahire: el-Ezher, 2005.
57. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî. es- Ṣaḥîḥu ve’d-daîfu’l-Câmiʿi’ṣ-ṣagîr. b.y.: y.y., ts.
58. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî. Sahîhu ve Daîfu Câmiʿi’ṣ-ṣaġīr Ziyâdetühu. b.y.: y.y., ts.
59. Şâvî, Muhammed b. Salih. Hutabu’l-Minberi. Riyâd: Fihrist Mektebeti’l-Melik Fehd el-Vetanî, 2010.
60. Taberânî, Ebü’l-Kasım Müsnidü’d-dünyâ Süleymân b. Ahmed b. Eyyûb el-Muʿcemü’l-kebîr. thk. Hamdî b. Abdilmecîd es-Selefî. Kahire: Mektebetü İbn Teymiyye, ts.
61. Taberânî, Ebü’l-Kasım Müsnidü’d-dünyâ Süleymân b. Ahmed b. Eyyûb. el-Muʿcemü’l-evsat. thk. Ebu Muâz Târık b. İvedullah, Ebu’l-Fadl Abdülmuhsin b. İbrâhîm. Kâhire: Dâru’l-Harameyn, 1995.
62. Taberânî, Ebü’l-Kāsım Müsnidü’d-dünyâ Süleymân b. Ahmed b. Eyyûb. Müsnedü’ş-Şâmiyyîn. thk. Hamdî Abdilmecîd. Beyrut: Müessesetü’r-risâle, 1984.
63. Temîmî, Ebû Muhammed el-Hâris b. Muhammed b. Dâhir (Ebî Üsâme). Buğyetü’l-bâhis an zevâidi müsnedi Haris. thk. Hüseyin Ahmed Sâlih el-Bâkirî. Medine: Merkezu hidmeti’s-sünne ve’s-sîreti’n-nebeviyye, 1992.
64. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre. es-Sünen. thk. Muhammed Fuâd Abdulbâki. Mısır: Şerîketu mektebeti ve matbaati Mustafâ el-bâbî el-Halebî, 1975.
65. Tirmizî, Hâkim Ebû Abdillâh Muhammed b. Alî b. Hasen. Nevâdirü’l-uṣûl fî maʿrifeti aḫbâri’r-Resûl. thk. Abdurrahman Umeyra. Beyrut: Dâru’l-cîl, ts.
66. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân et-Türkmânî el-Fârikī ed-Dımaşki. el-Muhazzeb fi İhtisâri’s-Süneni’l-Kebîr. thk. Ebû Temim Yâsir b. İbrâhîm vd. b.y.: Dâru’l-Vatan, 2001.