MOLLA NEZİR HERGEMOYÎ’NİN BİR KEŞKÜLÜNÜN TANITIMI

Öz

Klasik edebiyat araştırmalarında birincil kaynak niteliği taşıyan keşkül veya mecmualar, bilinmeyen şairlerin ve şiirlerinin keşfedilmesinde kritik öneme sahiptir. Bu derlemeler, özellikle Klasik Kürt edebiyatının tarihsel sürecinde hayati bir rol oynamakta olup, çok sayıda şair ve eserlerinin günümüz edebiyat literatürüne kazandırılmasında temel kaynak işlevi görmüştür. Bu bağlamda, Molla Nezir Hergemoyî'nin derlediği keşkül, içerdiği özgün materyal bakımından dikkat çekici bir örnek teşkil etmektedir. Bu araştırmada, söz konusu keşkülün sistematik analizi gerçekleştirilmiş, içerdiği şiirler detaylı bir şekilde incelenmiş ve farklı yönleriyle tanınan şairlere ilişkin kapsamlı dipnotlar sunulmuştur. Çalışmanın en önemli bulgularından biri, şimdiye kadar literatürde yer almayan bazı şair ve şiirlerin ilk kez tespit edilmesi olmuştur. Özellikle, Klasik Kürt edebiyatının önde gelen şairlerinden Feqiyê Teyran'a ait, daha önce bilinmeyen iki şiirin keşfi, araştırmanın özgün katkıları arasında yer almaktadır. Bu keşkülün, Klasik Kürt edebiyatına yaptığı katkılar ve içerdiği özgün malzeme, onu akademik bir inceleme konusu olarak değerli kılmaktadır. Bu çalışma, söz konusu keşkülün edebi ve tarihsel değerini ortaya koyarak, alan literatürüne önemli bir katkı sunmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Klasik Kürt Edebiyatı
• Keşkül
• Mecmua
• Fakı-yi Teyrân
• Molla Nezir Hergemoyî.

DANASÎNA KEŞKÛLEKE MELA NEZÎRÊ HERGEMOYÎ

Öz

Keşkûl an mecmu'e ji bo edebiyata klasîk çavkaniyên giring in. Yek ji giringiya keşkûlan ev e ku di van berheman de di derbarê şi'r û şa‘irên nenas de agahî dihên bidestxistin. Keşkûl, ji bo edebiyata Kurdî ya klasîk bêtir bi nirx û giring in. Lewra hetanî roja me gelek şa‘ir û şi'rên nuh yên edebiyata Kurdî ya klasîk bi rêya keşkûlan dikevin lîteratura edebiyatê. Keşkûleke Mela Nezîrê Hergemoyî yek ji van keşkûlan e ku di vê keşkûlê de hinek şi'r û şa‘irin nenas cih digirin. Di vê xebatê de em li ser danasîna vê keşkûlê û nasandina şi’rên wê sekinin. Me derbarê şa‘irên bi rengekî din dihên nasîn, agahî dan. Di encamê de me dît ku di vê keşkûlê de gelek şi'rên şa‘irên heta niha neketine qada edebiyatê cih digirin. Herweha du şi'rên Feqîyê Teyran cara yekem bi vê xebatê derdikevin holê. Xalên bi vî rengî qîmeta vê keşkûlê zêdetir kiriye ku bibe mijara xebateke akademîk. Ev keşkûl, ji ber amûrên xwe yên resen têkariyê dide edebiyata Kurdî ya klasîk û wê şayeste dike ji bo nirxandineke akademik. Ev xebat, ji bo nirxa edebî û dîrokî ya vê keşkûlê derxîne holê û zêdahiya wê ya li qadê ji xwe re kiriye armanc.

Anahtar Kelimeler

• Edebiyata Kurdî ya Klasîk
• Keşkûl
• Mecmû’e
• Feqiyê Teyran
• Mela Nezîrê Hergemoyî

DESCRIPTION OF A KASHKŪL BY MŪLLAH NEZĪR HERGEMOYĪ

Öz

Kashkūl or miscellanies, which serve as primary sources in classical literature research, are of critical importance in discovering unknown poets and their poems. These compilations play a vital role, particularly in the historical process of Classical Kurdish literature, and have functioned as fundamental sources in bringing numerous poets and their works into contemporary literary literature. In this context, the miscellany compiled by Mūllah Nezīr Hergemoyī represents a remarkable example in terms of its original material. In this research, a systematic analysis of the said miscellany was conducted, the poems it contains were examined in detail, and comprehensive footnotes were provided regarding poets known for their different aspects. One of the most significant findings of the study has been the first-time identification of some poets and poems previously absent from the literature. In particular, the discovery of two previously unknown poems belonging to Faqīyi Tayrān, one of the prominent poets of Classical Kurdish literature, is among the original contributions of the research. The contributions of this miscellany to Classical Kurdish literature and its original material make it valuable as a subject of academic examination. This study aims to make a significant contribution to the field literature by revealing the literary and historical value of the miscellany in question.

Anahtar Kelimeler

• Classical Kurdish Literature
• Kashkūl (Miscellanies
• )
• Faqīyi Tayrān
• Mūllah Nezīr Hergemoyī

Kaynakça

1. Aktan, M. (2019). Şeyh Alaaddîn El-Haznevî’nin Hayatı ve Tasavvufi Kişiliği, (YÖK Tez Merkezi, Yüksek Lisans). Erciyes Üniversitesi.
2. Tenik, A. (2015). Tarihsel Süreçte Kürt Coğrafyasında Tasavvuf ve Tarikatlar. Nûbihar.
3. Axtepî, Ş. ‘E. (2022). Dîwana Rûhî, Amadekar: Zeyneb Kılıç Yıldız. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
4. Aykaç, Y. (2021). Danasîn û Tewsîfa Mecmû‘eyên Helbestan di Koleksiyona Aleksandre Jaba de, Kurdiyat, 4, 23- 60.
5. Aykaç. Y. (2022). Tewsîf û Danasîna Keşkûla Kurdî ya li Pirtûkxaneya Meclîsê Şûrayê Îslamî, Kurdiyat, 5, 31-47. Beyter, Ö. (2013). Dîwana Mela Ehmedê Heyderî: Metn û lêkolîn, (YÖK Tez Merkezi, Yüksek Lisans). Mardin Artuklu Üniversitesi.
6. Bozkur, S. (2024). Mela Nezîrê Hergemoyî û Mecmû’eya Wî (Lêkolîn-Tekst) (Tez No 904786) [Yüksek lisans tezi, Mardin Artuklu Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
7. Celîl, C. (2004). Keşkûla Kurmancî. Ayhan Matbaası.
8. Cezayîrî, N. (1333). Zuhre’r-Rebi’ (Terc. N. M. Cezayîrî). Tabe Serah.

9. Çağlayan, M. (1996). Şark Uleması. Çağlayan Yayınları.
10. Çakır, M. S. (2016). “Seyyid Sıbgatullah Arvâsî Hizânî ve Gayda Tekkesi”. İhya uluslararası islam araştırmaları dergisi 2(2), (Ağustos 2016), 24-42.
11. Dihxuda, ‘E. E. (1377). Loxetnameê Dihxuda, Danişgahê Tehran, 1377.
12. Doskî, T. Î. (2011). Mela ‘Ebdillahê Hîzanî û Şa’irên Malbata Wî. Weşanên Spîrêz.
13. Doskî, T. Î. (2020). Baxê Îrem, Amadekar: Mehmet Zahir Ertekin. Dara.
14. Edhem Xilxalî, E. (1370). Kedû Metbexi Qelenderî (Terc. E. Mucahîd). Întîşarati Danişgahê Tehran.
15. Uşnûyî, E. (1377). Dîwanî Emîn Uşnûyî. Navendî Belavkirdinewey Ferheng û Edebê Kurdî.
16. Ertekin, M. Z. (2016). Mela Ebdulfettahê Hezroyî (Fethî) û Qesîdetu'l-Qelema Wî (Metn-Lêkolîn), Nûbihar akademî cild(2), jimar: 6, 2016, 71-103.
17. Herewî, N. M. (1377). Şêx ‘Ebdurrehman Camî. Neşri Terhi Nû.
18. Humayî, C. (1373). Funûnê Belaxet û Sina’atê Edebî. Muesseseê Neşrê Huma.
19. Karak, M. Z. (2023). Helbestkarekî Tekyaya Hezanê: Mela Ehmedê Hezanî. The journal of mesopotamian studies, 8(2), 171-201. https://doi.org/10.35859/jms.2023.1353484.
20. Mewlewî, M. C. M. (1375). Kulliyati Dîwani Şems, Mutabiq Nusxeê Bedi’uzzeman Frûzanfer. Rad. Öz, R. (2023). Antolojiya ‘Eqdînameyên Kurdî. Peywend.
21. Özbek, Ö. (2023). Seyda Mela Nezîr Hergemo (Akın), Mutasavvuf, Müellif ve Şair, Gotara Neçapbûyî.
22. Özcan, Ö. (2016). Seyyid Muhammed Râşid Erol’un Hayatı ve Tasavvufî Etkisi, e-Şarkiyat ilmi araştırmalar dergisi, 2016, cilt(VIII), sayı: 16, s. 765-784.
23. Qoxî, E. H. (2022). Dîwana Cami’, Lêkolîn û Amadekariya Bo Latînî: Cevdet Karaman. Banga Heq.
24. Sadînî, M. X. (2013). Mela Huseynê Bateyî, Jiyan, Berhem û Helbestên wî. Nûbihar.
25. Sönmez, N. (2018). Mela Ebdullahê Kotalî û Helbestên Wî Yên Kurmancî. Nubihar akademi, 3(9), 84-102. https://doi.org/10.55253/nubihar.428718.
26. Sönmez, N. (2023). Dîwana Mela Nûrullahê Godişkî. Peywend.
27. Şeyxmûs M. (2014). Dîwanen Camî‘en, Çapa Taybet, Bê Cih û Weşanxane.
28. Taşkesen, M. (2007). Seyyid Abdülhakim El-Hüseyni'nin Hayatı ve Tasavvuf Anlayışı, (YÖK Tez Merkezi, Yüksek Lisans). Ankara Üniversitesi.
29. Teyran, F. (2014). Dîwan (Wer. K. Yıldırım). Kültür ve Turizm Bakanlığı.
30. Xaliqî, M. R. B. (1381). Şax-i Nebat-i Hafiz. Zivâr.
31. Yusifî, H. ‘E. (1381). Divan-i Hafiz. Întîşaratê Ruzgar.
32. Zanîngeha Dokuz Eylül, Pirtûkxaneya Destnivîsan, Reqem: 4112/14, Wereq: 73a-b (https://yazmaeserler.deu.edu.tr/kasidetu-ebi-bekir-es-siddik-73a-b/. Pêgihîn: 20.12.2024).
33. Zehîr, Î. Î. (2005). Dirasetun Fi’t-Tesewwufî. Daru’l-Îmamu’l-Muceddîd.
34. Zinar, Z. (1991). Nimûne Ji Gencîneya Çanda Qedexekirî. Yekîtiya Nivîskarên Kurd.
35. Mela Nûrullah, Mela-Muderris, Hevpeyvîn, Bedlîs, Bi Rêya Telefonê, 15.01.2025.
36. Mela Qasim Akın, Mela-Malnişîn, Hevpeyvîn, Qozlix, Bi Rêya Telefonê, 07.01.2025.
37. https://gysarag.blogfa.com/post/27: (Pêgihîn: 04.01.2025)
38. https://steemit.com/rumi/@tamim/h-tdb-r-a-mslmanan: (Pêgihîn: 04.01.2025)
39. https://daftaredel42.blogfa.com/post/302: (Pêgihîn: 04.01.2025)
40. https://ganjoor.net/moulavi: (Pêgihîn: 04.01.2025)
41. https://ganjoor.net/moulavi/shams/ghazalsh/sh633#comment-113713: (Pêgihîn: 04.01.2025)
42. https://www.youtube.com/watch?v=OaN6I2AJq8E&ab_channel=Kasidehane. (Pêgihîn: 08.01.2025)
43. https://www.youtube.com/watch?v=V0pg4B5sB_k&ab_channel=H.Haf%C4%B1zMemduh-Topic (Pêgihîn 10.01.2025).
44. https://habibi-rasoolallah.blogfa.com/post/50 (Pêgihîn: 15.01.2025)
45. https://sozimihrab.org/%D9%BE%DB%8E%D9%86%D8%AC-%D8%AE%D8%B4%D8%AA%DB%95%DA%A9%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B3%DB%95%D8%B1-%D8%BA%DB%95%D8%B2%DB%95%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D9%85%DB%95%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D8%AC%D8%A7/(Pêgihîn: (Pêgihîn: 15.01.2025)
46. https://p30city.net/printthread.php?t=23555&pp=40&page=5 (Pêgihîn: 16.01.2025)
47. https://www.youtube.com/watch?v=ZS38va6kAW0 (Pêgihîn: 16.01.2025)