Birinci Abbâsî Döneminde Şiî Mezhebin Korunmasında Öncü Şairlerin Rolü

Öz

Bu araştırma, Abbâsîler döneminde Şiî mezhebi şiir aracılığıyla temsil eden ve onu yaymayı amaçlayan öncü şairlerin edebî ve fikrî yönlerini kapsamlı bir şekilde incelemeyi ve toplumsal etkilerini değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Bu dönemde öncü Şiî şairlerin fikri ve mezhebi alanında şiirleriyle verdikleri mücadeleyi ortaya koymayı hedeflenmektedir. Çalışmada, Abbâsî devleti siyasal yapısı içerisinde Şiî şairlerin toplumsal ve siyasal konumu ele alınmakta; şiirin Şiî mezhebinin kimliğinin korunması, aktarılması, toplumsal hafızanın inşası ve mezhebî bilincin güçlendirilmesindeki işlevi ayrıntılı biçimde değerlendirilmektedir. Bu bağlamda, Abbâsîler döneminde teşekkül eden Şiî edebî çevreler incelenmekte ve dönemin önde gelen şairlerinden Dîʿbil el-Huzâʿî, Seyyid el-Himyerî ve Mansûr en-Nemerî’nin hayatları, edebî kişilikleri ve şiirleri üzerinden dönemin mezhebî, siyasî ve düşünsel yapısı analiz edilmektedir. Çalışmada, Şiî şairlerin yalnızca estetik kaygılarla edebî üretimde bulunmadıkları; aynı zamanda Ehl-i Beyt sevgisini, imamet anlayışını, tarih algısını ve siyasî eleştiriyi şiir yoluyla dile getirerek mezhebî bir bilinç ve toplumsal kimlik oluşturdukları ortaya konulmaktadır. Bu yönüyle Şiî şiirin, Abbâsî dönemi Arap edebiyatında mezhebî kimliğin oluşumu, korunması ve sürekliliği ve düşünsel aktarımı açısından önemli bir kültürel ve tarihî rol üstlendiği vurgulanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belagatı
• Şiir temaları
• Abbâsî Dönemi
• Öncü Şiî şairler
• Şiî muhalefet.

The Role of Leading Poets in the Preservation of the Shia Sect During the First Abbasid Period

Öz

This research aims to comprehensively examine the literary and intellectual dimensions of leading poets representing and aiming to disseminate the Shia sect through poetry during the Abbasid era, while evaluating their social impact. It intends to reveal the struggle of pioneering Shia poets in the intellectual and doctrinal spheres through their poetic output. The study addresses the social and political status of Shia poets within the political dynamics of the Abbasid state, providing a detailed evaluation of the function of poetry in preserving and transmitting the identity of the Shia sect, constructing collective memory, and strengthening sectarian consciousness. In this context, the Shia literary circles formed during the Abbasid period are examined; furthermore, the sectarian, political, and intellectual structure of the period is analysed through the lives, literary personalities, and poems of prominent poets such as Di‘bil al-Khuza‘i, Sayyid al-Himyari, and Mansur al-Namari. The study demonstrates that Shia poets did not produce literary works solely out of aesthetic concerns; rather, they established a sectarian consciousness and social identity by articulating the devotion to the Ahl al-Bayt, the concept of the Imamate, historical perception, and political criticism through poetry. Accordingly, it is emphasized that Shia poetry held a significant cultural and historical role in the formation, preservation, continuity, and intellectual transmission of sectarian identity within Abbasid-era Arabic literature.

Anahtar Kelimeler

• Arabic poetry
• poetic themes
• the Abbasid period
• Shiʿi poets
• Shiʿi opposition.

Kaynakça

1. Âmilî, Muhsin el-Emîn. Aʿyânü’ş-Şîʿa. Beyrut: Dâru’t-Taʿâruf li’l-Matbûʿât, 1983.
2. Dayf, Şevki. Târîhu’l-edebi'l-Arabî: el-Asru’l-Abbâsî es-sânî. 4 Cilt. Kahire: Daru’l-Ma’ârif, 1973.
3. Dayf, Şevki. Târîhu’l-edebi'l-Arabî: el-Asru’l-Abbâsiyyu’l-evvel. 3 cilt. Kahire: Daru’l-Ma’ârif, 1966.
4. Elmalı, Hüseyin. “Diʿbil el-Huzâʿî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 928-281. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
5. Fığlalı, Ethem Ruhi. “Şiiliğin Doğuşu ve Gelişmesi”. Milletlerarası Tarihte ve Günümüzde Şiilik Sempozyumu. ed. Cevat Akşit. 1/33-46. İstanbul: İlmi Neşriyât,1993.
6. Goodin, Katherine. Translation Theory and Practice in the Abbasid Era. Austin: The University of Texas at Austin, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
7. Himyerî, Seyyid. Divanu Seyyid el-Himyerî. Beyrut: Müessesetü’l-A‘lamî li’l-Matbûʿât, 1. Basım, 1999.
8. el-Huzâʿî, Diʿbil. Divanu Diʿbil B. Alî el-Huzâʿî. Beyrut: Dârü’l-Kitâb el-ʿArabî, 1. Basım, 1994.

9. Hüseyin, Taha. Ḥadîsü’l-erbiʿâʾ. Kahire: Daru’l-Ma’ârif, 1981.
10. İbn Hazm, Alî b. Ahmed. el-Fasl fi'l-milel ve'l-ehvâ ve'n-nihal. 1. Cilt. Beyrut: Dârü’l-Cîl, 1985.
11. İbn Kesîr, İsmâîl b. Şihâbiddîn. el-Bidâye ve’n-nihâye. 10 Cilt. Beyrut: Dâru Hicr, 1988.
12. İbn Manzûr. Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-ʿArab. 8. Cilt, Beyrut: Dâru Sâdır, 1994.
13. İbnü’l-Muʿtez, Abdullâh b. Muhammed. Ṭabaḳatü’ş-şuʿarâʾ. Kahire: Daru’l-Ma’ârif, 1976.
14. İsfahânî, Ebû’l-Ferec Alî b. el-Hüseyin. el-Egānî. Beyrut: Daru’l-Kütübi'l-İlmiyye, 1992.
15. Ömer, Faruk. “Abbâsîlerin İlk Döneminde (132–193/750–809) Abbâsî–Hüseynî İlişkilerinin Bazı Yönleri”. çev. Mehmet Ümit. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3/5 (2004), 163-172.
16. Özel, Harun. “Birinci Abbâsî Döneminde Arapça İslâmî Bilgilerin Avrupa’ya Taşınmasında Tercüme Faaliyetlerinin Rolü” . Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi 4/28 (2016), 415-423.
17. Polat, Hüseyin. “Abbâsî Dönemi Şiiri ve Şairlerine Genel Bir Bakış”, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 5/14 (2018), 436-449.
18. Sallâbî, Ali Muhammed. Abbasiler Dönemi ve Murabıtlar. Çev. Ayhan Ak. İstanbul: Ravza Yayınları, 2021.
19. Sırma, İhsan Süreyya. Abbasiler Dönemi. İstanbul: Beyan Yayınları, 2018.
20. Tüccar, Zülfikar. “Seyyid el-Himyerî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/62-63. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
21. Tülücü, Süleyman. “Mansûr en-Nemerî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32749-91. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.