The Tafsir Methodology of Abu Al-Hasan Al-Haralli Al-Marrakushi

Öz

This study examines the methodologies of prominent scholars in Qur’anic exegesis, to highlight their scholarly and cultural contributions and explore their lasting influence across the centuries. In this context, analysing the methodology of Abu al-Hasan al-Haralli al-Marrakushi (d. 637/1240), a distinguished scholar of tafsir and tasawwuf, is important for tracing the development of the science of tafsir in Morocco and Al-Andalus. The study adopts a descriptive-analytical approach by examining al-Haralli’s exegetical texts, analysing their content, and identifying the main features of his interpretation of the Qur’an. It also employs the inductive method to identify exegetical material and the comparative method to evaluate his views alongside those of other exegetes. Al-Haralli’s methodology is founded on principles designed to facilitate direct engagement with the Qur’anic text. His exegetical approach combines scholarly depth with a tasawwuf dimension and consists of two main parts. The theoretical part includes the treatises Miftah al-Bab al-Muqfal, Urwat al-Miftah, and Tawshiya wa Tufiya, in which he develops an approach to understanding the Qur’an by integrating the science of grammar (nahw) with the principles of faith (aqida). The practical part comprises his lost tafsir, portions of which have been recovered by modern researchers. Al-Haralli’s works gained considerable recognition among later Qur’anic exegetes. Ibrahim al-Biqaʿi (d. 885/1480) cited his writings extensively in Nazm al-Durar, demonstrating the significance of his scholarly legacy. Through the research of Mohammadi b. Abd al-Salam Hayyati, al-Haralli’s dispersed writings were collected, enabling contemporary scholars to benefit from this unique intellectual legacy.

Anahtar Kelimeler

• Tafsir
• Methodology
• Al-Andalus
• Al-Haralli
• Intellectual Legacy

Ebü’l-Hasan el-Harâllî el-Merrâküşî’nin Tefsir Metodu

Öz

Bu çalışma, büyük âlimlerin Kur’ân tefsirindeki yöntemlerini inceleyerek onların ilmî ve kültürel katkılarını ortaya koymayı ve bu katkıların asırlar boyunca süregelen etkisini anlamayı amaçlamaktadır. Bu bağlamda, tefsir ve tasavvuf alanında önemli bir şahsiyet olan Ebü’l-Hasan el-Harâllî el-Merrâküşî’nin (ö. 637/1240) yöntemini incelemek, Fas ve Endülüs’teki tefsir iliminin gelişimini izlemek açısından önemlidir. Ve bu çalışma, betimleyici-analitik yöntem esas alınarak hazırlanmıştır. Bu çerçevede el-Harâllî’nin tefsire dair metinleri incelenmiş, içerikleri analiz edilmiş ve Kur’an metnine yaklaşımındaki temel özellikler ortaya konulmuştur. Ayrıca, tefsir malzemesinin tespitinde tümevarım yöntemi, diğer müfessirlerle mukayeseli değerlendirmelerde ise karşılaştırmalı yöntem kullanılmıştır. El-Harâllî’nin yöntemi esas olarak, Kur’ân metniyle doğrudan etkileşimi kolaylaştırmayı amaçlayan bir dizi ilke ve prensibe dayanır. Onun tefsiri, ilmî derinlik ile tasavvufî boyutu bir araya getiren bir yaklaşıma sahiptir ve iki ana kısma ayrılır: Teorik Kısım: "Miftâhu’l-Bâbi’l-Mukfel", "Urvetü’l-Miftâh" ve "Tevşiye ve Tüvfiye" gibi risâleleri içerir. Bu eserlerinde, Kur’ân’ı anlama yöntemi olarak nahiv ilmî ile iman esaslarını birleştiren bir yaklaşım sergilemiştir. Uygulamalı Kısım: Kaybolmuş olan tefsiri bu bölüme dahildir, ancak bazı kısımları araştırmacılar sayesinde yeniden gün yüzüne çıkarılmıştır. Harâlî’nin eserleri, tefsir âlimleri nezdinde özel bir önem kazanmıştır. Öyle ki İmam el-Bikâî (ö. 885/1480) "Nazmu’d-Dürer" adlı tefsirinde onun metinlerinden alıntılar yapmıştır. Bu durum, Harâlî’nin ilmî mirasının ne denli kıymetli olduğunu göstermektedir. Muhammâdî b. Abdüsselâm Hayyâtî’nin araştırmaları sayesinde, el-Harâllî’nin dağınık hâlde bulunan metinleri bir araya getirilmîş ve böylece çağdaş nesillerin bu eşsiz ilmî hazineden faydalanmaları mümkün olmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Metodoloji
• Miras
• Endülüs
• El-Harâllî

Kaynakça

1. Belhabib, Hasan. “Kitap İncelemesi: Tefsirde Ebu’l-Hasan el-Harâllî el-Merrâküşî’nin Mirası”. İnsanî ve Medenî Bilimler Dergisi 1/2 (30 Haziran 2019), 151-170.
2. Bikāî, Ebü’l-Hasen Burhânüddîn İbrâhîm El-. Naẓmü’d-dürer fî tenâsübi’l-âyât ve’s-süver. Haydarâbâd - Hindistan. : Dâʾiretü’l-Maʿârif el-ʿOsmâniyye, 1. Basım, 1969.
3. Dozy, Reinhart Pieter Anne. Takmiletü’l-Mü’cemi’l-Arabî. Irak : Kültür ve Enformasyon Bakanlığı, 1. Basım, 2000.
4. El-Cemʿiyyetü’l-Mağribiyye li’t-Teʾlîf ve’t-Terceme ve’n-Neşr. Meʿlemetü’l-Mağrib. Fas : Matâbiʿu Selâ, 1989.
5. Gubrînî, Ebu’l-Abbâs Ahmed. Unvânü’d-Dirâye fîmen U’rife mine’l-Ulemâ fi’l-Mi’eti’s-Sâbiâ bi-Becâye. Beyrut : Dârü’l-Âfâk el-Cedîde, 2. Basım, 1979.
6. Halife, Hacı. Keşfü’z-Zunûn an Esâmi’l-Kütüb ve’l-Fünûn. İstanbul Maarif Ajansı, 1941.
7. Hayyâtî, Muhammedî b. Abdüsselâm el-. Turâsü Ebî’l-Hasan el-Harâllî el-Merrâkuşî fi’t-Tefsîr. Rabat-Fas, 1. Basım, 1997.
8. İbnü’l-Ebbâr. Et-Tekmile li-Kitâbi’s-Sıla. Lübnanl : Dârü’l-Fikr li’t-Tıbâa, 1995.

9. Marzūq, ʿAbd al-Raḥīm. “el-Menhecü’d-Delālī : el-Üsüs ve’l-Mükevvināt, Ḳırāʾe fī Tefsīri’l-Ḥarāllī el-Merrākuşī”. El-İḥyā 28 (2008), 134-148.
10. Menâvî, Abdurrauf el-. El-Kevâkibü’d-Dürriyye fî Terâcimi’s-Sâdati’s-Sûfiyye. Mısır : Ezherî Kültür Kütüphanesi, 2004.
11. Şehrî, Abdurrahman b. Maʿâda eş-. “Resâʾil Ebî’l-Hasan el-Harâllî fî Kavânîni Fehmi’l-Kur’ân”. El-Mültakâ. 13 Ocak 2025. Erişim 13 Ocak 2025
12. Tavvah, Abdulvahid Muhammed bin et-. Sebk el-Makâl li-Fekk el-İkal. Trablus : Dünya İslâm Davet Derneği Yayınları, 2. Basım, 2008.
13. Tuncer, Eyyüp. “Endülüslü Ebü’l-Hasen Harâllî’nin Hayatı, İlmî Kişiliği ve Tefsirciliği [The Life of Andalusian Abu al Hassan Haralli, His Scholarly Personality and Tafsir Practices]”. Sırat 2/1 (Mayıs 2021), 117-151.
14. Vamumun, İbrahim. “Marrakeş Şehrinin Önde Gelen Şahsiyetlerinden Ebu’l-Hasan el-Harâllî : Hayatı ve Düşüncesine Bir Bakış”. Cezayir Araştırma ve Çalışmalar Dergisi 4/3 (2021), 29.
15. Zebîdî, Muhammed Muâzatu rtazâ el-Hüseynî ez-. Tâcü’l-Arûs min Cevâhirü’l-Kâmûs. Ulusal Kültür ve Sanat Konseyi, 2001.
16. Zehebî, Şemseddin ez-. Siyer A’lâmü’n-Nübelâ. Mısır : Dârü’l-Hadîs, 2006.
17. Zehebî, Şemseddin ez-. Târîhü’l-İslâm. Beyrut : Dârü’l-Kitâb el-Arabî, 1993.
18. Kur’an-I Kerim Meâli. Ankara : Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 12., 2011.