MYTHOLOGICAL AND EXTRAORDINARY BEINGS IN ZAZAKİ TALES

Öz

Mythology is human's effort to understand the world and what is happening in the world. It is an area where the perception of past events has an impact today. It is the manifestation of societies' perspectives on life, worldviews and lifestyles. It is an active fact that has influenced human life from past to present through beings with extraordinary powers. In this context, one of the most important areas where heroes with mythological elements are widely found is fairy tales. Although the mythological elements in the tales are discussed, the subject and structure of the tales gain different features thanks to these. Fairy tale heroes are also shaped by these characteristics. The battle between good and evil is discussed through the heroes in fairy tales. However, in some tales, based on the heroes, beings that the communities fear or respect, due to the influence of the culture they belong to, emerge. In this study, mythological and extraordinary beings in one hundred forty four fairy tale texts belonging to the oral culture of the Zazas were identified and interpreted.

Anahtar Kelimeler

• Mythology
• Fairy tales
• Zazaki Tales
• Extraordinary Beings

ZAZACA MASALLARDA MİTOLOJİK VE OLAĞANÜSTÜ VARLIKLAR

Öz

Mitoloji, insanın dünyayı ve dünyada olup biteni anlama çabasıdır. Geçmişte yaşanan olayların bugüne etkisini gösterdiği bir alandır. Toplumların hayata bakış açılarının, dünya görüşlerinin, yaşam biçimlerinin tezahürüdür. Olağanüstü güçleri olan varlıklar üzerinden geçmişten günümüze insan hayatına tesir etmiş aktif bir olgudur. Bu çerçevede mitolojik unsur barındıran kahramanların çokça yer bulduğu alanların en önemlilerinden biri de masallardır. Masallardaki mitolojik unsurlar ele alınmakla birlikte bunlar vesilesiyle de masalların konusu ve yapısı başkaca özellikler kazanmaktadır. Masal kahramanları da bu özellikler üzerinden şekillenmektedir. Masallardaki kahramanlar üzerinden iyilik ve kötülüğün savaşı ele alınmaktadır. Bununla birlikte bazı masallarda kahramanlardan hareketle toplulukların mensubu olduğu kültürün de etkisiyle korktukları veya saygı duydukları varlıklar ortaya çıkmaktadır. Bu kapsamda yapılan çalışmada Zazaların sözlü kültürüne ait 144 masal metninde yer alan mitolojik ve olağanüstü varlıklar tespit edilerek yorumlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Mitoloji
• Masal
• Zazaca Masallar
• Olağanüstü Varlıklar

Kaynakça

1. Aça, M., Ekici M. ve Yılmaz, A.M. (2016). Türk Halk Edebiyatı El Kitabı. İçinde M. Öcal Oğuz (Ed.). (ss.133-238). Grafiker.
2. Akbana, M. (2020). Waka Lu. Vir.
3. Alay, O. (2005). Bingöl masalları (inceleme-metin). (YÖK Tez Merkezi, Yüksek Lisans Tezi). Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
4. Alay, O. (2017). Bingöl masallarında yapı ve muhteva özellikleri”. Diyalektolog Ulusal Sosyal Bilimler Dergisi, (15), 31–49.
5. Alay, O. (2023). Analîzê arketîpkî yê sanika “Xerîb û Nasib” î. Nûbihar Akademî, (19), 123-134. https://doi.org/10.55253/2023.nubihar.1270069
6. Anuk, N. (2012). Kulturo fekkî û sanıkê kırdkî/zazakî. Mukaddime (5), 75-87.
7. Apuhan, D. (2015). Vıstunıkuni zazakiye Çewlig dı baweri bebıni. (YÖK Tez Merkezi, Yüksek Lisans Tezi). Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü.
8. Aslan B. B. (2022). Folklorê dewanê Gılbê, Gêlan u mezrayanê Gêlan ê mıntıqaya Naxşani. (YÖK Tez Merkezi, Yüksek Lisans Tezi). Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü.

9. Bakırcı, N. (2014). Eflâtun Cem Güney’in ‘Masallar’ adlı kitabında yer alan metinlerde mitolojik unsurlar. TÜRÜK Dergisi, 2(4), 37-52.
10. Bayram, S. (2022). Anadolu masallarında iyilik ve kötülük motifi. (YÖK Tez Merkezi, Yüksek Lisans Tezi). Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
11. Bazancir, R. (2010). Bingöl efsaneleri. (YÖK Tez Merkezi, Yüksek Lisans Tezi). Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
12. Bilkan, A.F. (2020). Masal Estetiği. Akçağ.
13. Bor, Î. (2013). Vistonîkê Dadîye Mi. Roşna.
14. Boratav, P.N. (1969). 100 Soruda Türk Halk Edebiyatı. Gerçek.
15. Demir, N. (2021). Çorum Masalları. Çorum belediyesi yayınları.
16. Demir, R. (2023). Mardin masalları: inceleme-metin. (YÖK Tez Merkezi, Yüksek Lisans Tezi). Kastamonu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
17. Ekici, M.F. (2022). Çemişgezek Masallarında Olumsuz Tipler. Folklor Akademi Dergisi, 5 (3), 591 – 602. https://doi.org/10.55666/folklor.1184612
18. Elçin, Ş. (1986). Halk Edebiyatına Giriş. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
19. Eliade, M. (2016). Mitlerin Özellikleri. (Çev. S. Rifat). Alfa.
20. Erdoğmuş, H. (2015). Meselêyê dormalê Darahênî. (YÖK Tez Merkezi, Yüksek Lisans Tezi). Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü.
21. Ergün, Z. (2019). Mîta newrozê û rengvedana wê di helbesta kurdî ya nû de. Kürt Tarihi, (35), 37-41.
22. Gökalp, B. (2018). Bingöl masallarında –seçilmiş örneklerde- sembolik masal çözümlemeleri. (YÖK Tez Merkezi, Yüksek Lisans Tezi). Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü.
23. Gökalp, B. (2024). Zazaca halk anlatılarında mitolojik unsurlar (Örnek Metinler). (YÖK Tez Merkezi, Doktora Tezi). Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü.
24. Gökalp, B. ve Çiftçi, H. (2024). Zazaca halk anlatılarında dev miti. Kurdîyat, (10), 25-40. https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1493619
25. Gümüş, E. (2022). Zalim Dahhak ve Demirci Kava Efsanesi‟nden hareketle mitoloji ve tarih ilişkisine dair bir değerlendirme”, Nubihar Akademi, 5 (18), 47-80. https://doi.org/10.55253/2022.nubihar.1213356
26. Günay, U.T. (2011). Elazığ Masalları ve Propp Metodu. Akçağ.
27. Hançerlioğlu, O. (2013). Dünya İnançları Sözlüğü. Remzi.
28. Hayıg, R. (2007). Mahmeşa Vızêr ra Ewro Istanıkê Zazayan. Tij.
29. Irmak, Y. ve Bars, M. E. (2018). Palu’da derlenmiş olan “Paşa ile Kurt” masalının arketipsel sembolizm bakımından incelenmesi. Fırat Üniversitesi Harput Uygulama ve Araştırma Merkezi Uluslararası Palu Sempozyumu, 339-349.
30. Kaya, D. (2007). Ansiklopedik Türk Halk Edebiyatı Terimleri Sözlüğü. Akçağ.
31. Kaymak, W. (2016). Zazaki Istaneki. Arya.
32. Kayman, F. ve Esendemir, N. (2018). Bingöl yöresinden derlenen masalların çocuk eğitimi açısından incelenmesi. Bingöl Araştırmaları Dergisi, 5(1), 75-92.
33. Laçin, Ş. (2016). Estanikan û Meseleyanê Gêlî ra. Roşna
34. Sakaoğlu, S. (2021). Masal Araştırmaları. Akçağ.
35. Septioğlu, P. (2020). Sanikî mintiqaya Guevdereyî (metîn û tehlîl). (YÖK Tez Merkezi, Yüksek Lisans Tezi). Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü.
36. Sarı, A. (2007). Türk ve Alman masallarında insan yiyicilik (antropophagy). Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, (35), 229-249.
37. Seyidoğlu, B. (2016). Erzurum Masalları. Dergâh.
38. Şahin, M.S. (1993). “Cin”, İslam Ansiklopedisi, C.8 (ss.5-8). Türkiye Diyanet Vakfı.
39. Şimşek, E. (2017). Türk kültüründe “Alkarısı” inancı ve bu inanca bağlı olarak anlatılan efsaneler. Akra Uluslararası Kültür Sanat Edebiyat ve Eğitim Bilimleri Dergisi, 12 (5), 99-115. https://doi.org/10.31126/akrajournal.327926
40. Tektaş, İ. (2017). Mıntıqaya Lıcê ra dıwês sanıkî û versiyonê înan: pêveronayiş u tehlîl, (YÖK Tez Merkezi, Yüksek Lisans Tezi). Mardin Artuklu Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü.
41. Tercuman, Ş. (2023). Laz halk masallarında yer alan mitolojik ve olağanüstü varlıklar. Kültür Araştırmaları Dergisi, (19), 90-107. https://doi.org/10.46250/kulturder.1361290
42. Thompson, S. (1955-1958). Motif-Index of Folk-Literature: A Classification of Narrative Elements in Folktales, Ballads, Myths, Fables, Mediaeval Romances, Exempla, Fabliaux, Jest-Books, and Local Legends. Indiana University.
43. Valêrî, N. (2021). Xerîb û Nasîb. Weşanxaneyê Peywend.
44. Yakışan, A. (2024). Grimm kardeşler ve Zazaca masalların karşılaştırılması. (YÖK Tez Merkezi, Yüksek Lisans Tezi). Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü.
45. Yakışan, B. (2018). Estanıkanê zazaki dı motifê lu. Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi, 4 (7), 99-111. Yıldırım, E. (2024). Kirdkî de perwerdeyê erjan, estanekanê mintiqaya Licê ser o tesnîfêk. (YÖK Tez Merkezi, Yüksek Lisans Tezi). Mardin Artuklu Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü.
46. Yıldırım, N. (2006). Fars Mitolojisi Sözlüğü. Kabalcı.
47. Yıldız, İ. (2022). Estanıki Hêni (tedqiq u metin). (YÖK Tez Merkezi, Yüksek Lisans Tezi). Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü.
48. Yıldız, P. (2025). Estanekanê kirmanckî (zazakî) de motîfê marî. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (39), 283-302. https://doi.org/10.15182/diclesosbed.1603960
49. Yıldırım, S. (2024). Mezopotamya ve İran mitolojisi. İçinde A. Kırkan, Y. Cengiz, S. Vali, K. Subaşı ve P. Yıldız (Eds.). 1971-1980 arasındaki milliyetçi kürt dergilerinde kawa efsanesi ve newroz’a yüklenen anlam, (ss.213-247). Artuklu Üniversitesi.